Duits

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
(Aangestuur vanaf Duits (taal))
Spring na: navigasie, soek
Duits
Deutsch
Gepraat in: Vlag van Duitsland Duitsland
Vlag van Oostenryk Oostenryk
Vlag van Liechtenstein Liechtenstein
Vlag van Luxemburg Luxemburg
Vlag van Switserland Switserland
Vlag van Denemarke Denemarke
Vlag van Frankryk Frankryk (Elsas, Moselle)
Vlag van België België
Vlag van Nederland Nederland
Vlag van Pole Pole
Vlag van Italië Italië (Suid-Tirool)
Vlag van Roemenië Roemenië (Transsilvanië)
Vlag van Hongarye Hongarye
Vlag van Ysland Ysland[1]
Vlag van Rusland Rusland (Kaliningrad-oblast, Orenburg-oblast)
Vlag van Kasakstan Kasakstan[1]
Flag of the Czech Republic Tsjeggië
Vlag van Slowakye Slowakye[1]
Vlag van Namibië Namibië
Vlag van Suid-Afrika Suid-Afrika
Vlag van Slowenië Slowenië[1]
Vlag van Kroasië Kroasië[1]
Vlag van Estland Estland
Vlag van Letland Letland
Vlag van Litaue Litaue
Vlag van Argentinië Argentinië[1]
Vlag van Brasilië Brasilië[1]
Vlag van Kanada Kanada
Vlag van Verenigde State Verenigde State 
Gebied: Europa, Asië, Noord-Amerika, Suid-Amerika, Suider-Afrika
Totale sprekers: 95 tot 118 miljoen (as moedertaal)[2][1]
80 miljoen (as tweede taal)[1] 
Rang: 10
Taalfamilie: Indo-Europees
 Germaans
  Wes-Germaans
   Hoog-Duits
    Duits 
Skrifstelsel: Latynse alfabet 
Amptelike status
Amptelike taal in: Flag of Europe Europese Unie
Vlag van Duitsland Duitsland
Vlag van Oostenryk Oostenryk
Vlag van Liechtenstein Liechtenstein
Vlag van Luxemburg Luxemburg
Vlag van Switserland Switserland
Vlag van België België
Flag of Trentino-South Tyrol.svg Trentino-Suid-Tirool
Flag of the Vatican City Vatikaanstad deur die Switsersewagte, mede-offisiële taal van Vlag van Namibië Namibië tot 1990.
Gereguleer deur: geen
Taalkodes
ISO 639-1: de
ISO 639-2: deu
ISO 639-3: deu 
Verspreiding van Duits

Duits () is deel van die Germaanse taalfamilie en, met meer as 100 miljoen sprekers, die twaalfde grootste taal wêreldwyd. Dit word onder andere gepraat in Duitsland, Oostenryk, Switserland, Luxemburg, Suid-Tirool (Italië), Eupen-Malmédy (België), Liechtenstein, Noord-Sleeswyk (Denemarke) en Namibië, en is nog steeds 'n belangrike vreemde taal in Oos-Europese lande.

Dit is ook die tweede belangrikste taal op die internet en derde grootste taal waarin boeke verskyn. Die feit dat Duitsland se moderne universiteite tot onlangs geen studiegelde gevra het nie het die taal ook aantreklik gemaak vir 258 513 (2007) buitelandse studente wat daar hul opleiding ontvang.[3]

Duitssprekendes aan die Kaap, wat Nederlands slegs as 'n aanleerderstaal gepraat het, het een van die groot invloede by die ontwikkeling van die Afrikaanse taal uitgeoefen, veral op die gebied van die grammatika, terwyl die invloed op die Afrikaanse woordeskat beperk gebly het tot enkele woorde soos werskaf (van Duits wirtschaften).

Etimologie[wysig]

Die historiese Duitse taalgebied voor die Eerste Wêreldoorlog
Die historiese Duitse taalgebied 1929
Die historiese Duitse taalgebied ná die Tweede Wêreldoorlog
Die Duitse taalgebied met die dialekte

Die Latynse naam is lingua theodisca, terwyl die Oudhoogduitse en Middelhoogduitse terme respektiewelik diutisk en tiutsch is. Die woord Duits is afgelei van theoda, wat oorspronklik na die Germaanse taal van die volk verwys, in teenstelling met die Latynse kerktaal en walhisk, die tale van die Romaanse volke.

Eers vanaf die 9de eeu word na die mense, wat die Duitse taal praat, ook as theodisci verwys, terwyl vroeë bronne eerder na die verskillende stamme, soos byvoorbeeld die Franke, verwys. Vanaf die 10de eeu word met die term veral die stamme van die Oosfrankiese Ryk bedoel (Franke, Saksers, Beiers, Friese, Alemanne, Thuringers en ander).

Tot by die 19de eeu is die skryfwyse "teutsch" gebruik, 'n foutiewe afleiding van die Latynse teutonicus, wat deur die Romeinse skrywer Livius gebruik word.

