Eerste Wêreldoorlog

Eerste Wêreldoorlog
Kloksgewys van bo: lote op die Westerse Front, 'n Britse Mark IV Tank kruising 'n sloot; Royal Navy slagskip HMS Fallen sink ná die opvallende 'n myn in die Slag van die Dardanelles,' n Vickers masjiengeweer bemanning met gas maskers, die Duitse Albatros D. III biplanes.
Datum 28 Julie 1914 – 11 November 1918 Ligging Europa, Duitse koloniale ryk, Ottomaanse Ryk. Resultaat Oorwinning deur die Geallieerdes. Skepping van die Volkebond. Opkoms van die Verenigde State as wêreldmagte, die fascisme in Italië en die nasionaalsosialisme in Duitsland. Val van die Duitse, die Oostenryk-Hongaarse, die Ottomaanse en die Russiese Ryk. (lees meer...)
Strydende partye
Geallieerdes  Frankryk  Verenigde Koninkryk  Russiese Ryk (1914–1917)  Verenigde State (1917–1918)  Italië (1915–1918)  Japan  België  Serwië  Roemenië (1916–1918)  Griekeland (1917–1918)  Portugal (1916–1918)  Montenegro (1914–1916)  Brasilië (1917–1918)  Republiek van Sjina (1917–1918)	Sentrale Moondhede  Duitse Keiserryk  Oostenryk-Hongarye  Ottomaanse Ryk  Bulgarye (1915–1918)
Bevelvoerders
Geallieerdes  Raymond Poincaré  George V  Nikolaas II †  Woodrow Wilson  Victor Emmanuel III  Yoshihito  Albert I  Peter I  Ferdinand I  Konstantyn I  Sidónio Pais  Nikola I  Venceslau Brás  Feng Guozhang	Sentrale Moondhede  Wilhelm II  Frans Joseph I †  Karl I  Mehmet V †  Mehmet VI  Ferdinand I
Sterkte
Totaal: 42 959 850  12 000 000  8 841 541  8 660 000  5 093 140  4 743 826  1 234 000  800 000  707 343  380 000  250 000  200 000  50 000	Totaal: 25 248 321  13 250 000  7 800 000  2 998 321  1 200 000
Ongevalle
Militêre sterfgetal: 5 525 000 Burgerlike sterfgetal: 16 922 500 Totaal: 22 447 500	Militêre sterfgetal: 4 386 000 Burgerlike sterfgetal: 12 017 000 Totaal 16 403 000

Die Eerste Wêreldoorlog was die eerste oorlog waar lande van die hele wêreld by betrokke was. Dit het het van 1914 tot 1918 tussen die geallieerdes en die sentrale moondhede plaasgevind en betrokke al die wêreld se grootse moondhede.

Die oorlog is hoofsaaklik veroorsaak deur die konflikte van die drie groot magte Oostenryk-Hongarye, die Ottomaanse Ryk en die Russiese Ryk op die Balkanskiereiland (bekend as kruitvat van Europa) en die ontluikende nasionalisme van die plaaslike bevolking. Hierdie konflikte het uitgeloop in die sluipmoord aan Franz Ferdinand van Oostenryk-Este en sy vrou Sophie, wat oor die algemeen beskou word as die oorsaak van die oorlog. Langtermyn-oorsake, soos imperialistiese buitelandse beleid van die groot magte van Europa, soos die Duitse Keiserryk, Oostenryk-Hongarye, die Ottomaanse Ryk, die Russiese Ryk, die Britse Ryk, Frankryk en Italië het ook 'n belangrike rol. Verskeie alliansies wat oor die afgelope dekades gevorm het, was opgeroep. Binne 'n paar weke het die groot moondhede oorlog gevoer. Hulle het via hul kolonies die konflik vinnig versprei oor die hele wêreld.

Op 28 Julie het oorlog uitgebreek met die Oostenryk-Hongaarse strooptog van Serwië, gevolg deur die Duitse strooptog teen België, Luxemburg en Frankryk; en 'n Russiese bestorming teen Duitsland. Na die Duitse mars teen Parys tot stand gebring is, het die Westelike front in 'n langdurige geveg betrokke geraak van wrywing met 'n loopgraaf lyn wat tot 1917 verander het. In die ooste het die Russiese weermag met sukses teen die Oostenryk-Hongaarse magte geveg, maar hulle was terug gevorseer deur die Duitsers. Addisionele fronte het geopen, nadat die Osmaanse Ryk by die oorlog aangesluit het teen 1914, Italië en Bulgarye teen 1915 en Roemenië teen 1916. Die Russiese Ryk het op 1917 ineengestort en Rusland het die oorlog verlaat na die Oktober rewolusie later die jaar. Na die 1918 Duitse aanval op die Westelike Front het die Verenigde State se weermag die loopgraaf binne gedring en die bondgenote het die Duitse weermag met aanvalle verdryf. Duitsland het op 11 November 1918 saam gestem om aanvalle te staak en daardie dag staan bekend as Armistice dag (of Wapenstilstanddag).

