Afrikaans
vanuit Wikipedia, die vrye ensiklopedie.
| Afrikaans | ||
|---|---|---|
| Gepraat in: |  Suid-Afrika Namibië |
|
| Gebied: | Suider-Afrika | |
| Total sprekers: | 6,44 miljoen (huistaal, insluitende Namibië) 6,75 miljoen (tweede of derde taal) 12 tot 16 miljoen (basiese taalkennis vir eenvoudige kommunikasie)[1] |
|
| Taalfamilie: | Indo-Europees Germaans Wes-Germaans Nederfrankies Afrikaans |
|
| Amptelike status | ||
| Amptelike taal in: | Suid-Afrika |
|
| Gereguleer deur: | Die Taalkommissie van die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns (in Suid-Afrika) | |
| Taalkodes | ||
| ISO 639-1: | af | |
| ISO 639-2: | afr | |
| ISO 639-3: | afr | |
| Nota: Hierdie bladsy kan IFA fonetiese simbole in Unicode bevat. | ||
Die taal Afrikaans is 'n Nederfrankiese Germaanse taal. Dit is die jongste Germaanse taal en een van slegs vier tale wat in die 20ste eeu gestandaardiseer is.[2] Afrikaans is een van die elf amptelike tale van Suid-Afrika en 'n nasionale taal van Namibië. Dit word deur ongeveer 6 miljoen mense as 'n eerste taal gebruik. Die taal het grootliks sy wortels in sewentiende-eeuse Nederlandse dialekte, soos onder meer uit die woordeskat blyk waarvan sowat 95 persent uit Nederlands oorgeërf is, en waarvan net 'n baie klein gedeelte uit ander tale, soos Maleis, Engels, ander Europese tale en ander Afrikatale, ontleen is[3][4] Afrikaans het op sy beurt weer 'n groot invloed uitgeoefen op Suid-Afrikaanse Engels en plaaslike swart tale en 'n aantal Afrikaanse woorde is in baie ander tale opgeneem.[5]
Sowat een miljoen van Suid-Afrika se 6,2 miljoen Afrikaanstaliges is tweetalige moedertaalsprekers van Afrikaans en Engels.[6] Daar is groot groepe Afrikaanstaliges in lande soos Namibië (146 000), die Verenigde Koninkryk (omtrent 100 000 - volgens amptelike Britse statistieke het in 2001 140 236 Suid-Afrikaanse burgers in die Verenigde Koninkryk gebly[7]), Nieu-Seeland (21 000 in 2006)[8], Botswana (20 000), Australië (13 000), en Kanada (2 400 volgens die sensus van 1974; die aantal Suid-Afrikaanse immigrante beloop tans egter meer as 60 000).[6]
Afrikaans het ontstaan uit 'n aantal variante en dialekte van Nederlands wat teen die middel van die 17de eeu as spreektaal na die Kaap die Goeie Hoop oorgeplant is. Vanweë die sosio-ekonomiese omstandighede aan die Kaap - waaronder die gebrek aan die normerende invloed van 'n standaardtaal op die omgangs- en dikwels ook skryftaal van setlaars - is taalkundige ontwikkelinge, wat in destydse Nederlandse dialekte aan die gang was, aan die Kaap voortgesit en uiteindelik gestandaardiseer.[9]
By die taalkundige prosesse, wat die wording van Afrikaans as 'n selfstandige taal bevorder het, het die regsstreekse invloed van vreemde tale net 'n klein rol gespeel (behalwe vir Nederduits wat moontlik as 'n nou verwante substraattaal Kaapse uitspraakgewoontes - soos die tipiese Nederduitse /iə/-klank wat in Afrikaans die Nederlandse lang /e:/-vokaal vervang het - en grammatikale verskynsels soos die dubbele ontkenning met Nederlandse dialekte gedeel het[10]) - sowel slawe asook vryburgers was verplig om Nederlands te praat, en Duitse immigrante is net soos Franse Hugenote-vlugtelinge en ander Europeërs binne 'n relatief kort tydperk geassimileer.
Dit was dus eerder vreemde sprekers (waaronder 15 000 Duitsers wat tydens die VOIC se bewind na die Kaap gekom het en waarvan 4 000 hulle hier gevestig het; meer as 150 Franse Hugenote; sprekers van Portugees, Engels, Khoisan- en Ngunitale, Maleis en ander) en die gebrekkige Nederlands wat hulle aangeleer het wat groot veranderinge - dit wil sê vereenvoudigings - in die grammatikale stelsel van Kaaps-Nederlands teweeggebring het.
Net soos Engels, wat in die Middeleeue onder 'n vergelykbare proses van taalversteuring deurgeloop het, toon Afrikaans in struktureel-grammatikale opsig tans meer ooreenkomste met isolerende tale soos Sjinees as met sy sustertale in die Indo-Europese taalfamilie: Die grammatikale veranderinge het in albei tale daartoe gelei dat woorde in 'n sin grotendeels onveranderd bly en woordvolgorde 'n baie belangrike rol begin speel het.