Taalgeskiedenis[wysig]

Oudhoogduits[wysig]

Oudhoogduits is die vroegste, Opper-Duitse vorm van die Duitse taal, wat tussen die 8de en laat 11de eeu gepraat word. Die term verwys eerder na 'n aantal dialekte, wat deur die tweede (Oudhoogduitse) klankverskuiwing beïnvloed is, soos byvoorbeeld Alemannies, Beiers, Middelfrankies, Oosfrankies en Rynfrankies. Weens die gebrek aan 'n standaardtaal word hierdie dialekte naas mekaar gepraat en geskryf. Die skryf- en kopieerwerk bly 'n domein van die kerk, en tot by die 8ste eeu is dokumente byna uitsluitend in Latyn geskryf.

Karel die Grote bevorder omtrent 800 die onderwys en wetenskappe; belangrike godsdienstige tekste word dikwels in die volkstaal vertaal. Slegs 'n relatief klein aantal tekste uit die Oudhoogduitse tydperk is bewaar, en dit is veral dokumente wat in belangrike kloosters gekopieer is. Dikwels word tekste vanuit een dialek na 'n ander vertaal, wat in die praktyk 'n vermenging van dialekkenmerke beteken. Die monnike, wat in 'n bepaalde dialekgebied skryf, is dikwels die plaaslike dialek nie magtig nie, en hulle kopieerwerk bevat hiperkorrekte vorme. Ook die gebruik van die Latynse alfabet skep 'n probleem; weens die fonetiese verskille tussen die klassieke Romeinse taal en die Oudhoogduitse dialekte is die ortografise weergawe van klanke in die meeste gevalle twyfelagtig.

Middelhoogduits[wysig]

Die tydperk van die Middelhoogduitse taal begin omtrent 1100 in die tyd van die kruistogte en eindig met die reformasie omtrent 1500. Dit is 'n aantal dialekte, wat uit die Oudhoogduits ontwikkel, ofskoon daar nog nie sprake van 'n algemene standaardtaal kan wees nie. Net soos in die Oudhoogduitse periode bestaan 'n aantal skryfdialekte naas mekaar. Die skrywers van die tyd probeer egter die opvallendste dialekkenmerke vermy, veral in die liriek.

Vanaf die 12de eeu word die Middelfrankiese literêre taal die oorheersende dialek, terwyl in die 13de eeu die taal van die hoofse digters as belangrikste norm erken word. Praag en die Oosmiddelduitse gebiede skep in die 14de eeu die sogenaamde stadhuistaal, wat deur Martin Luther as die grondslag van sy Duitse Bybelvertaling gebruik word.

Nieuhoogduits[wysig]

Die moderne Nieuhoogduitse periode begin met die Bybelvertaling van Luther in 1525. Volgens die hoofsaaklike kenmerke word die periode onderverdeel in die tyd van die volkstaalinvloed (1500-1648); die tyd van die Franse invloed (1648-1748); die tyd van die klaarheid (onder meer deur die skrywer Gotthold Ephraim Lessing (1729-1789) oorheers), die tyd van die gevoelens in die letterkunde (Sturm und Drang), die tyd van die verdieping (Friedrich Gottlieb Klopstock, 1724-1803), die tyd van die rede (Johann Gottfried Herder, 1744-1803) en voltoiing tydens die klassieke en romantieke periode (Johann Wolfgang von Goethe).

Die Nieuhoogduitse spelling is tydens die 19de eeu, veral met die publikasie van Konrad Duden se Orthographisches Wörterbuch der deutschen Sprache (1880) gestandardiseer. Hierdie woordeboek vorm sedert die spellinghervorming van die jaar 1901 die grondslag van die amptelike spelling. Die laaste spellinghervorming is in 1996 deurgevoer.

Die ingrypendste veranderings tydens die 20ste eeu is die ondergang van die Duitse taalgebiede en dialekte in Oos-Europa en die toenemende invloed van die media en die Engelse taal op die taalgebruik. Die taal van die media- en reklamebedryf skep selfs nuwe woorde (neologismes) uit oorspronklik Engelse woordelemente soos handy (selfoon) en dressman ('n manlike fotomodel), wat in Engels nie gebruiklik is nie.

Verwysings[wysig]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,7 1,8 National Geographic 2006 ondersoek
  2. SIL Ethnologue (2006). 95 miljoen Standaard-Duits sprekers; 114 miljoen insluitend Middel- en Hoë-Duits dialekte; 118 miljoen insluitende Nedersaksies en Jiddisj.
  3. Deutscher Akademischer Austauschdienst (DAAD)

Eksterne skakels[wysig]

Commons-logo.svg
Wikimedia Commons het meer media verwant aan:
Duits (kategorie)
Wikipedia
Sien gerus Wikipedia se uitgawe in Duits
Indo-Europese tale: Kentum-tale: Germaanse tale
Noord-Germaanse tale:
Deens | Faroëes | Nynorsk en Bokmål (Noors) | Sweeds | Yslands
Wes-Germaanse tale:
Afrikaans | Duits | Engels | Fries (Noord-Fries, Oos-Fries/Saterfries, Wes-Fries) | Jiddisj | Luxemburgs | Nederduits | Nederlands | Nedersaksies | Skots
Oos-Germaanse tale:
Boergondies (†) | Goties (†) | Vandaals (†)