Abjad

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Spring na: navigasie, soek
    Skryfstelsels    

      Abjad
      Abugida
      Alfabet
      Lettergreepskrif
      Logografies
      Kenmerk-alfabet
      Snelskrif
      Alternatief

’n Abjad, ook ’n konsonantale alfabet genoem, is ’n soort skryfstelsel waar elke simbool gewoonlik ’n konsonant voorstel. Dit word aan die leser oorgelaat om die regte klinker in te sit. In algemene bevat abjads gewoonlik die woord "alfabet" in hul naam, soos die "Arabiese alfabet" en "Fenisiese alfabet", hoewel hulle nie ware alfabette is nie omdat alfabette ook klinkers bevat. Die term "abjad" is afgelei van die ou volgorde van die Arabiese konsonante 'alif, bā', jīm, dāl. Dit is steeds die woord vir alfabet in Arabies, Maleis en Indonesies.

Oorsprong[wysig]

’n Proto-Sinaïtiese frase.

Alle bekende abjads behoort tot die Semitiese skriffamilie. Daar word geglo dat die eerste konsonantale alfabet sy verskyning voor 2000 v.C. in die Bronstydperk gemaak het, vir ’n taal wat in die Sinai-skiereiland deur Semitiese stamme ontwikkel is.

Die eerste abjad wat in ’n groot deel van die wêreld gebruik is, was die Fenisiese abjad. Dit het uit net sowat twee dosyn simbole bestaan. Die skrif was dus maklik om te leer en Fenisiese seevaarders het die skrif bekend gestel oral waar hulle gekom het. Die meeste ander moderne alfabette in die wêreld het hieruit ontwikkel, soos die Griekse en Aramese alfabet, en hieruit het onder meer die Latynse en Cyrilliese alfabet weer ontstaan.

Aramees het oor Asië versprei, tot in Indië, waar dit die Brahmi-skrif geword het. Hieruit het die meeste moderne Indiese en Suidoos-Asiatiese skrifte ontwikkel. In die Midde-Ooste het Aramees aanleiding gegee tot die Hebreeuse en die Nabatese abjad, wat baie van die Aramese lettervorms behou het. Die Siriese skrif was ’n kursiewe variasie van Aramees. Dit is onduidelik of die Arabiese abjad uit die Nabatese of Siriese abjad ontwikkel het.

Onsuiwer abjads[wysig]

’n Voorbeeld van die Arabiese skrif, wat ’n "onsuiwer" abjad is.

"Onsuiwer" abjads het simbole vir sekere klinkers, opsionele klinkertekens of albei. Die term "suiwer" abjads verwys na skrifte wat geen aanduiding van klinkers het nie. Die meeste moderne abjads is egter onsuiwer. ’n Voorbeeld van ’n suiwer abjad is die Fenisiese alfabet.

In die 9de eeu v.C. het die Grieke die Fenisiese skrif vir Grieks aangeneem. Die fonetiese struktuur van Grieks het egter meegebring dat daar te veel dubbelsinnighede was sonder die gebruik van klinkers, en die skrif is aangepas deur sekere ongebruikte simbole vir klinkers aan te wend. Die Griekse alfabet is dus die wêreld se eerste volwaardige alfabet.

Abjads en Semitiese tale[wysig]

Die abjad-vorm is baie geskik vir die morfologiese struktuur van die Semitiese tale waarvoor dit ontwikkel is. Dis is omdat Semitiese tale gevorm word van stamme wat uit drie konsonante bestaan; klinkers word dan gebruik om afleidings en verbuigings te vorm. ’n Voorbeeld hiervan is die Arabiese wortel ذ ب ح Ḏ-B-Ḥ (om te offer). Daarvan kan afgelei word ذَبَح ḏabaḥa (hy offer), ذَبَحْتَ ḏabaḥta (jy, manlik, offer), ذَبَّحَ ḏabbaḥa (hy het geslag), يُذَبِّح yuḏabbiḥ (hy slag) en مَذْبَح maḏbaḥ (slagplaas).