Inhoud |
[wysig] Klassifikasie
Afrikaans is 'n Indo-Europese taal wat aan die Wes-Germaanse tak van die Germaanse tale behoort. Afrikaans behoort saam met Nederlands aan die Nederfrankiese taalgroep wat van Oudnederlands afstam. Nederfrankiese tale en dialekte word in Europa in Nederland, noordelike België, Frans-Vlaandere in Frankryk en die Duitse gebied langs die Ryn tussen Keulen en die grens tussen Duitsland en Nederland gepraat. Buite Europa word Nederfrankiese tale in Suid-Afrika, Namibië, Suriname en die Nederlandse eilande in die Karibiese See gepraat.
Die Nederfrankiese tale en dialekte word saam met Nedersaksies in die Nederduitse tale gegroepeer. Die groepering is nie gegrond op gemene taalkundige veranderings nie maar eerder op die gebrek aan die Hoogduitse klankverskuiwing en Anglo-Friesiese eienskappe.[11]
[wysig] Geskiedenis
Tot en met die negentiende eeu het Afrikaans slegs as spreektaal bestaan, en Nederlands het as die formele en geskrewe taal gedien. Nederlands was veral die taal van die skool en die kerk, en lidmaatskap van die Nederduits Gereformeerde Kerk het kennis van Nederlands vereis, aangesien net Nederlandse Bybels beskikbaar was.
Die opkoms van koerante het aan mense 'n kans gegee om die eerste bydraes in Afrikaans te publiseer, terwyl lesers vir die eerste keer blootgestel is aan tekste in hulle eie spreektaal. Hierdie vroeë vorm van die Afrikaanse skryftaal is egter nog sterk in die Nederlandse tradisie en is bowendien slegs deur blankes gebruik. Vir Kaapse Moslems het Afrikaans naas Arabies al in die 19de eeu as 'n volwaardige taal vir die godsdiens gedien, maar dit is meer om praktiese redes gebruik, veral om die Islamse geloof te bevorder. Die Moslemgemeenskap was ook nie by enige formele taalbeweging betrokke nie.
In die 19de eeu het die blanke Kaapse bevolking steeds baie moeite gedoen om Nederlands aan te leer - Nederlands was immers steeds die medium waarin die meeste boeke en ander publikasies geskryf was, en die Nederlandse taal het 'n sterk invloed op die ontwikkelende Afrikaanse woordeskat en spelling uitgeoefen.
Op 14 Augustus 1875 is die Genootskap van Regte Afrikaners in die Paarl gestig onder leiding van ds. S.J. du Toit. Hierdie organisasie het hom van meets aan beywer vir die bevordering van Afrikaans en die strewe daarna om die taal stelselmatig uit te bou, onder meer deur middel van 'n Bybelvertaling - 'n taak wat destyds nog nie uitgevoer kon word nie, maar as uiters belangrik vir die ontwikkeling van Afrikaans beskou is. Daar moet egter op gelet word dat 14 Augustus 1875 nie die begin van Afrikaans merk nie: sedert die aankoms van die Nederlanders in Suid-Afrika in 1652 het hul taal op klein en subtiele maniere begin verander en vervorm tot die taal wat ons vandag as Afrikaans ken. ('n Klein, maar vroeë voorbeeld van hierdie verandering is die Afrikaanse woord "kombuis", wat in Nederland "skeepskombuis" beteken - die Nederlandse woord vir "kombuis" is "keuken").
In ooreenstemming met Wet 8 van 1925, het Afrikaans 'n amptelike taal geword tesame met Engels, en Nederlands as amptelike taal vervang. Die eerste volledige vertaling van die Bybel in Afrikaans is voltooi teen 1933.
Met sy nuwe funksie as amptelike taal het die woordeskat van Afrikaans in die 20ste eeu grootskaals uitgebrei, en intussen het meer as 200 Afrikaanse vakwoordeboeke verskyn. Om die taal, wat oorspronklik 'n eenvoudige kommunikasiemiddel en omgangstaal was, te kon uitbou as 'n medium vir die onderwys, administrasie, literatuur, kunste en wetenskappe, is dikwels na Nederlandse terme teruggegryp om nuwe woorde te vorm. Die verskillende Afrikaanse vaktale het intussen ook die internasionale woordeskat, wat op hulle gebiede gebruiklik is, oorgeneem.
Ná 1948 is die besiging van die taal begin gelykstel aan Afrikanernasionalisme en het dit 'n belangrike rol gespeel in die wit minderheidsregering tydens die apartheidsjare. Toe 'n nuwe grondwet in 1996 daargestel is, is Afrikaans behou as een van elf ander amptelike tale in Suid Afrika.
[wysig] Die ontstaan van die Afrikaanse taal
Taalkundiges het reeds kort na die stigting van die Genootskap van Regte Afrikaners hulle aandag op die ontstaan van Afrikaans gevestig. Aanvanklik is daar dikwels na die invloed van vreemde tale verwys, en 'n aantal geleerdes het die geleidelike verandering van die Nederlandse taal aan die Kaap aan die invloed van Khoi-Khoin, Maleiers, Franse en Duitsers toegeskryf.
Vanaf die sestigerjare van die 20ste eeu is teorieë ontwikkel wat Afrikaans as die resultaat van 'n kreoliseringsproses beskou het. Volgens hierdie stellings was die Kaap oorspronklik tweetalig, met 'n groot aantal Portugeestalige Maleiers naas die Nederlandse setlaars. Die Maleiers het Portugees as 'n soort lingua franca gepraat, en volgens die kreoliseringsteorie moet hierdie gebruik van die Portugese taal naas Nederlands as die oorsaak van 'n sekondêre kreoliseringsproses beskou word, waarby Maleis-Portugees die Kaapse Nederlands gekreoliseer het en Afrikaans as 'n nuwe kommunikasiemiddel met 'n vereenvoudigde grammatikale stelsel geskep is. (Ook Suid-Afrika se ander ampstaal van Europese herkoms, Engels, het tydens die Middeleeue onder Franse en Skandinawiese invloed 'n soortgelyke ingrypende verandering ondergaan.)
