Daniel Stephanus Botha

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Spring na: navigasie, soek
Ds. D.S. Botha, omstreeks 1907.
Ds. D.S. Botha, in 1919 moderator van die Kaapse Kerk.

Ds. Daniel Stephanus Botha (Goudini, distrik Worcester, 26 Augustus 1852 - 8 November 1927) was predikant in die Nederduitse Gereformeerde Kerk, moderator van die Kaapse Kerk en 'n Afrikaanse taalstryder.

Agtergrond en opleiding[wysig]

Hy ontvang sy eerste skoolonderwys in 'n privaat skool in sy ouerhuis en later aan 'n regeringskool op Worcester by die voortreflike onderwyser A.N. Rowan, wat 'n groot invloed ten goede op sy leerlinge uitgeoefen het en later aangestel is skoolinspekteur. In 1871, toe Botha nouliks 19 jaar oud was, word hy aangestel as hoofonderwyser van 'n klein skooltjie op Villiersdorp, waar ds. J.P. Jordaan destyds predikant was. Teen die einde van die volgende jaar lê hy die godsdiensonderwyser-eksamen af. Hy het hom toe reeds onderskei as leier tydens bidure en godsdiensoefeninge, veral toe die gemeente in 1875 vakant word deur die vertrek van die leraar na Philipstown.

Ds. Frans Lion Cachet, die volgende leraar, het dadelik gesien dat die jong onderwyser 'n groot gawe besit het om te preek, en maak dikwels van sy dienste gebruik. Op 17 April 1879 lê hy die sendingeksamen suksesvol op Stellenbosch af. Hy voel toe dat dit tyd geword het om Villiersdorp, waar hy intussen met mej. H. Kriel getrou het, te verlaat. Hy gaan na die Paarl, waar hy deur die kerkraad van die moedergemeente gevra word om as hulpprediker van ds. Gilles van de Wall op te tree, veral met die oog op die bearbeiding gekleurde lidmate in die Onder-Paarl. Hy was hier slegs enkele maande werksaam toe hy soveel toegeneentheid by die lidmate gewen het, dat 'n aantal belangstellende vriende vir hom 'n ruim beurs aanbied.

Gemeentelike bediening[wysig]

Op 1 Oktober 1879 word hy as sendeling georden. Hy arbei met kennelike seën, maar het nietemin lus om verder in die teologie te studeer en voel hom geroepe om 'n predikant te word. Van 1882 tot 1885 was hy 'n student aan die Stellenbosse Kweekskool. Met verlof van die professore neem hy die Sondagdienste op Philadelphia waar. Die gemeente beroep hom dan ook en hier arbei hy as leraar van 1886 tot 1894. Hoewel dit destyds een van die kleinste gemeentes in die Kerk was, bly ds. Botha al die jare daar met toegewydheid en opgewektheid arbei. Van 1894 tot 1898 staan hy in 'n groter gemeente, naamlik Dordrecht in die Noordoos-Kaap, waar hy vir ds. W.A. Alheit opvolg, en van 1898 tot 1904 arbei hy in die NG gemeente Swellendam. Op 9 Desember 1904 word hy op Stellenbosch bevestig, waar hy in 1927 aftree en dieselfde jaar sterf. Hy was hier die opvolger van ds. J.H. Neethling. Ds. Botha het dus sy loopbaan in 'n (destyds) baie klein gemeente begin en afgetree in een van die grootste en belangrikste gemeentes in die NG Kerk. Hy het egter al die gemeentes met ewe veel bekwaamheid gedien.

Sy bediening op Philadelphia[wysig]

Ds. Botha as jong predikant op Philadelphia.
Die NG kerk op Philadelphia is in 1910 vergroot.