Geen konflik voor dié het soveel soldate gemobiliseer of op soveel slagvelde plaasgevind nie. Meer as 70 miljoen militêre personeel, waarvan 60 miljoen Europeërs was. Teen die einde van die oorlog was dit die tweede bloedigste opgetekende konflik (na die Taipingrebellie), alhoewel dit binne 'n paar dekades oorskadu sou word deur die Tweede Wêreldoorlog.

Die Eerste Wêreldoorlog word gekenmerk deur die loopgraafoorlog, veral op die Westerse Front. Meer as nege miljoen het op die oorlogsveld gesneuwel, en amper ewe veel op die tuisfront weens voedseltekort, massamoord en grondgevegte. Chemiese wapens is vir die eerste keer gebruik, die eerste grootskaalse bomaanvalle uit die lug is geloods, en van dié eeu se eerste grootskaalse burgerlike slagtings het plaasgevind. Die armeense en die Ponties Griekse Volksmoord, wat grotendeels in die Ottomaanse Ryk plaasgevind het, was verantwoordelik vir die stelselmatige uitmoor van ongeveer twee miljoen armeene en grieke deur die regering van die Jong Turke.

Die konflik het geëindig met 'n oorwinning deur die westelike Geallieerdes. In die nasleep daarvan word die Verenigde State van Amerika een van die belangrikste geïndustrialiseerde lande, terwyl die sukkelende Europa het afgeneem in belangrikheid. Die oorlog het die selfbewussyn van die deelnemende koloniale soldate en nasies versterk en het gelei tot meer selfbeskikking in die hele kolonies.

Agtergrond

Hoofartikel: Gebeurtenisse wat tot die Eerste Wêreldoorlog gelei het

Etniese groepe in Oostenryk-Hongarye 1910.

Alhoewel daar soms aangevoer word dat die sluipmoord van Franz Ferdinand direk aanleiding gegee het tot die oorlog, lê die oorlog se ware oorsake verder terug, in die komplekse web van alliansies en teenkragte wat ontwikkel het tussen die verskeie Europese kragte ná die nederlaag van Frankryk in die Frans-Duitse Oorlog en die vorming van die Duitse staat onder Otto von Bismarck in 1871.

Ná die oorlog het Duitsland, Oostenryk-Hongarye en Rusland op Oktober 1873 die Driekeiseralliansie gestig. Die alliansie het egter misluk by die Oostenryk-Russiese opposisie in die Balkan en die geweier deur keiser Wilhelm II van Duitsland in 1890. In 1879 het Duitsland en Oostenryk-Hongarye die Tweekeiseralliansie gestig en in 1882 sluit Italië by die alliansie aan.

Op die Berlynse Kongres vanaf 13 Junie 1878 tot 13 Julie 1878 het die koloniale magte die Balkankrisis opgelos en 'n vrede vir Suidoos-Europa gevorm. Op die Kongokonferensie tussen 15 November 1884 en 26 Februarie 1885 word die vrye handel aan die riviere Kongo en Niger onderhandel en in die Kongowet was die koloniale verdeling van Afrika geïnisieer.

Die Balkan ná die Tweede Balkanoorlog in 1913.

In 1892 het Frankryk en Rusland 'n alliansie gestig as opposisie van die Tweekeiseralliansie. In 1904 het Frankryk en die Verenigde Koninkryk die Entente Cordiale gestig en in 1907 het Rusland en die Verenigde Koninkryk die Anglo-Russiese Konvensie onderteken. Hierdie ineen stelsel van bilaterale ooreenkomste het die die Triple Entente gevorm.

Oostenryk-Hongarye ontketen die Bosniese krisis van 1908-1909 deur die amptelike anneksasie van die voormalige Ottomaanse grondgebied van Bosnië en Herzegowina, wat dit sedert 1878 beset het. Dit het grootliks die Koninkryk van Serwië en sy beskermheer, die pan-slawiese en ortodokse Russiese Ryk, kwaad.

In die Italo-Turkse Oorlog van 1911 en 1912 het Italië die Dodekanes, Tripolitanië en Sirenaïka van die Ottomanse Ryk verower, wat die oorsaak van die Balkanoorloë tussen die Balkanstate en die Ottomanse Ryk was.

