C.J. Langenhoven

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Spring na: navigasie, soek
C.J. Langenhoven
’n Beeld van die betrokke persoonlikheid.
C. J. Langenhoven met Mev. Langenhoven by die kerk in Oudtshoorn op die huweliksdag van hul dogter, Engela, in 1926.

Geboortenaam Cornelis Jacob Langenhoven
Gebore 13 Augustus 1873
Hoeko, Ladismith
Oorlede 15 Julie 1932
Nasionaliteit Suid-Afrika
Beroep Skrywer, redakteur, politikus
Huweliksmaat Lenie van Velden
Kind(ers) Engela

Cornelis Jacob Langenhoven (13 Augustus 1873 - 15 Julie 1932) was 'n Suid-Afrikaanse skrywer, redakteur en politikus. Hy het as skrywersname C.J. Langenhoven en Sagmoedige Neelsie gebruik. Sy rol in die Afrikaanse literatuur en kultuurgeskiedenis was formidabel.

Agtergrond en Opvoeding[wysig]

Langenhoven is gebore in 1873 op Hoeko, Ladismith. Hy het later verhuis na Oudtshoorn en het uiteindelik hul bekendste burger geword.

Hy wou oorspronklik teologie studeer maar het later besluit op die regte. In 1893 verhuis hy na Stellenbosch waar hy aan die Victoria-kollege studeer en hom as advokaat bekwaam. Min is bekend van die tyd wat hy daar deurgebring het, net dat hy dit beskryf het as 'n woestynlewe. In 1894 raak Langenhoven verloof aan Helena de Vries, maar haar vader beëindig die verlowing in 1896 omdat Langenhoven te onseker was oor sy lewe en loopbaan.

Langenhoven trou in 1897 met weduwee Lenie van Velden, tien jaar ouer as hy. Hy verwys in sy geskrifte altyd na haar as "Vroutjie". Hulle het een kind gehad, 'n dogter genaamd Engela, wat in 1901 gebore is.

Hy praktiseer as 'n prokureur maar wend hom later tot die joernalistiek. In 1912 word hy redakteur van die koerant Het Zuid-Westen (Nederlands vir die suidwester), waar hy sy lewensrigting vind. Hy wy hom daaraan toe om die nuwe taal, Afrikaans, te bevorder. Hy is ook 'n stigterslid van die nuwe Afrikaanse koerant Die Burger en lewer gereeld bydraes onder die skuilnaam Sagmoedige Neelsie.

In 1914 word hy lid van die Parlement van Suid-Afrika waar hy hom verder daaraan toewy om Afrikaans as amptelike taal erken te kry. Hy word agtereenvolgens lid van die Kaapse Provinsiale Raad, die Volksraad en die Senaat.

Die meerderheid is reg, die minderheid opreg.
 — C.J. Langenhoven

Langenhoven het aanvanklik skepties gestaan teenoor die moontlikhede van Afrikaans, wat toe nog in sy kinderskoene as skryftaal gestaan het. Hy het egter later 'n vurige voorstander geword van alles wat Afrikaans is en het as skrywer so 'n omvangryke oeuvre opgebou (sy Versamelde Werke beslaan sestien dele) dat hy selfs beskou word as die man wat die Afrikaners leer lees het.

Taalvaardigheid[wysig]

Behalwe sy moedertaal, Afrikaans, was Langenhoven magtig in Engels[1], Latyn [2] en redelik ook in Duits en in Hooghollands (Nederlands)[3]. Langenhoven was gaande oor Latyn [4], maar kon geen vat kry in die Grieks wat hy op universiteit moes leer nie.[5] Grieks het hy (tydelik) bemeester deur sowel die oorspronklike werke as die Engelse vertalings te leer.[6] Maar nie sonder hulp nie.[7] Hy is wel jammer dat hy nie verder Duits beoefen het nie[8], maar huldig nie dieselfde standpunt teenoor Frans nie.[9]

Sy bewondering vir die Nederlanders en Duitsers se taalvermoë verwoord hy in sy outobiografie, U dienswillige dienaar. Hiermee benadruk hy dat by die Griekse eksamen sy Hollandse dosent geen genade sou toon tydens die merkwerk nie.[10]