Tydens sy derde studiejaar aan die Kweekskool het eerw. Botha in noue aanraking met die gemeente van Philadelphia gekom. Toe ná die vertrek van ds. Strasheim nie minder as drie beroepe (Di. W. A. Joubert, D. Bosman en Groenewald) misluk, het die kerkraad, op aanbeveling van prof. Marais van die Kweekskool, in Junie 1884 met eerw. Botha ooreengekom om die vakante gemeente ses maande met naweke te kom bedien. Toe ná verloop van ses maande nog geen leraar beroep is nie, het die kerkraad hom andermaal dringend versoek "om alhier te blijven arbeiden, zolang de gemeente nog geen vaste leraar heeft". So het eerw. Botha anderhalf jaar die gemeente met naweke en vakansietye vanuit Stellenbosch kom bedien, terwyl sy gesin reeds in die plaaslike pastorie ingewoon het. Op 19 November 1885 het hy sy studie aan die Kweekskool voltooi en vier dae daarna het die kerkraad, op sterke aandrang van 'n gemeente-vergadering, hom hierheen beroep.

Tot groot vreugde van die gemeente het die so geliefde jonge dienskneg van die Heer die beroep aangeneem en op Donderdag 11 Februarie 1886 is hy alhier bevestig deur die konsulent, ds. A.D. Lückhoff van die Kaapstad. Een van ds. Botha se hoogleraars, prof. De Vos, het die bevestigingsrede uitgespreek na aanleiding van 1 Kor. 3:9. Hierna het die bevestigde sy intreepreek gelewer: "My voedsel is om die wil te doen van Hom wat my gestuur het" (Joh. 4: 34). "De dienst duurde bijna drie uren, maar de aandacht der toehoorders bleef onveranderd tot aan het einde. Een zangkoor luisterde op schoone wijze de verrichtingen op met twee zangstukken." Die namiddag het 'n geseënde konferensie met die gemeente gevolg. Tydens sy tienjarige dienstyd alhier het ds. Botha, volgens ds. A.P. Smit, deur die genade van die Heer besonder geseënde werk verrig in die gemeente, wat hom steeds die grootste agting en liefde toegedra het. Dit was byvoorbeeld op sy sterke aandrang dat die kerkraad in Januarie 1887 besluit het om vir die minderbevoorregte Duine-bewoners 'n gebou op te rig wat kon dien "als school lokaal en eene plaats waarin nu en dan godsdienstoefeningen gehouden kan worden". Die weduwee G. Priem van Brakfontein het vir di6 doel 'n stuk grond aan die kerk gegee en in September van die volgende jaar is hierdie buitekerkie ingewy deur ds. P.A. Strasheim. Hierdie kerkie het etlike jare as skool- en kerkgebou van die Duine-mense diens gedoen. Toe die bevolking in later jare daar verminder het, is die kerkraad egter genoodsaak om die maandelikse buitediens daar af te skaf en die kerkie te sluit. Aan die begin van 1938 het die kerkraad die kerkie verkoop.

Dit was tydens die dienstyd van ds. Botha alhier dat die Jubelfees van H.M. koningin Victoria (Junie 1887) op luisterryke skaal ook in Suid-Afrika gevier is. Hoedanig ds. Botha hierdie fees in die gemeente laat vier het, blyk uit die volgende afkondiging van hom: "Op Dinsdag in deze week (21 Junie 1887) nemen ook wij deel aan het jubelfeest van H.M. onze Koningin, die dan het feest harer vijftigjarige regering viert. Wij komen om nege uur hier bijeen tot dank en bedestond; daarna planten jongelieden een laan rondom ons kerkgebouw en de kinderen eenige boomen in Dale Park bij het schoolgebouw. Daarna begeven wij ons naar Koksvlei in het veld (dit was tussen Tygerhoogte en Schoonderzicht) en brengen den dag aldaar feestelijk door. De kinderen zullen op het een en ander onthaald worden."

