Eliza Meiring

Matroosberg, die hoogste piek van die Hexrivierberg aan die suid-ooste kant van die Ceres-vallei.

Eliza Meiring, is 'n Suid-Afrikaanse legendariese figuur wat in die 18de eeu geleef het en ook bekend staan as Die Heks van Hexrivier.

Onder die Hugenote wat hulself aan die Kaap gevestig het, was daar ene Pierre Savoye met sy vrou en dogter. Met die vlug oor die Franse grens na Nederland is die enigste seun gedood. Met Eliza, die dogter, het hulle toe na die Kaap gekom.

Savoye het deur die nouste vlyt gou op die been gekom, sy plaas in Drakenstein verkoop en na 'n ander in die Hexrivier-vallei, genaamd Buffelskraal (vandag Clovelly), getrek.

Omdat Eliza besonder mooi, van edel bloed en daarbenewens fyn opgevoed was, het baie jongmans om haar hand meegeding. Van almal het sy 'n jongman, Jean Durand, uitgekies. Voor sy hom egter die ja-woord wou gee, moes hy eers, soos die ridders van ouds, 'n kordaatstuk verrig om te toon dat hy haar werklik liefhet, en dat hy dapper genoeg is om met 'n edeldame te kan trou. Haar eis was dat hy vir haar die rooi blom (waarskynlik die Disa Grandiflora) wat bo teen die berg op die plaas groei, moet gaan pluk. Hieroor het die jongman gelag en met sy snaphaan die Matroosberg uitgeklim. Na 'n paar uur se klim, het hy hom op die rots bevind en toe daarop gaan lê om oor die kant te kyk. Onder hom het hy die rooi blom gewaar en, ná heelwat moeite, gepluk; maar toe verbrokkel die krans, wat uit verweerde sandsteen bestaan het, en hy stort na benede.

Die veewagter het hom daar gekry. Sy dood het vir Eliza so aangetas dat sy nooit weer tot haar sinne gekom het nie. Haar gesin moes haar bewaak. Dog een nag het sy ontsnap en haar van dieselfde rots afgewerp. 'n Ander weergawe lui weer dat Eliza in die solder van die huis toegesluit was. Sy het haar voorletters en ‘1768’ op die vensterbank uitgekrap. Op 'n aand het sy die deur oopgekry en haar van die trappe doodgeval. Nog 'n ander weergawe van die gebeure beweer dat sy deur die venster gespring en haar toe doodgeval het.

Die woord ,,HEKS” wat in verband met haar gebruik word in die legende wat na aanleiding van die droewige gebeure ontstaan het, is waarskynlik ontleen aan die Franse “La Bella Enchantresse”, soos die jongmans haar genoem het: ,,Die bekoorlike towenares.” Die legende wil lui dat elke volmaannag 'n wit gedaante op die hoë rotspunt gesien kan word - Eliza wat daar wag, voor haar sprong in die diepte.

Hier volg 'n gedig oor hierdie verhaal, geskryf deur S.J. Pretorius:

As maanlig oor die berge blink, so wit soos daglumier, dan sien jy oor die rotspunt wink die heks van Heksrivier: Hoog oor die kranse soos `n mis wat oor die afgrond styg – so hang sy bo die duisternis wat ewig onder swyg. Die storie gaan die jare t’rug nog voor die Grote Trek, kort na die Hugenote-vlug is die verhaal voltrek. Sy was die mooiste in die buurt; hy was van edel bloed; en lang sou dit wel nie geduur’t van hul mekaar ontmoet tot: ,,Ek bemin jou!” en: ,,Ek ook, ,,maar as geluk se pand: ,,gaan pluk die disa teen die rook- ,,blou krans se hoë wand, ,,die disa aan sy lang-lang steel ,,wat oor die rooisand straal, ,,daar uit die dood se bek, sy keel, ,,moet jy vir my gaan haal!” Hy’t haastig oor die werf geloop; sy fluister in sy oor: ,,Ek het jou ewig lief, my Hoop! ,,As ek jou moet verloor…” Hy worstel teen die kronkelpad al langs die kranse op; hier moet hy vastrap, daarso vat, tot by die hoogste top, die top van Liefde en – en Dood. Hy sien die wêreld wyd, dis alles helder, skoon en groot. Toe gaan hy lê: daar splyt die rots, hy sien die disa dans met sagte gloed; hy strek en strek. Maar toe begin die krans te wankel in die dood se bek. Hy stort en gryp die liefdeskroon wat in sy vingers knak; hy hoor die wind se helse hoon- lag, sien verbaas hoe vlak na vlak van lig en skadu bring. `n Duisend voet daaronder het eers sy val tot stuit gebring waar waters stortend donder. `n Wagter het sy lyk gekry nog in sy hand die blom; ’t skemer op `n draagbaar by die voordeur ingekom. Een enkel kreet…toe val sy neer en daarna was sy stom en toe die dae gaan en keer haar sinne wou nie kom. En in haar kamer moes hul haar gedurig binne sluit want elke maannag, skoon en klaar wou sy die berge uit. Soms het sy net sy naam genoem en nagte deurgesnik, of uitgeroep: ,,Ek is verdoem!” Haar oë groot van skrik. Een volmaan-nag het sy ontsnap, en in haar lang rok, wit, die donker bosse ingestap, net van een droom besit: Om hom uiteindelik te vind. Toe op die rotspunt, skerp, staan sy, klein-eensaam soos `n kind een noodlotstond. Toe werp sy haar die dieptes af na waar haar minnaar wag, waar hy haar wegtrek na die graf en in die waters lag… Nou sê hul, as dit maanlig is, dan sien jy bo die duister iets vorm soos `n wolk, `n mis, dan staan sy daar en luister hoe uit die waters soos `n wonder sy stem styg uit die nag, hoe kom uit windluid klowe onder sy roep weemoedig-sag: ,,Kom hier na my, my soet-beminde, waar mos is, en `n krans ons wegskuil van die woeste winde wat oral waai. Hier dans die wildeblomme in `n gloed van lig; kom af na my! Kom af! Dat ons oplaas ontmoet om nooit, nooit weer te skei; maar dag en nag in goud en blou aan warme hart ons druk: ons droewe jeug voltooi, in nou en ewig se geluk!

Bronnelys

• Nienaber, P.J. 1958. Afrikaanse Verhalende Verse. Tiende Druk. (Hardeband) Johannesburg: Afrikaanse Pers-boekhandel (Edms) Bpk. Bl.151-154.

Verdere naleeswerk

• Die heks van die Hexriviervallei, Nuus24, 7 September 2009.