In Loeloeraai laat blyk Langenhoven sy eietydse taalhouding: Dit was 'n goeie ding, dog ek, dat dit so getref het dat hy [Loeloeraai, die ruimtewese] sy eerste aanraking met die aarde in Suid-Afrika gevind het. Sê nou hy was in Holland of Duitsland of Sjina te lande gekom, hoe sou hy ooit oor die onmoontlikhede van daardie ongerymde en onleerbare tale gekom het om te kan verstaan en hom verstaanbaar te maak? In Engeland sou dit nog op 'n manier kon gegaan het sovér as die taal betref, maar natuurlik daar is die mense weer onmoontlik. Met Afrikaans en Afrikaners ondervind geen vreemdeling mos ooit moeilikheid nie. Hulle met hom altemit ja.[11].

In Langenhoven se Versamelde Werke (1956), Deel II, bl. 127, sal die leser afkom op 'n brief gerig aan Engela wat in Latyn geskryf is. Hierdie brief het betrekking tot Mof en sy mense, wat aan Engela opgedra is. Kannemeyer[12] se vonds, 'n vertaling deur Langenhoven self, word hiernaas gestel vir duidelikheid:

Latyn Afrikaans
Engelae, filiae meae, salutem! Aan Engela, my dogter, Groete!
Unicum, o carissima, corpolis mei natum es. Liefste, jy is die enigste kind van my liggaam.
Alios quidem ex animo liberos nonnullos procreavi. Ja, ek het 'n klompie ander kinders uit my gees voortgebring.
Quorum ingenia permulta mala unde deducta sint scienter notum exploratumque est mihi, meipsum per vitam longam cognoscenti. Hulle menigvuldige slegte eienskappe - waar die vandaan afstam, is wetenskappelik en noukeurig aan my bekend, ek wat myself deur 'n lange lewe van ondersoek ken.
De bonis autem partibus eorum raris rationem afferre non possum. Maar van hulle goeie dele, so skaars as die is, is ek nie in staat om rekenskap te gee nie.
De avia tua matre mea, de matre tua amicissima mea, de filia mea te ipsa, de permultis aliis, vivis ac mortuis, afflatus quorum non ego dignus ad me pervaserunt, nec inter eos distinguere possum ut cuique suum tribuam. Van jou oumammie, my moeder; van jou moeder, my beminde; van my dogter, jyself; van baie, baie ander, lewendes en dooies, het daar invloede wat ek nie wêrd is nie, na my toe deurgetrek, maar ek kan nie tussen hulle onderskei om aan elk die erkenning te betuig wat hom toekom nie.
Hoc autem puellum (extra mala!) tuum solum est, a litera prima usque ad ultimam in oculis tuis creatum, coram te pedetentim natum. Maar hierdie kindjie (buiten sy kwaad!) is jou alleen, van die eerste letter tot die laaste voor jou oë geskape, in jou teënwoordigheid stap vir stap gebore.
Cape igitur quod jam ab initio tuum: filium proprium, patris nepotem, sicut non alienum adopta! Neem dan wat reeds van voor af joue was - jou eie seun, jou vader se kindskind, nie as die aangenome kind van 'n vreemde nie.
Simul autem accipe, o Engela, quod similiter omnino semper tuum: caritatem patris tui, C.J. Langenhoven. Maar ontvang daarby wat net so goed algeheel en altyd joue reeds was - die liefde van jou vader, C.J. Langenhoven.
Postscriptum: Eruditionem in capitibus sequen tibus expositam, hic celare non deceret: doctoraturus te saluto. Naskrif: Dit sou nie gegaan het om die geleerdheid wat in die navolgende hoofstukke ten toon gestel is, hier te verberg nie. Dis 'n aspirant-doktor wat jou hier groet.
Cura ut valeas! Sorg dat jy fris bly.