Die invloed van vreemde sprekers op Afrikaans is moeilik te bepaal; daar is wél leenwoorde uit Portugees, maar die feit dat Afrikaans ondanks die taalveranderings sy Germaanse struktuur ten opsigte van onder meer woordeskat, woordvorming en sinsbou bewaar het, beteken dat Afrikaans nie werklik in die kreooltale-kategorie val nie en steun eerder teorieë wat beweer dat naas die normale proses van taalverandering veral die taalkontak met sprekers van vreemde tale en taalversteuring as gevolg van tweetaligheid, dit wil sê die gebruik van Nederlands deur buitelanders, die ontstaan van Afrikaans as 'n eie taal bevorder het.
[wysig] Die periode tussen 1652 en 1800
Die presiese ontwikkeling van die Kaapse spreektaal in die periode tussen 1652 en omstreeks 1800 is vanweë die gebrek aan skriftelike oorleweringe nie bekend nie.[12] Die oorgang van Nederlands na Afrikaans was in 1800 egter grotendeels voltooi, en die destydse Kaapse spreektaal het al baie op huidige Afrikaans gelyk.
Die oorgang na 'n eie taal is deur twee faktore bevorder: Die groot aantal skakerings en variëteite van 17de eeuse Nederlands wat sowel as standaard-skryftaal asook in die vorm van destydse Nederlandse dialekte na die Kaap toe gekom het, en veranderings wat die koloniste se taal in Suid-Afrika deurgemaak het.
Taalvorme wat in 17de en 18de eeuse Nederlands nog gangbaar was en na die Kaap oorgeplant is, het nie deel geword van die moderne Nederlandse taal nie.[13] Hulle het een kenmerk van Afrikaans geword. Tipiese verskynsels en tendensies wat in die 17de eeuse Hollandse volkstaal (en moontlik ook Nederduits) al aanwesig was het eweneens deel van Afrikaans geword. Jonger ontwikkelings wat eers aan die Kaap plaasgevind het en derhalwe nie in Nederlandse of Nederduitse dialekte aangewys kan word nie, vorm 'n derde belangrike kenmerk van Afrikaans.
[wysig] Die standaardisering van Afrikaans
Reeds in 1875 het 'n groep van Kaapse Afrikanssprekendes in die Paarl byeengekom om 'n nuwe taalbeweging te stig. Die Genootskap van Regte Afrikaners (GRA), soos hulle hulself genoem het, het hulle vir 'n soort Afrikaans beywer wat duidelik van Nederlands verskil het en waarin kenmerke van sowel Kaapse Afrikaans asook Oosgrensafrikaans 'n groter rol sou speel.[14]
Die dryfkrag agter die GRA was manne soos Arnoldus Pannevis en S.J. du Toit. Pannevis het onder meer vir 'n Bybelvertaling gepleit wat in die taal van die "kleurlinge" - soos hy dit gestel het - geskryf sou wees aangesien hulle die Nederlandse taal waarin die Bybeltekste geskryf was moeilik kon verstaan.
Du Toit het sy volksgenote aangemoedig om net soos homself in Afrikaans te skryf en sodoende die publikasie van 'n aantal boeke en klein toneelstukke bevorder. Die GRA se belangrikste medium was die koerant Di Patriot, 'n dagblad waarin hulle hul eie soort Afrikaans aan die publiek bekend gestel het, en later ook Ons Klyntji. In 1876 het du Toit se grammatikaboek, Eerste beginsels van die Nederlandse taal, verskyn, en in 1897 het hy die Fergelijkende Taalkunde fan Afrikaans en Engels gepubliseer.
Net soos in die Ná-Rewolusionêre Amerika, toe mense soos Noah Webster vir 'n onafhanklike Amerikaanse taal in plaas van Britse Engels gepleit het, het politiek en nasionale selfbewussyn 'n groot rol by die GRA se aktiwiteite gespeel. Selfs ingeligte Nederlanders het vroeg in die 20ste eeu besef dat Afrikaans eerder as Nederlands as die nasionale taal van Suid-Afrika beskou moes word en hierby veral leerders se moontlike prestasies in hul moedertaal in gedagte gehad.[15] Bekende geleerdes en politici soos president Steyn het met hul steun vir die Afrikaanse taal te kenne gegee dat dit nie 'n skande was as mense net Afrikaans magtig was nie. Afrikaners is aangemoedig om trots op hul taal te wees.
Maar net soos die GRA se Afrikaans radikaal wegbeweeg het van geskrewe Nederlands, was baie Suid-Afrikaners hewig ontsteld oor die organisasie se voorstelle, selfs al was hulle Nederlands nie regtig magtig nie.[16] Vir hulle het die voorgestelde vorm en spelling van Afrikans dikwels té ongewoon en daarom té ongeleerd geklink en gelyk, terwyl ander nie wou erken dat Afrikaans as 'n taal deur 'n groot verskeidenheid mense gedeel is - en nog steeds word.