Vergelykingstabel van uitgestorwe en bestaande abjads[wysig]

ID Naam In gebruik Verbinding van letters Rigting # letters Land van oorsprong Gebruik deur Tale Tyd Beïnvloed deur Skrifte beïnvloed
1 Siries ja ja regs-links 22 konsonante Midde-Ooste Siriese Kerk Aramees, Siries, Assiries Neo-Aramees ~ 700 v.C.[1] Nabatees, Palmiraans, Mandees, Parthies, Pahlavi, Sogdies, Avestan en Manichees[1]
2 Hebreeus ja nee regs-links 22 konsonante + 5 finale letters Antieke Israel Israeli's, antieke Hebreeuse stamme Hebreeus, Ladino, Boekaries, Jiddisj, Judeo-Arabies > 1100 v.C. Proto-Hebreeus, vroeë Aramees
3 Arabies ja ja regs-links, syfers word links-regs geskryf 28 (9 syfers) Midde-Ooste Meer as 200 miljoen mense Arabies, Bosnies, Kasjmirs, Koerdies, Kirgisies, Maleis, Persies/Farsi, Pandjabi, Rajasthani, Turkies, Oerdoe, Oeigoer, ander[1] ~ 500 n.C.[1] Nabatese Aramees
4 Aramees (keiserlik) nee nee regs-links 22 Midde-Ooste Argeïmeniede, Perse, Babiloniese en Assiriese Ryk Keiserlike Aramees, Hebreeus ~ 500 v.C.[1] Fenisies Laat-Hebreeus, Nabatees, Siries
5 Aramees (vroeë) nee nee regs-links 22 Midde-Ooste Verskeie Semitiese volke ~ 1000-900 v.C. Fenisies Hebreeus, Keiserlike Aramees.[1]
6 Antieke Berbers nee nee bo-onder, regs-links[1] 22 (regs-links) 25 (bo-onder)[2] Noord-Afrika[2] Vroue in Toeareg-gemeenskap[2] Tifinagh[2] 600 v.C. Punies,[2] Suid-Arabies[1] Tifinagh[2]
7 Nabatees nee nee regs-links 22 Midde-Ooste Nabatese Koninkryk[2] Nabatees 200 v.C.[2] Aramees Arabies
8 Midde-Persies, (Pahlavi) nee nee regs-links 22 Midde-Ooste Sassaniese Ryk Pahlavi, Midde-Persies Aramees Psalter, Avestan[1]
9 Mandees nee ja regs-links 24 Irak, Iran Ahvāz, Iran Mandees ~ 200 n.C. Aramees Neo-Mandees
10 Psalter nee ja regs-links 21 Noordwes-Sjina [1] Persiese skrif vir papierskryfwerk[1] ~ 400 n.C. [3] Siries
11 Fenisies nee nee regs-links, heen en weer 22 Biblos[1] Kanaäniete Fenisies, Punies ~ 1000-1500 v.C.[1] Proto-Kanaänitiese alfabet[1] Punies (variant), Grieks, Etruskies, Latyn, Arabies en Hebreeus
12 Parthies nee nee regs-links 22 Parthië (moderne ekwivalent van Noordoos-Iran)[1] Parthiese & Sassaniese periode van Persiese Ryk[1] Parthies ~200 v.C.[1] Aramees
13 Sabees nee geen stelsel regs-links, heen en weer 29 Suid-Arabië (Skeba) Suid-Arabiere Sabees ~ 500 v.C.[1] Biblos[1] Ethiopies[1]
14 Punies nee nee regs-links 22 Kartago (Tunisië), Noord-Afrika, Mediterreense streek[1] Puniese kultuur Punies, Neo-Punies Fenisies
15 Sinaïties, Proto-Kanaänities nee nee regs-links 30 Egipte, Sinai, Kanaän Kanaäniete Kanaänities ~ 1900-1700 v.C. Fenisies, Hebreeus
16 Oegarities nee ja links-regs 30 Oegarit (hedendaagse Noord-Sirië) Oegaritiërs Oegarities, Horities ~ 1400 v.C.[1]
17 Suid-Arabies nee nee regs-links, links-regs (omgekeerde letters) 29 Suid-Arabië (Jemen) Amharies, Tigrinies, Tigre, Semities, Tsjoesjities, Nilo-Saharies 900 v.C. Proto-Sinaïties Ge'ez (Ethiopië)
18 Sogdies nee nee (ja in latere weergawes) regs-links, links-regs (vertikaal) 20 dele van Sjina (Xinjiang), Oesbekistan, Tadjikistan, Pakistan Boeddhiste, Manitjene Sogdies ~ 400 v.C. Siries Ou Oeigoerse alfabet, Yaqnabi (Tadjikistanse dialek) [1]
19 Samaritaans ja (700 mense) nee regs-links 22 Mesopatamië of die Levant (betwis) Samaritane (Nablus en Holon) Samaritaanse Aramees, Samaritaanse Hebreeus ~ 100-0 v.C. Paleo-Hebreeuse alfabet

Verwysings[wysig]

  • Wright, W. (1971). A Grammar of the Arabic Language, 3de uitg., Cambridge University Press, v. 1, p. 28. ISBN 0-521-09455-0.