Werk[wysig]

Moenie 'n ander beskuldig dat hy sy oë oopgehou het onder die gebed nie; hy het maar net gekyk of joue toe was.
 — C.J. Langenhoven

C.J. Langenhoven se bekendste werk is Die Stem van Suid-Afrika wat hy in 1918 geskryf het. Die musiek daarvoor is in 1921 deur M.L. de Villiers gekomponeer. 'n Passasie uit Die Stem vorm vandag 'n deel van die Volkslied van Suid-Afrika.

Benewens dit het sy skryfloopbaan amper elke genre aangeraak, van poësie tot spookstories. Hy het verskeie werke in Afrikaans vertaal, onder andere die Rubaiyat of Omar Khayyam. Hy het nuwe Afrikaanse gesegdes geskep en het selfs 'n liefdesgedig (in bogtaal) aan sy hond geskryf.

Langenhoven was instrumenteel in die beweging om Afrikaans erken te kry as amptelike taal, asook as eerste taal in skole in plaas van Nederlands. Afrikaans is in 1925 amptelik in die parlement gebruik, en uiteindelik in 1927 erken as 'n amptelike taal van Suid-Afrika saam met Engels.

Persoonlikheid[wysig]

Langenhoven word veral onthou vir sy humoristiese en satiriese werke. Hy was 'n veelsydige skrywer wat meesterlike kort prosa en poësie geskryf het. Hy was welbekend vir sy skerp sin en sagte maniere. Hy het 'n denkbeeldige olifant geskep (baie mense wat hom geken het, kon getuig dat daar nooit 'n werklike olifant was nie[13]) genaamd Herrie wat hy glo van 'n sirkus gekoop het en wat ook in baie van sy stories verskyn het. Op 1 Julie 1929[14] het hy Herrie se naam in 'n klip gekerf langs die N12- nasionale hoofweg, halfpad binne-in Meiringspoort, (buite Oudtshoorn). Hierdie klip staan bekend as Herrie se klip en is 'n nasionale gedenkwaardigheid.

Voorbeeld van Langenhoven se satiriese digkuns:

Siembamba

Siembamba, ek is 'n baba,
Siembamba, ek is 'n baba
--pas my veilig op in die nood,
sus my liefies op die skoot.

Siembamba, ek is 'n seuntjie,
Siembamba, ek is 'n seuntjie
maar jy sal sien ek is net nou groot;
slaan maar orige kêrels dood.

Siembamba, ek is 'n jonkman,
Siembamba, ek is 'n jonkman
--tel my nou maar af van die skoot;
ek slaan self die kêrels dood.

Siembamba, ek is getroud nou,
Siembamba, ek is getroud nou
--maar sy dink ek is nog op die skoot,
wil nie glo nie ek is groot.

Siembamba, almal babas.
Siembamba, almal babas
--al die mans is danig groot--
almal babas tot hul dood.

Nalatingskap[wysig]

Die Universiteit van Stellenbosch se studentesentrum is na Langehoven vernoem, en is bekend as "Die Neelsie".

Suid-Afrikaanse filmmaker Manie van Rensburg het in 1983 'n lighartige komedie vir televisie vervaardig gebaseer op Langenhoven se werke. Dit was getiteld Sagmoedige Neelsie.

Die Suid-Afrikaanse Poskantoor het in 1973 'n gedenkseël uitgereik vir die 100-jarige herdenking van Langenhoven se geboorte.

Die plek waar Langenhoven en sy familie gewoon het van 1901 tot 1950, Arbeidsgenot, is vandag 'n huismuseum. [1]

C.J. Langenhoven is in 1932 oorlede aan hartversaking. Hy was 58 jaar en 11 maande oud.

Commons
Loeloeraai, die eerste Wetenskapfiksie in Afrikaans, wat deur C.J. Langenhoven geskryf is, kan besigtig word by die Afrikaanse Wikisource, by "Loeloeraai"

Bronne[wysig]

Verwysings[wysig]