Emosies het sterk na vore gekom, en logiese argumente het geen groot rol meer gespeel nie. Die koerant De Zuid-Afrikaan het die uitlatings van lesers in hul briewe aan die redakteurs gepubliseer. Na Afrikaans is neerhalend verwys as 'n "corruptie", "een mengelmoes van onzin en dwaasheid", wat niks anders sou wees as "een caricatuur van de gemeene wijze waarop die Mozambiekers op onze straten spreken en n.b. meestal geschreven wordt door uitlanders, die noch ons volk, noch ons land kennen".[17] Di Afrikaanse Patriot is as 'n "vod", 'n "Prulblad", "'n Hottentot Courant" beskryf.
Daar was ook positiewe opinies soos dié van die Afrikaanse digter C.J. Langenhoven. Maar terwyl die GRA die destyds opkomende nasionale gevoel kon aanwakker - veral met die oog op die verengelsing van die samelewing en die onderwys - was die radikale taalbeweging en spellinghervorming nie gewild by konserwatiewe geledere van die Afrikanervolk. Die Transvaalse Zuid-Afrikaansche Republiek het byvoorbeeld steeds Nederlands as ampstaal bo Afrikaans verkies.
Die GRA se beweging was in geografiese opsig beperk tot die Boland, en in sosiale opsig tot die laer bevolkingsklasse wat steeds onopgevoed was. Die intellektuele Afrikaners het die GRA se voorstelle afgekeur.
Terwyl daar in die Kaap die Gedenkschool der Hugenoten op Kleinbosch in Daljosafat (naby die Paarl) as eerste blanke skool gestig is wat Afrikaans as onderwystaal gebruik het, was dit nogtans die Kleurlinggemeenskap wat met die Kaapse Moesliemskole die voortou in hierdie verband geneem het.
Die Afrikaanse spelling is uiteindelik sedert 1914 deur die Taalkommissies van die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns gestandardiseer. Die spelling is ná aan Nederlands gehou, en daar is sodoende nie tred gehou met die spellingvernuwings en -vereenvoudigings wat in Arabiese Afrikaans en die Patriot se Afrikaans al voorgekom het nie.[18] Die nuwe bewussyn van Afrikaners en hul taalbeweging was gekoppel aan blanke Afrikaanssprekendes en hulle opvoeding, terwyl Kleurlinge as die ander helfte van die taalgemeenskap nie aktief by die uitbouproses van die taal betrek is nie.[19]
Die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns se Taalkommissie het in 1915 begin om die Afrikaanse skryftaal te standaardiseer, en sy Woordelys en Spelreëls het tot 'n beduidende faktor by die geleidelike normering van Afrikaans ontwikkel.[20] Met sy spellingnorme het die Taalkommissie egter ook groot invloed op die uitspraaknorme en keuse van variante uitgeoefen. Hulle samestellings het die toenemende noordelike invloed weerspieël sodat Wes-Kaapse vorme deur Transvaalse variante vervang is.[21]
Vir die Afrikaanse woord baie was daar omstreeks 1920 nog veertig variante, waaronder ou Kaapse vorme soos baing, banja of banjak, wat almal verdwyn het.[22] Eers in die laat 20ste eeu het die eerste bruin spreker op die Taalkommissie gedien, en vyftig persent van die Afrikaanse taalgemeenskap het sodoende dekades lank geen seggenskap by die uitbouing van Afrikaans gekry nie.[23]
[wysig] Afrikaans na 1994
 |
Hierdie afdeling van die artikel moet skoongemaak of andersins verbeter word. Hierdie afdeling voldoen nie tans aan die hoë standaarde van kwaliteit waarna Wikipedia streef nie. Voel vry om self in te spring en verbeterings te maak, en verwyder hierdie kennisgewing ná die tyd. Vir meer hulp, sien die redigeringshulp. Daar is moontlik kommentaar in die artikel of op die besprekingsblad wat kan help met die verbeterings. |
Na 2007 se Community Survey, asook Mid-Year Estimation 2007 en verskeie onafhanklike peilings en demografiese narvorsings kan nou vir die eerste keer sedert 2001 'n meer presiese skatting oor die huidige taalsituasie gemaak word.
1. Afrikaanssprekers, Huistaal
Blankes: 2,76 miljoen (insluitende Namibië), Bruin: 3,44 Miljoen (insluitende Namibië), Swartes: 0,24 Miljoen (uitsluitende Namibië), Indiërs: onder 10 000 ALTESAME: 6,44 miljoen
2. Afrikaanssprekers, tweedetaal of derdetaal met taalkennis soos moedertaalsprekers
Blankes: 0,88 miljoen, Bruin: 0,43 miljoen, Swartes: 5,44 miljoen, Indiërs: geen statistieke gegewens beskikbaar nie ALTESAME: 6,75 miljoen
3. Afrikaanssprekers, tweede-of derdetaal met taalkennis vir eenvoudige kommunikasie
Blankes: 0,52 miljoen, Bruin: 0,52 miljoen, Swartes: 12 tot 16 miljoen, Indiërs: geen statistieke gegewens beskikbaar nie Altesame: 12 tot 16 miljoen
OKTOBER 2007
Die mees onlangse sensussyfers toon aan dat 5 811 547 mense Afrikaans as hul eerste taal gebruik in Suid-Afrika.Maar volgens 2007 se Community Survey word nou geskat dat daar omtrent 6,44 miljoen Suid-Afrikaners Afrikaans as huistaal gebruik. Afrikaans word feitlik deur al die ander etniese groepe in Suid-Afrika gepraat as 'n tweede (of selfs derde) taal en daar is 'n groot stuk werk gedoen om die streeksverskille van dié taal te ontwikkel, iets wat nie veel aandag geniet het in vroeëre jare nie. In Namibië is daar ongeveer 146 000 sprekers. Afrikaans word erken as nasionale taal, maar die amptelike taal is Engels.