In 1912 en 1913, was die Eerste Balkanoorlog geveg tussen die Balkanalliansie en die skerwende Ottomaanse Ryk. Die gevolglike Verdrag van Londen het die Ottomaanse Ryk verder gekrimp, vervat die stigting van 'n onafhanklike Albanese staat en terwyl die uitbreiding van die territoriale hoewes van Bulgarye, Serwië, Montenegro en Griekeland. Wanneer Bulgarye op 16 Junie 1913 Serwië en Griekeland aangeval het, het dit verloor die meeste van Masedonië te Serwië en Griekeland en die Suiddobruja aan Roemenië ná die Tweede Balkanoorlog, wat die hele streek verder destabiliseer het.

Gavrilo Princip is in hegtenis geneem nadat hy vermoor Franz Ferdinand.

Op 28 Junie 1914 is Franz Ferdinand, troonopvolger tot die Oostenryk-Hongaarse troon, vermoor in Sarajevo, Bosnië, deur 'n pro-Serwiese nasionalis (die Bosnies-Serwiese student Gavrilo Princip).

Die moord het toe 'n diplomatiese krisis tussen Oostenryk-Hongarye, die Duitse Keiserryk en die Russiese Ryk, Frankryk en die Verenigde Koninkryk gelei, die Juliekrisis genoem. Oostenryk-Hongarye het op 23 Julie 1914 'n onaanvaarbare ultimatum van tien punte aan Serwië uitgereik, wat verwerp word. Serwië het slegs agt punte aanvaar, waarna Oostenryk-Hongarye met die ondersteuning van die duitse keiser Wilhelm II op 28 Julie 1914 die oorlog verklaar het. 'n dag later het Rusland gedeeltelike mobilisering beveel en op 30 Julie 1914 het Duitsland mobil gemaak. Op 1 Augustus 1914 is Frankryk gevolg en Duitsland verklaar oorlog teen Rusland op dieselfde dag en op 3 Augustus teen Frankryk. Die Ottomaanse Ryk het die Sentrale Moondhede in die oorlog gevolg, as die geheime Ottoman-Duitse Alliansie op 2 Augustus 1914 onderteken is. Ná die Duitse inval van België en Luxemburg verklaar op 4 Augustus die Verenigde Koninkryk oorlog teen Duitsland, aanleiding van 'n "onbevredigende antwoord" op die Britse ultimatum dat België en Luxemburg gehou moet word neutraal.

Nasleep

Hoofartikel: Die Rekonstruksie van Europa na die Eerste Wêreldoorlog

Duitsland ná die Eerste Wêreldoorlog.

Oostenryk-Hongarye en nuwe state wat in 1918 ontstaan het.

Die Ottomaanse Ryk ná die Eerste Wêreldoorlog.

Die Volkebond-mandaat was gevorm uit die voormalige Duitse koloniale ryk.

Op 29 September 1918 het Bulgarye, op 30 Oktober 1918 die Ottomaanse Ryk, op 4 November 1918 Oostenryk-Hongarye en op 11 November 1918 het die Duitse Keiserryk gekapituleer.

Geen ander oorlog het die landskap van Europa so dramaties verander nie - vier ryke het tot 'n val gekom: die Duitse, die Russiese, die Oostenryk-Hongaarse en die Ottomaanse Ryk. Die laaste twee het opgehou om te bestaan. Hierdie vier dinastieë, die Hohenzollerns, die Habsburgers, die Ottomane en die Romanofs, van wie die magte terugdateer tot en met die tyd van die kruistogte, het almal geval gedurende, of ná die oorlog. Die Russiese Rewolusie van 1917 het uit die Russiese Ryk die Sowjetunie gevorm, terwyl die kaart van Sentraal-Europa was heeltemal teruggeteken in verskeie kleiner state.

België en Serwië is erg beskadig, soos was Frankryk met 1,4 miljoen soldate dood is, nie die tel van ander slagoffers. Duitsland en Rusland was insgelyks geraak word.

Ná die Russiese Rewolusie van 1917 met die val en moord van die Keiser Nikolaas II en sy familie het die Bolsjewiste met die sentrale moondhede die Verdrag van Brest-Litovsk onderteken, wat Rusland sy deelname aan die Oorlog beëindig het en wat lei tot onafhanklikheid vir Finland, Estland, Letland, Litaue, Pole en Oekraïne.

Europa ná die Eerste Wêreldoorlog in 1923.