  1. Langenhoven, C.J. 1932 (1973-uitgawe). U dienswillige dienaar. Kaapstad: Tafelberg-uitgewers, bl. 79: (En tussen hakies, en oor die algemeen, wil ek nou van hierdie geleentheid gebruik maak om te betuig dat my omvangryke lees en studie van die Engelse taal meer vir die vorming van my skrywe in my eie taal gedoen het as om my bloot te stel aan 'n anglisisme deur 'n onbedagsaamheid hier en daar. Engels is, soos Afrikaans, helder en reguit en saaklik. Jy sê wat jy te sê het en klaar.)
  2. Langenhoven, C.J. 1932 (1973-uitgawe). U dienswillige dienaar. Kaapstad: Tafelberg-uitgewers, bl.78: As ek moet uitsoek onder my skuldverpligtings aan meneer Rosenow, vind ek dit moeilik om 'n kort lysie te maak, maar met die oog op die huidige doel meld ek vernaamlik twee, vereers sy deeglike voortbou op die grondslag deur meneer Frylinck gelê by die studie van die Latynse prosa. Meer en meer het hy Latyn vir my 'n lewende taal gemaak, en as ek met my werk in my eie taal blyk gegee het van begrip van die vereistes van logiese sinsbou, dan was daardie oefening in Latyn 'n groot bydraag daartoe. [...] Toe ek later, as volwassene en getroude, in die regte studeer het vir die LL.B.-graad, by myself en sonder hulp, kon ek sulke Latynse werke soos die van Voet en die Pandekte van Justinianus vir my plesier lees, sonder om ooit aan die taal te dink.
  3. Langenhoven, C.J. 1932 (1973-uitgawe). U dienswillige dienaar. Kaapstad: Tafelberg-uitgewers, bl. 59-60: Ons kinders is gemaak Engels praat, selfs buitekant die skool, maar nooit was daar van Meester se kant die minste poging om ons te maak Hooghollands praat nie, selfs nie met hom nie, en selfs nie in die Hollandse klasse nie. Daar by ons, soos orals elders, was dit maar 'n vanselfsprekende saak dat jy 'n Afrikaner enige vreemde taal kan leer praat maar nie Nederlands nie. [...] Meester Bloemkolk had van teoretiese grammatika geen grondige logiese begrip nie. (Ek het daar 'n Hollandse spraakkuns op skool gebruik - die liewe ou Stucki s'n. Maar dáár was ook geen stucki logika in nie.) Maar Meester het my, vir meer as die betrokke standaard van onderwys en ouderdom, deeglik Nederlands geleer. Toe ek uit sy skool weggegaan het, het ek dit seker min swakker geskryf as wat ek dit vandag kan skryf. Verder het hy my, by die skoolwerk verby, 'n menige Nederlandse boeke geleen om te lees en ek het hulle verslind. En daar is geen twyfel aan nie dat my woordeskat (wat ek vandag nog altyd te armoedig vind vir die uitdrukkings van my gedagtes) deur Nederlandse lees en studie verbeter is.
  4. Langenhoven, C.J. 1932 (1973-uitgawe). U dienswillige dienaar. Kaapstad: Tafelberg-uitgewers, bl. 96-97:En daarby had ek die voordeel dat ek my na hartelus kon verdiep in my lieflingsmedium, die Latynse prosa. Nie alleen het die ou Romeinse juriste 'n logiese regstelsel opgebou waarvan die politieke staatsinstellings en regsbegrippe en regspleging van die hele Westerse Europese beskawing die erfgenaam is nie. Met hulle rangskikking en terminologie het hulle 'n doeltreffende taalmasjinerie en gedagtemasjinerie vervaardig waarsonder dit moeilik is om te sien hoe selfs sulke skynbaar opsygaande geestesbedrywighede soos die verskillende natuurkundige vakke 'n medium van uitdrukking kon gevind het. Al het daardie medium nie Latyns gebly nie dan is hy die toepassing van die Latynse tradisie. Vér afwykendes, soos die Duitser en die Hollander en die Skandinawiër, het van Latyn geleer hoe om hulle eie taal vir intellektuele en wetenskaplike doeleindes bruikbaar te maak. En so, om tot die persoonlike doel terug te kom, het my Latyn my geleer om by die gebruik van eie Afrikaans die regte lyn te vat wat die kortste afstand tussen twee punte is; om oortolligheid en vertroebeling te vermy; om nie tevrede te wees met gesegdes wat niks sê nie; om my toe te lê op noukeurigheid van uitdrukking; om eenvoud en helderheid hartstogtelik ná te streef. In hierdie opsig loop die gees van die Latynse taal met die gees van Afrikaans saam, soos hy saamloop met die gees van die regswetenskap en die natuurwetenskap.