Die westelike Suid-Afrika (met die provinsies Noord- en Wes-Kaap en die westelike gebiede van die Vrystaat) is tans 'n oorwegend Afrikaanstalige gebied; 'n groot persentasie van Afrikaanses in die gebied is Kleurlinge. In die oostelike Suid-Afrika is daar stedelike konsentrasies van veral blanke Afrikaanssprekers in Pretoria, Bloemfontein, Vereeniging, Welkom, Potchefstroom, Klerksdorp en Krugersdorp.
Volgens skattings is daar tot by twintig miljoen mense wêreldwyd, wat Afrikaans as moeder-, tweede of derde taal kan praat.
[wysig] Die toekoms van Afrikaans
Die afskaling van Afrikaans as 'n volwaardige tweede ampstaal in Suid-Afrika is een van die groot uitdagings wat Afrikaanssprekers tans ervaar. Regeringsinstellings en privaat maatskappye gee om verskillende redes dikwels die voorkeur aan Engels, eerder as om alle landstale te probeer akkommodeer. Tegelykertyd begin in sommige kringe die oortuiging posvat dat Engels as 'n sogenaamde wêreldtaal 'n meer geskikte taal vir onderwys en internasionale kommunikasie sou wees.
Hierdie beskouing is in stryd met die teenswoordige ontwikkeling in baie lande, waar streektale - as 'n soort reaksie op die toenemende globaliseringstendense en die dreigende verlies van kulturele identiteit - begin herleef. Afrikaans toon in sy huidige situasie baie ooreenkomste met Europese streektale en beskik oor dieselfde potensiaal om in sy hoofsaaklike taalgebiede - die weste van Suid-Afrika en die suide van Namibië - 'n funksie as enigste amps- en wetenskapstaal te kan vervul. Daar is talle voorbeelde van ander lande, waar 'n konsekwente taalbeleid ten gunste van kleiner tale suksesvol ingestel is. Die Kanadese provinsie Québec het 'n eentalige Franse gebied in Noord-Amerika geword, ondanks die ekonomiese druk wat vanuit die Engelse omgewing uitgaan. In Katalonië, die historiese nywerheidsentrum van Spanje, het die plaaslike Katalaans Spaans volledig verdring uit die openbare lewe, en selfs die tersiêre onderwys het Katalaans as enigste voertaal aanvaar. In Luxemburg begin die plaaslike Moeselfrankiese Duitse dialek naas Frans en Duits tot 'n volwaardige amptelike taal ontwikkel.
In die geval van Afrikaans bly die letterkunde en die kultuurlewe 'n waarborg vir die voortbestaan van Afrikaans. Afrikaanse koerante en tydskrifte is net so suksesvol soos privaat televisiekanale, wat op die Afrikaanse mark gemik is. In die suidelike helfte van Namibië is Afrikaans die belangrikste huis- en omgangstaal, en ook die grootste koerant van die land, Die Republikein, verskyn in Afrikaans.
[wysig] Afrikaans in die buiteland
Met die einde van die amptelike beleid van rasseskeiding het die internasionale belangstelling in Suid-Afrika duidelik toegeneem, en kulturele bande met Nederland[verwysing benodig] en Vlaandere[verwysing benodig] is versterk. 'n Aantal universiteite in die buiteland, onder meer Keulen en Göttingen in Duitsland en Wene in Oostenryk, het Afrikaans as 'n taalvak binne die verband van die Neerlandistiek ingevoer.
Suid-Afrikaanse emigrante het in baie oorsese lande Afrikaanse gemeentes, klubs en ander instellings gestig, en tans is daar enkele honderdduisend sprekers van Afrikaans in die buiteland.
[wysig] Invloed van verengelsing in die onderwys
|
|
Hierdie afdeling van die artikel moet skoongemaak of andersins verbeter word. Hierdie afdeling voldoen nie tans aan die hoë standaarde van kwaliteit waarna Wikipedia streef nie. Voel vry om self in te spring en verbeterings te maak, en verwyder hierdie kennisgewing ná die tyd. Vir meer hulp, sien die redigeringshulp. Daar is moontlik kommentaar in die artikel of op die besprekingsblad wat kan help met die verbeterings. |
Volgens 2007 se skatting blyk dit nou duidelik dat Engels as onderrigtaal net min invloed op kinder se huistaalgebruik het. Dit blyk dat baie minder bruin Afrikaanssprekers as vorheen veronderstel is na Engels oorskakel - 'n fenomeen wat ook in Namibië tot voorskyn kom. Alhoewel Engels sedert 1990 die amptelike taal in die onderwys is, groei die getal van veral Afrikaanssprekende nie-blankes vinnig aan.[verwysing benodig]
[wysig] Die woordeskat van Afrikaans
Met insluiting van komposita het die woordeskat van Afrikaans tussen 1900 en die laat 20ste eeu gegroei van slegs 50 000 tot 'n driekwart miljoen woorde.[24] Saam met die uitbou van Afrikaans tot 'n volwaardige moderne amps- en wetenskapstaal is dus honderdduisende nuwe woorde by die oorspronklike kernwoordeskat, wat van Nederlands oorgeërf is, gevoeg. Alhoewel Afrikaans in leksikale opsig grotendeels sy Nederlandse wortels bewaar het, is daar nogtans net soos in ander gevalle waar 'n Europese taal na 'n nuwe oorsese omgewing oorgeplant is 'n aantal belangrike afwykings van moderne Nederlands.