Op 15 Desember van die volgende jaar (1888) was die gemeente 25 jaar oud. Ds. Botha was vasbeslote om sekere veranderings en verbeterings aan die kerkgebou te laat aanbring en die vernude kerkgebou dan by geleentheid van die kwarteeufees in te wy. In Augustus 1888 het hy die saak voor 'n gemeentevergadering gelê, wat dan ook besluit het "om het kerkgebouw van een ijzeren dak te laten voorzien (die dak sover was van strooi) en om ook eenige veranderingen aan den preekstoel en de banken aan weerzij den van den preekstoel te laten aanbrengen". Kollektelyste is vir die saak deur die gemeente geneem, waarop baie fluks ingeteken is. Ná heelwat oponthoud is die tender van twee Duitsers (Voss en Walter) aangeneem en is met die werk begin. Toe die kerkraad egter sien dat die kerk nie op 15 Desember (die verjaardag van die gemeente) gereed sal wees nie, is die kwarteeufees uitgestel tot 30 Januarie van die volgende jaar. Die volgende kerkraadsbesluit gee ons 'n idee hoe die fees gevier is: "De vergadering besluit om het feest van het vijf-en-twintigjarige bestaan der gemeente te vieren op Woensdag, 30 Januarie aanstaande; Ds. Neethling, van Stellenbosch, te verzoeken de feestrede uit te spreken; Ds. Luckhoff, den consulent der gemeente en de twee vorige leeraaren der gemeente, Di. Vlok en Strasheim, tot de feestviering uit te nodigen en ook per advertentie in de Kerkbode andere leeraaren te vragen om bij die gelegenheid over te komen.”

Op daardie dag het die gemeente dan ook met diepe dankbaarheid teenoor die Heer sy kwarteeufees gevier. Ds. Neethling van Stellenbosch, die eerste konsulent, wat dieselfde kerkgebou 25 jaar gelede ingewy het, het die inwyding van die vernude kerkgebou waargeneem en die feesrede uitgespreek. Vir die agtermiddag het ds. Botha 'n konferensie met die gemeente gereël. Die veranderings aan die kerkgebou het £220 gekos. Ds. Botha kan ook met reg die vader van die ou kerksaal alhier genoem word. Hierdie saal het hy deur die jongmense van die C.J.-Vereniging, waarvan hy die voorsitter was, laat bou. In Julie 1889 vra en kry hy namens die C.J.V. van die kerkraad verlof "om op kerkelijk eigendom in dit dorp een gebouw op te trekken, waarin zij (die C.J.V.) hun Bijbellezingen, biduren, gezellige tezamenkomsten enz. houden kan". Die lede van die C.J.V. het dadelik begin met die insameling van geld (G.W. Spengler het aan hul £100 geleen). Die volgende boukommissie is saamgestel: Ds. D. S. Botha (voorsitter) en G.W. Spengler, J.N. Mostert, S. Loubser, E.L.P. Steyn en H.C. Dreyer. Die boumeester, wat jare gelede ook die pastorie gebou het, was 'n Kaapstadse Maleier, Hadjie Sah. Op 31 Augustus 1891 is die hoeksteen van die „C.J.V.-saal" in teenwoordigheid van 'n "aanzienlijke schaare" uit die gemeente plegtig gelê deur Ds. Botha en kort daarna is dit voltooi en ingewy.

Toe die Ring van Kaapstad in Oktober van daardie jaar hier byeenkom, was die saal reeds gereed en kon die vergadering sy sittings daarin hou. Toe die C.J.V. aan die begin van die vorige eeu ophou bestaan, het die kerkraad die C.J.V.-saal as kerksaal aangeneem (Februarie 1902). Ds. Botha het die geestelike lewe van die gemeente op sy hart gedra. In sy tyd hoor ons vir die eerste maal van weeklikse bidstonde. Dit was ook op sy uitnodiging dat dr. Andrew Murray van die NG gemeente Wellington in September 1888 hier "speciale diensten" kom hou het, wat vir baie tot groot seën was. In die verstandelike en geestelike opvoeding van die kind in dag- en Sondagskool het hy as oudonderwyser besonder belanggestel. Deur die Sondagskooi, kinderpreke en selfs kinderfeeste het hy die kind vir die Heer probeer wen; en deur gereelde "Bijbel-lezingen" en bidure vir die lede van die C.J.-Vereniging, het hy veel gedoen aan die geestelike bearbeiding van die jongmense.