  5. Langenhoven, C.J. 1932 (1973-uitgawe). U dienswillige dienaar. Kaapstad: Tafelberg-uitgewers, bl. 81: En dan, om nog 'n voorbeeld te noem, was Grieks een van ons onderwerpe. En net so 'n liefde ek altyd had vir Latyn, net so 'n renons had ek teen Grieks. 'n Taal moet eerlik en redelik wees. Waarvoor het hulle die ellendige aksente gaan opsit terwyl die poësie tog nie daarvolgens geskandeer word nie? En waarvoor was klem-aanduidings in daardie taal meer nodig as in enige ander - net maar om my studie te verswaar? Ook met die oorhoping van tye en deelwoorde kon ek nooit oor die weg kom nie omdat nòg boek nòg meester die logiese verskille van funksies daarvan vir my kon uitlê. Ek was geneig om te dink dat die ou Grieke self nie daardie funksies uit mekaar geken het nie. En die woordbetekenisse was nog erger. Ek soek 'n woord in die leksikon op en dan kry ek 'n bladsy vol ekwivalente, sommige daarvan lynreg die teenoorgestelde van ander. Daarom was Grieks so handig vir 'n dialektiese wapen in die metafisiese en teologiese twisgeskille, soos in die sake van Homoiousion teenoor die Homoousion. Jou teëstander kon jou nooit betrap nie, net maar tussen jou stofdampe dikker stof opskop om jou eie te verdwarrel. [...] Vir twee groot doeleindes het Grieks darem gedeug, omdat albei so konkreet en onbenewelbaar helder is - Homerus en die Nuwe Testament.
  6. Langenhoven, C.J. 1932 (1973-uitgawe). U dienswillige dienaar. Kaapstad: Tafelberg-uitgewers, bl. 88-89: Tot sover het ek redelik kans gesien om sonder buitensporige inspanning die vereiste minimum van punte te behaal. Maar daar was die ellendige Grieks. En terwyl ek in elke geval die Griekse geskiedenis, oudhede en mitologie nooit eens sou aankyk om te leer nie, en nimmer in staat sou wees om 'n Engelse sin in Grieks oor te sit nie - wat sou van my word in die ,,unseen paper"? Daar was maar een kans - ek moes my in staat maak om die ongesiene Griekse passasies wat daarin sou voorkom, voor die voet te lees. Toe het ek dan vir my 'n Griekse Nuwe Testament aangeskaf en aan die lees gegaan, beginnende by die (taalkundig-) maklike Evangelie van Johannes. Toe ek weer sien kon ek die Testament op enige plek oopslaan en vlot lees. Natuurlik was my bekendheid - 'n byna woordelikse bekendheid - met die Hollandse Testament vir my van groot diens; daar was nie twee tale buitekant voor my nie maar een binne en een buite. Daarná het ek Homerus op dieselfde manier begin, aanvanklik met 'n ,,crib" - 'n klaar Engelse vertaling - en weldra kon ek bladsye lees sonder om ooit na die vertaling te kyk. 'n Paar prosawerke, Xenophon en Plato (sy taal is baie eenvoudig, amper on-Grieks) - nie wat voorgeskryf was nie - het ek op dieselfde manier aangepak, sodat die taal vir my langsamerhand minder en minder vreemd geword het; kort-kort betrap ek my dat ek stukke-stukke lees sonder om te weet dat dit Grieks is (behalwe vir die ongerymdhede). So gaan dit met die luiaard - ek het op die ou end op my onwillige manier tien maal soveel Grieks gelees as my vlytige maters. Toe ek die Griekse ,,unseen paper" by die eksamen oopmaak, lees ek vinnig die drie lang Griekse passasies deur en daar staan nie 'n onbekende woord nie. By die deur uitgaande - anderhalfuur voor die toegelate tyd verstreke was - wys ek met my vinger na my bors en ek vorm met my lippe die klanke B.A. vir my maters wat nog met geskiedenis en oudhede sit en swoeg tot die laaste bittere einde toe.