[wysig] Ou Nederlandse woorde
Net soos Amerikaanse Engels baie woorde van 17de en 18de eeuse Engels bewaar het wat in moderne Britse Engels uitgesterf het (soos fall wat in Engeland deur die Latynse autumn vervang is), het sommige ou Nederlandse woorde, wat in die moderne Nederlandse standaardtaal nie meer gebruiklik is nie, in Kaaps-Nederlands bly voortleef:
| KAAPS-NEDERLANDS / AFRIKAANS | ALGEMEEN NEDERLANDS (AN) |
|---|---|
| bloeisel | bloesem |
| fontein | bron |
| plaas | boerderij, hofstede, hoeve |
| navorsing | onderzoek |
| party | enige, menige |
| ystervark | stekelvarken |
[wysig] Dialektiese woorde
Alhoewel die destydse, veral Suid-Nederlandse standaardtaal van VOC-amptenare aanvanklik die meeste hoë funksies aan die Kaap vervul het, het Afrikaans hoofsaaklik uit die volkstaal, dit wil sê 17de eeuse Nederlandse dialekte ontwikkel. Dialektiese woorde, wat in Nederland nie in die huidige woordeskat van die standaardtaal opgeneem is nie, is wél ingesluit by die Kaaps-Nederlandse en Afrikaanse leksikon:
| KAAPS-NEDERLANDS / AFRIKAANS | ALGEMEEN NEDERLANDS (AN) |
|---|---|
| bees | rund |
| vark | zwijn, varken |
| vat | nemen |
| spog | pochen |
| kuier ('n besoek aflê) | kuieren (op jou gemak stap/wandel) |
Die Afrikaanse woorde boetie en boeta het hulle oorsprong heel waarskynlik in Nederlandse dialekvorme soos beut en boetje.[25]
[wysig] Woorde met veranderde betekenis
Net soos in ander oorsese gebiede het Europese setlaars ook aan die Kaap begin om met bekende woorde uit hul beskaafde en dialektiese Nederlands na nuwe diere, plante en ander dinge te verwys mits hulle ten minste 'n sekere ooreenkoms met Europese spesies en natuurverskynsels getoon het. Sodoende het 'n aantal Nederlandse woorde in 'n nuwe konteks en omgewing ook 'n ander betekenis gekry.
'n Groter aantal voorbeelde kom uit die landboutaal. 'n Dam is in Nederland steeds 'n wal, terwyl dit in Afrikaans ook na die water kan verwys wat deur die damwal ingehou word. Afrikaanssprekendes kan byvoorbeeld sê dat hulle in die dam gaan swem, en bedoel dan die damwater. Die Suid-Afrikaanse taalkundige S.P.E. Boshoff het hierdie oorgang na 'n nuwe betekenis aan die verskil van bodem tussen die waterryke Nederland en die droë, dor klimaat van Suid-Afrika toegeskryf, alhoewel die Dagregister van Jan van Riebeeck, die eerste Nederlandse goewerneur aan die Kaap, volgens J. du P. Scholtz ook bewys lewer dat die betekenisverskuiwing al in die Nederlandse omgangstaal aan die gang was.[26]
Pad het in Afrikaans 'n ruimer betekenis gekry as in Nederlands waar dit slegs na 'n weg verwys wat deur die voetstappe van mense of diere gemaak is. In Suid-Afrika het dit ook 'n sinoniem vir 'n geasfalteerde verkeersweg geword, en reeds in die 18de eeu het afleidings soos padmaker in die Kaapse taal voorgekom wat na 'n opsigter verwys het wat vir die instandhouding van 'n pad verantwoordelik was.[27]
Vlei - wat uit vallei ontstaan het - het naas "dal tussen twee bergreekse" spesifiek Kaapse betekenisse gekry soos "moerassige laagte tussen berge" en "duinmeer". 18de en 19de eeuse reisigers het reeds na hierdie taalgebruik verwys.[28]
Dalk - wat uit dadelik saamgetrek is - het selfs 'n verandering ten opsigte van sy woordsoort ondergaan. Terwyl dadelik 'n bywoord van tyd is ("onmiddellik, gou"), word dalk in Afrikaans as 'n bywood met modale funksie gebruik en is 'n sinoniem vir "miskien, moontlik". Die oudste dokumente, waarin die Kaaps-Nederlandse dalk voorkom, dateer uit die jare 1787 en 1789.[29]
[wysig] Anglisismes
Ná die einde van die Tweede Vryheidsoorlog het groot getalle Afrikaanstalige plattelanders stede en veral die Witwatersrand toe getrek, waar meestal Engels as omgangstaal gebruik is. Tot by die twintigerjare het baie stedelike Afrikaners weens die gebrek aan 'n Afrikaanse infrastruktuur verengels. Sodoende het veral in die Witwatersrandkompleks 'n hele geslag Afrikaanssprekers verlore gegaan. Die Engelse atmosfeer het 'n soort psigologiese druk op Afrikaanssprekendes uitgeoefen en hulle dikwels minderwaardig teenoor Engelssprekendes laat voel.