Ná die oorlog was die Verdrae van Parys tussen die Geallieerdes en die sentrale moondhede onderteken. In die Verdrag van Versailles op 28 Junie 1919 word Duitsland 'n republiek, en moet Elsas en Lorreins aan Frankryk, Eupen en Malmedy aan België, Noord-Sleeswyk an Denemarke en Oos-Pruise aan Pole oorhandig. Tanganjika, Samoa en Nieu-Guinee word 'n britse, Togo en Kameroen 'n brits-franse, Suid-Wesafrika 'n suid-afrikaanse, Nauru en Nieu-Guinee 'n australiese, Wes-Samoa 'n nieu-seelandse, die Karolinen, Marianen en Marshalleilande word 'n japanse Volkebond-mandaat, Tianjin en Qingdao word weer 'n deel van Sjina. Daarbenewens word die vrye stad Danzig en die Vrystaat Fiume gestig. In die Verdrag van Saint-Germain-en-Laye op 10 September 1919 word Oostenryk-Hongarye ontbind, Hongarye, Pole, Tsjeggo-Slowakye en die Koninkryk van die Serwiërs, Kroate en Slowene gestig en Oostenryk het Trentino, Suid-Tirool, Triest, Istrië en Dalmasië aan Italië, Galisië aan Pole en die Bukowina aan Roemenië oorhandig. Hongarye het in die Verdrag van Trianon op 4 Junie 1920 die Burgenland aan Oostenryk, Kroasië, Slowenië en die Banat aan Joego-Slawië, Slowakye aan Tsjeggo-Slowakye en Transsilvanië aan Roemenië verlore. In die Verdrag van Neuilly-sur-Seine op 27 November 1919 ontvang Griekeland Wes-Thrakië en Joego-Slawië kleiner gebiede van Bulgarye. In die Verdrag van Sèvres op 10 Augustus 1920 word die Ottomaanse Ryk en die Ottomaanse Kalifaat ontbind, Smyrna en Wes-Thrakië dele van Griekeland, die Koninkryk van Hejaz en die Demokratiese Republiek Armenië internasionaal erken, Koerdistan word outonoom, Siprus, Egipte, Mesopotamië en Palestina word 'n britse, Libanon en Syrië 'n franse Volkebond-mandaat.

Die Eerste Wêreldoorlog bring 'n definitiewe breuk met die ou wêreldorde en laat die absolute monargie in Europa finaal sterf. Die na-oorlogse faling om baie van die oorsake en gevolge van die oorlog effektief te hanteer lei tot die ontstaan van fascisme in Italië, nasionaalsosialisme in Duitsland en die uitbreek van die Tweede Wêreldoorlog twee dekades later. Die oorlog was ook die katalis vir die Russiese Rewolusie, wat later kommunistiese en sosialistiese rewolusies in ander lande soos Sjina en Kuba sou inspireer, en wat die basis vir die Koue Oorlog tussen die Sowjetunie en die Verenigde State van Amerika geword het. Die einde van die Ottomaanse Ryk in die ooste was die basis vir 'n demokratiese opvolgstaat, Turkye. In Sentraal-Europa is die nuwe state Tsjeggo-Slowakye en Joego-Slawië gebore, en Pole is herskep. Die oorlog is ook 'n oorsak vir die ierse opstand teen die Verenigde Koninkryk en die stigting van die Republiek van Ierland ná die Tweede Wêreldoorlog, wat reeds tussen 1917 en 1921 onafhanklik word. Die britse kolonie soos Australië, Kanada, Nieu-Seeland en Suid-Afrika word outonoome dominions.

Aktiwiteite van Frankryk en die Britse magte in die ooste van die voormalige Ottomaanse Ryk het uiteindelik verskeie latere konflikte tot gevolg, insluitend die Israel-Palestina-konflik, die Grieks-Turkse konflik oor Siprus, die Iran-Irak-konflik van die 1980's, en die gepoogde landbesettinge van die 1990's deur Irak in Koeweit. Die Grieks-Turkse konflik wat in 1924 geëindig het, was die laaste groot, direkte konflik van die oorlog. Ander konflikte met bron in die Eerste Wêreldoorlog is die Midde-Oosterse konflik, die konflikte in die Kaukasus en op die Balkan-skiereiland.

In Suid-Afrika het die oorlog 'n rebellie onder leiding van Jopie Fourie en andere ontketen teen die land se deelname aan die kant van die Britse Ryk.

Die Volkebond is gevorm in die hoop van die voorkoming van nog so 'n konflik. Die Europese nasionalisme sou deur die oorlog en die ontbinding van ryke, en die gevolge van Duitsland se nederlaag en die Verdrag van Versailles het gelei tot die begin van die Tweede Wêreldoorlog in 1939.