  7. Langenhoven, C.J. 1932 (1973-uitgawe). U dienswillige dienaar. Kaapstad: Tafelberg-uitgewers, bl. 90: Daar was 'n nooientjie wat my baie goedgesind was, en ek het na haar toe gegaan met die Griekse werke in die een hand en die ooreenkomstige Engelse vertalings (hulle was maklik in gedrukte boekvorm beskikbaar) in die ander. En ons het in haar tuin onder 'n vyeboom gaan sit op twee gemakstoele, twee of drie voormiddae in die loop van die week voor die eksamen; en sy het die Engels hardop gelees - sommer vlot aanneen, daar was nie tyd vir soetjies-ry oor die stampplekke nie - en ek het die Grieks bygehou. In die aande het ek die redakteurs se inleidings en voetnote deurgelees. En toe ek in die eksamenkamer kom was daar niks in die betrokke papier om oor te bekommer nie. Maar dieselfde eksamen sou ek veertien dae later nie weer kon afgelê het nie. Nou ja, ek het so gou as moontlik my solder skoongemaak van Grieks om plek te maak vir wat nuttiger was.
  8. Langenhoven, C.J. 1932 (1973-uitgawe). U dienswillige dienaar. Kaapstad: Tafelberg-uitgewers, bl. 76-77: Terloops meld ek dat ek, tydens my skoolgang op Ladismith, Duitse lesse geneem het by eerwaarde Carl Prozesky, omtrent die mees konsensieuse man wat ek in my lewe ontmoet het. Sy onderrig was deeglik - wat eintlik van 'n Duitser oorbodig was om te sê - en op die end van die studie kon ek redelik Duits praat en skryf - lees kan ek dit nog vandag wanneer ek buitengewoon fris en uitgerus is om mee te begin. Maar die taal het my nie so aangetrek dat ek met sy beoefening voortgegaan het nie. In alle geval, ek het nie soveel daarmee te doen gehad dat my Afrikaanse eenvoud daaronder gely het nie. In een opsig is dit jammer dat ek die Duits weggegooi het. Daarom is die Duitsers die ywerigste en volhardendste nasie op aarde omdat hulle so 'n verskriklike dissipline in hulle suielingsjare moet deurgaan by die aanleer van hulle moedertaal.
  9. Langenhoven, C.J. 1932 (1973-uitgawe). U dienswillige dienaar. Kaapstad: Tafelberg-uitgewers, bl. 107: Qui s'excuse s'accuse (as ek die geykte Franse spreekwoord op geheue af reg spel. Ek is maar bly dat ek my nie moeggemaak het om Frans te leer nie. Jy kan nie in die Franse taal vloek nie; ál die vloekwoorde het alledaags geword).
  10. Langenhoven, C.J. 1932 (1973-uitgawe). U dienswillige dienaar. Kaapstad: Tafelberg-uitgewers, bl. 87: Deur die soort rampe wat my my lewe lank gevolg het, moes dr. Van Oordt, saliger gedagtenis, juis daardie jaar Griekse eksaminator wees. Hy was 'n Hollander, sodat hy nie 'n ander se moeilikheid met 'n onmoontlike taal kon besef nie. (Hollanders en Duitsers leer sulke eenvoudige taaltjies soos Grieks en Sjinees en Russies aan as speelwerk vir ontspanning.)
  11. Langenhoven, C.J. 1923 (1941-uitgawe). Loeloeraai. Kaapstad: Nasionale Pers, bl. 30
  12. Kannemeyer, John Christoffel. 1995. Die dienswillige dienaar: 'n Langenhoven-fotoboek. Kaapstad:Tafelberg, bl. 52
  13. Staaltjies rondom die skerpsinnigheid van C.J. Langenhoven, Die Burger, 17 Maart 2000
  14. Op Pad in Suid-Afrika. B.P.J. Erasmus. 1995. ISBN 1-86842-026-4
Wikiquote-logo.svg Wikiquote het ’n versameling aanhalings deur of oor C.J. Langenhoven.