In die twintigerjare is die eerste Afrikaanse hoërskole aan die Rand gestig, en Afrikaners is aangemoedig om hulle eie taal met trots te gebruik. Tegelykertyd het 'n taaloorlog teen die Engelse invloede - die sogenaamde Anglisismes - in Grootstadafrikaans begin. Taalkontak met Engelssprekendes het tot die ontlening van 'n groot aantal woorde in Afrikaans gelei, wat duidelik as Engels herkenbaar was, soos brekfis (van Engels breakfast, "ontbyt") of rent (van Engels rent, "huur"). Hierdie Anglisismes, wat nog in die veertigerjare gebruiklik was, het lankal verdwyn (alhoewel Anglisismes soos brêkvis tans weer gebruiklik is).
Terwyl daar Afrikaanse ekwivalente vir die bogenoemde terme was, kan leenvertalings 'n waardevolle bydrae lewer om Afrikaans te verryk indien daar nog nie 'n Afrikaanse term bestaan nie. In die laaste dekades is die Afrikaanse woordeskat aangevul met woorde soos behuising, skootrekenaar, besigheid en blaaier, wat almal as sinvolle vertalings van Engelse woorde beskou moet word.
[wysig] Spelling
Alhoewel die Arabiese Afrikaans van die Kaapse Moslemgemeenskap en die tipe Afrikaans wat deur die Genootskap van Regte Afrikaners (GRA) in die Paarl bevorder is, reeds gebruik maak van 'n vereenvoudigde en vernieude spelling (vgl. getoelies), hou die Taalkommissies van die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap, wat sedert 1914 die enigste gesag in hierdie verband is, die spelling dekades lank ná aan die oorgeërfde Nederlandse model. Intussen word die feit gewaardeer, dat Afrikaans reeds meer as 350 jaar van Nederlands geskei is en oor sy eie fonologie beskik.
[wysig] Woordeboek van die Afrikaanse Taal
Die Woordeboek van die Afrikaanse Taal, algemeen bekend as die WAT, is die grootste verklarende Afrikaanse woordeboek. As omvattende verklarende woordeboek probeer dit om Afrikaans in sy wydste omvang te weerpieël. Afrikaans in al sy verskyningsvorme, nl. standaardtaal, streektaal, geselstaal en die verskillende variëteite van Afrikaans soos Namakwalands en Kaaps word in die WAT opgeneem. Twaalf dele is reeds gepubliseer. Die twaalfde deel, wat die letters P en Q bevat, het in 2005 verskyn. Dit is ook op CD en op die internet beskikbaar.
[wysig] Streeksdialekte
[wysig] Sien ook
- Tale in Suid-Afrika
- Afrikaanse woordelys en spelreëls
- Afrikaanse taalgeskiedenis
- Afrikaanse letterkunde
- Die Afrikaanse Taalmonument
[wysig] Verwysings
- ^ skatting in Oktober 2007) WIE SE SKATTING?
- ^ Ria van den Berg, Standard Afrikaans and the different faces of 'Pure Afrikaans' in the twentieth centuary in Linguistic Purism in the Germanic Languages, saamgestel deur Nils Langer, Winifred V. Davies, gepubliseer in 2005 deur Walter de Gruyter
- ^ Sien Language in South Africa deur Rajend Mesthrie, bladsye 200 tot 206:
- Maleis: "amper" van hampir, "baadjie" van badju, "baie" van badju en "piering" van piring;
- Khoe: "gogga" van xoxon;
- Portugees: "bredie" van bredo, "kombers" van cobertas en "kraal" van curral;
- Zoeloe: "moetie" en afleidings daarvan soos "moetieman", "moetiemoord" en "moeitiewinkel" van die Zoeloe umuthi wat medisyne beteken.
- ^ Taalgeskiedenis, CJ Conradie:
- Woordeskat uit swart-tale: donga, dagha ("klei" of "sement"), mopanie, maroela, moepel, kaboe(-mielies), tollie, mamba, tsetse(-vlieg), indaba, indoena, impie, loboloa, pasella, babalaas, haiköna, ietermagö, sakaboela, tamboekie(-gras) , kaia, marog, skokiaan, poetoe(-pap).
- Maleis: nartjie, blatjang, bobotie, borrie, sosatie, mebos, doepa, paljas, sieal, ramkie, nonnie, nonna, kierang, pamperlang, lieplapper;
- Portugees: froetangs, makou, bredie, tamaai, maskie;
- Duits: strawasie, laer, werda, jaarhonderd, sweis, verfoes, werskaf, hekel;
- Frans: pawee(-perske), sermyn(-peer), bermotsersan(-peer). Let daarop dat meeste ander Afrikaanse woorde wat van Franse afkoms is eers in Nederlands opgeneem is en daardeur in Afrikaans beland het;
- Khoekhoens: boegoe, karee, dagga, koekmakranka, kambro, kanna, ghaap, noem-noem, kwagga, oorbietjie, geitjie, gogga, karos, abba, kamma, kamalielies, kamtig, kastig, hoeka, ga(ng), soe, aitsa, arrie, eina, gonna, kierie, hn'n, ghnarra, gorra, karkoer, koedoe.