Kaarte

• 

  Die globale kolonialisme was een van die belangrikste oorsaak.

• 

  Amptelike Verbonde voor die Eerste Wêreldoorlog.

• 

  Die regeringsvorme voor die Eerste Wêreldoorlog.

• 

  Amptelike Verbonde in die Eerste Wêreldoorlog.

• 

  Die strydende partye in die Eerste Wêreldoorlog.

• 

  Ontwikkeling van die Eerste Wêreldoorlog.

Sien ook

• Slag van Gallipoli
• Slag van die Somme
• Slag van Verdun

Bronnelys

• Paul Cunisset-Carnot, La Vie aux Champs pendant la Guerre (1917)
• Jacques Droz, Les Causes de la Première Guerre mondiale. Essai d’historiographie, éd. du Seuil, « Points »-histoire, 1997
• Jules Isaac, Un débat historique : 1914, les origines de la guerre, éd. Rieder, 1933
• Antoine Prost et Jay Winter, Penser la Grande Guerre, Seuil, 2004
• Dennis Showalter (dir.), History in Dispute: The First World War, Detroit, St. Martins Press, 2002
• De Verdun à Cayenne, Robert Porchet (1891-1964)- Michel Valette, éd. Les Indes savantes, 2007.
• Stéphane Audoin-Rouzeau, Encyclopédie de la Grande Guerre 1914-1918, Bayard, 2004, Paris, ISBN 2-227-13945-5
• Stéphane Audoin-Rouzeau et Annette Becker, 14-18, retrouver la Guerre, Folio histoire, Gallimard, 2000, ISBN 2-07-030163-X
• Stéphane Audouin-Rouzeau et alii (dir.), La Violence de guerre 1914-1945, Bruxelles, éd. Complexe, 2002
• Fernard Gambiez (général) et Marcel Suire (colonel), Histoire de la Première Guerre mondiale, éd. Fayard, deux vol., 1968-1971
• Pierre Miquel, La Grande Guerre, éd. Fayard, 1983
• Pierre Renouvin, La Crise européenne et la Grande guerre, Presses universitaires de France, 1969
• Hew Strachan, La Première Guerre mondiale, Éditions France Loisirs, Oxford, 2004
• John Keegan, La Première Guerre mondiale, éd. Perrin, Collection Tempus.
• J.C.G. Rohl, From Bismarck to Hitler, Problems and perspectives in history, Longman, 1970,
• Michel Valette, De Verdun à Cayenne, éd. Les indes savantes, 2007. ISBN 978-2-84654-150-3
• Jean-Baptiste Duroselle, La Grande Guerre des Français, éd. Perrin, 1994
• Pierre Miquel, Les Poilus : la France sacrifiée, éd. Plon, coll. « Terre humaine », 2000
• Id., Le Gâchis des généraux : les erreurs de commandement pendant la guerre de 14-18, éd. Plon, 2001, rééd. Pocket, 2003
• Id., Mourir à Verdun, éd. Tallandier, 2002
• Id., La Bataille de la Marne, éd. Perrin, 2004
• Id., La Butte sanglante. La tragique erreur de Pétain en 1915, éd. Plon, 2006
• Edward J. Erickson, Ottoman Army Effectiveness in W.W.I: A Comparative Study, Londres, Routledge, 2006
• Olivier Faron, Les Enfants du deuil. Orphelins et pupilles de la nation de la Première Guerre mondiale, 1914-1941, éd. La Découverte, 2001 (ouvrage issu d'une habilitation à diriger des recherches)
• Fritz Fitscher, Les Buts de guerre de l'Allemagne impériale, éd. Trévise, 1970
• Olivier Lepick, La Grande Guerre chimique, Presses universitaires de France, 1998
• Michel Goya, La chair et l'acier, l'invention de la guerre moderne (1914-1918), éd. Tallandier, 2004, ISBN 2-84734-163-3
• Stéphanie Petit, Les veuves de la Grande Guerre, d'éternelles endeuillées ?, éd. du Cygne, 2007
• Léon Schirmann, Été 1914. Mensonges et désinformation, éd Italiques, 2003, ISBN 2-910536-34-3
• Trevor Wilson, The Myriad Face of the World. Britain and the Great War, Cambridge, Polity Press, 1986

Eksterne skakels

• First World War.com: A multimedia history of World War I
• Selected footage of World War I by rgallagher
• The Heritage of the Great War
• The World War I Document Archive

Geanimeerde kaarte

• An animated map "Europe plunges into war"
• An animated map of Europe at the end of the war
• WWI: Maps of the Great War