'n Beroep na die NG gemeente Willowmore in Julie 1888 het hy op sterke aandrang van kerkraad en gemeente bedank; maar toe hy in Julie 1894 'n beroep na die Dordrecht ontvang, het hy besluit om dit aan te neem en op Sondag 16 September het hy sy afskeidsboodskap (Hand. 14:26) gegee. Die afskeid was baie swaar vir leraar en gemeente. 'n Groot stoet van karre het hom en sy gesin uitgeleide gedoen van die plaas Dasvlei na Klipheuwel-stasie, waar oudl. H.C. Dreyer namens die gemeente van hom afskeid geneem het. Iemand uit die gemeente het kort daarna as volg in De Kerkbode geskryf: "Wij zullen, wij kunnen hem nooit vergeten, want wij hadden in hem niet alleen een getrouwen leeraar, maar ook een liefhebbenden vriend."

Kerklike leier[wysig]

Die Sinode van 1906 en ook van 1915 het hom gekies as assessor en in 1919 word hy tot die hoogste amp in die Kaapse Kerk gekies, naamlik dié van moderator. Eerw. Andries Dreyer skryf dit was 'n amp wat hy "ryklik verdien het, ten volle werd was en met veel waardigheid beklee het". Hy was van tyd tot tyd lid gewees van die vernaamste kerklike kommissies, soos byvoorbeeld die kommissies vir sending, die arbeidskolonie, proponentseksamen, die Kweekskool en die kerkkantoor. Van die Raad van Kerke (voorloper van die Algemene Sinode) was hy 'n lange lid en twee maal, in 1913 en 1919, voorsitter. Hy was kerklik wetgeleerd by uitnemendheid en 'n vertroude gesag met betrekking tot die kennis, uitleg en toepassing van die kerkwette, aan die hersiening waarvan hy in 1906 'n belangrike aandeel gehad het.

Dreyer, wat oor ds. Botha geskryf het toe hy nog gelewe het, beskryf hom as 'n man (uit die Hollands vertaal) "wat van God groot gawes ontvang het om die evangelie met helderheid te verkondig en om ander te lei. Hy is in alle opsigte 'n man van die daad. Veral is hy baie gelukkig op 'n vergadering. Daar lei hy aanstons, slaan die spyker op die kop en weet steeds raad. Hy dink snel, helder en logies. Hy het 'n staal geheue, is baie bedrywig van aard en uiters nougeset in die vervulling van pligte wat op hom rus. Onder sy medepredikante word hy vertrou, geëer en is gelief om sy hoë gawes, sy beskeidenheid en nederigheid. Sy lewensloop moet elke jongeling, wat onder ongunstige omstandighede die lewe begin en met moeilike stry, bemoedig".

Bronne[wysig]

  • (af) Dreyer, eerw. A. 1924. Eeuwfeest-Album van de Nederduits Gereformeerde-Kerk in Zuid-Afrika 1824 - 1924. Kaapstad: Publikatie-kommissie van de Z.A. Bijbelvereniging.
  • (af) Smit, ds. A.P. 1938. Gedenkboek van die Ned. Geref. Gemeente Philadelphia (1863 - 1938). Philadelphia: N.G. Kerkraad.
  • (af) Smit, ds. A.P. 1963. Koeberg se Eeufees, 1863 - 1963. Philadelphia: Die NG Kerkraad.
  • (nl) Maeder, ds. G.A. en Zinn, Christian. 1917. Ons Kerk Album. Kaapstad: Ons Kerk Album Maatschappij
  • (af) Olivier, ds. P.L., 1952. Ons gemeentelike feesalbum. Kaapstad en Pretoria: N.G. Kerk-uitgewers.