- ^ Rajend Mesthrie, Language in South Africa
- ^ 6,0 6,1 Gerhard Louw: Afrikaans
- ^ Statistics South Afica - Comparative Assessment of Data on Self-Declared Emigration, 2002 Update
- ^ Statistics New Zealand - QuickStats about Culture and Identity
- ^ Raidt, Edith H.: Afrikaans en sy Europese Verlede. Kaapstad: Nasou Beperk 1991, bl. 230
- ^ Raidt (1991), bl. 222
- ^ Glück, H. (ed.): Metzler Lexikon Sprache, pages 472, 473. Stuttgart, Weimar: Metzler, 2000 (entries Niederdeutsch and Niederfränkisch)
- ^ Raidt, Edith H.: Afrikaans en sy Europese Verlede. Derde hersiene en uitgebreide uitgawe. Kaapstad: Nasou 1991, bl. 171
- ^ Raidt (1991), bl. 172
- ^ Van Rensburg, Christo (red.): Afrikaans in Afrika. Pretoria: J.L. van Schaik Akademies 1997, bl. 43
- ^ Van Rensburg (1997), bl. 44
- ^ Van Rensburg (1997), bl. 44
- ^ Van Rensburg (1997), bl. 44
- ^ Van Rensburg (1997), bl. 45
- ^ Raidt (1991), bl. 248
- ^ Raidt (1991), bl. 254
- ^ Raidt (1991), bl. 255
- ^ Raidt (1991), bl. 255
- ^ Raidt (1991), bl. 255
- ^ Raidt (1991), bl. 177
- ^ Scholtz, J. du P.: Afrikaans uit die vroeë tyd. Kaapstad: Nasou Beperk 1965, bl. 97
- ^ Raidt (1991), bl. 180
- ^ Raidt (1991), bl. 181
- ^ Raidt (1991), bl. 181
- ^ Raidt (1991), bl. 182
[wysig] Eksterne skakels
[wysig] Algemene inligting
- Omniglot-arikel oor Afrikaans
- Ethnologue-verslag oor Afrikaans
- Afrikaans.be - Webblad vir die gebruik, bevordering en uitbreiding van Afrikaans in België en Nederland
- Tydskrif vir Nederlands & Afrikaans
[wysig] Ontstaan en geskiedenis van Afrikaans
- Afrikaans is Amsterdams! Nederlandse artikel in Taalschrift - Tydskrif oor taal en taalbeleid
- Nederlands se Afrikaanse Kreool-kinders
- Meertaligheid in 'n kosmopolitaanse gemeenskap - gevalle studie van Distrik Ses (Frans: Le multilinguisme dans une société cosmopolite : le cas de District Six)
- S.J. du Toit se Afrikaans/Engelse woordeboek uit 1902
[wysig] Taalhulpmiddels
- Gratis en vrye Afrikaanse speltoetser vir OpenOffice, Mozilla Firefox en Mozilla Thunderbird
- Gratis Afrikaanse speltoetser vir MSOffice 2000/XP/2003
- Kommersiële Afrikaanse speltoetser, tesourus en woordafbreker
- Afrikaanse sleutelbord
- Afrikaanse lesse op die net
- Goudmyn vir Afrikaans-onderwysers - Webruimte vir Afrikaans-onderwysers by die Universiteit van Pretoria
[wysig] Sagteware in Afrikaans
- Mozilla Firefox - webblaaier
- Mozilla Thunderbird - e-posprogram
- OpenOffice.org - kantoorsuite
- Translate.org.za - 'n Projek om vrye en oopbronsagteware in Afrikaans en ander Suid-Afrikaanse tale te vertaal
- Pootle - aanlyn vertaling van Afrikaanse oopbronsagteware
[wysig] Afrikaanse kultuur verwante skakels
- FAK
- Die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns
- Huis der Nederlanden Nederlands-Vlaams-Afrikaanse kultuursentrum
- Storiewerf oor kinder- en jeugboeke
- www.voortrekkers.org.za Amptelike webblad van Die Voortrekkers
[wysig] Afrikaans in die buiteland
- Afrikaans.be 'n Webblad vir die gebruik, bevordering en uitbreiding van Afrikaans in België en Nederland.
- Euro-Afrikaans Afrikaans in Europa by die Departement Nederlandistik, Universiteit van Wene
- Die Afrikaanse Klub van Nieu-Seeland
- Die Roepstem 'n Nederlandse inisiatief om die Afrikaanse en die Nederlandse taalwêreld saam te bring
- Afrikaans hoort by Nederlands met besprekingsforum
| Indo-Europese tale: Germaanse tale | ||
|---|---|---|
| Noord-Germaanse tale: | ||
| Deens | Faroëes | Nynorsk en Bokmål (Noors) | Yslands | Sweeds | ||
| Wes-Germaanse tale: | ||
| Afrikaans | Duits | Engels | Fries | Jiddisj | Luxemburgs | Nederlands | Nedersaksies | Skots | ||
| Oos-Germaanse tale: | ||
| Boergondies | Goties | Vandaals | ||
