Excelsior-projek

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Spring na: navigasie, soek
Kittinger se rekord-brekende vryval vanuit die stratosfeer.

Die Excelsior-projek was 'n reeks hoë vryvalspronge deur Kaptein (later Kolonel) Joseph Kittinger van die Lugmag van die Verenigde State van Amerika in 1959 en 1960. Die doel van die projek was om die Beaupre-meertrappige valskermstelsel te toets. Tydens een van die spronge het Kittinger die wêreldrekord vir die hoogste valskermsprong gestel, asook die rekords vir die langste valskermvryval en die vinnigste vryval. Met die ingang van 2008 was dié rekords steeds nie gebreek of geëwenaar nie.

Geskiedenis[wysig]

Agtergrond[wysig]

Joseph Kittinger (gebore 1928) langs die Excelsior-gondel.

Tydens die 1950s het straalvliegtuie hoër en vinniger begin vlieg en die VSA-lugmag het 'n groeiende bekommernis gehad oor die veiligheid van vlieëniers wat vanaf sulke hoë hoogtes moes uit hul vliegtuie moes uitskiet. Toetse met poppe het gewys dat 'n liggaam in vrye val dikwels in 'n plat tolvlug sou ingaan, teen 'n spoed van tot 200 omwentelings per minuut. Só 'n situasie sou moontlik lewensgevaarlik vir 'n mens wees.

In 1958 was die Excelsior-projek gestig met die doel om 'n valskermstelsel te ontwerp wat 'n veilige, beheerde daling na uitskietings op uiterste hoogtes sou moontlik maak. Francis Beaupre, 'n tegnikus by die Wright-Patterson Lugmagbasis in Ohio, het 'n meertrappige valskermstelsel uitgedink wat bemande toetse sou bevorder. Die stelsel het bestaan uit 'n klein, 2m stabliseringsvalskerm wat ontwerp was om onbeheersde tolling teen hoë hoogtes te voorkom, asook 'n 8,5m hoofvalskerm wat op 'n laer hoogte ontplooi het.

Om die valskermstelsel te toets, het personeel by die lugmagbasis 'n 61m-hoë heliumballon gebou, met 'n inhoudsmaat van naastenby 85 000m³. Dié ballon sou 'n oop gondel en 'n toetsvlieënier tot in die stratosfeer hys. Kittinger, die toets-direkteur van die projek, het drie opstygings en toets-spronge voltooi. Die gondel was sonder drukreëling en Kittinger moes 'n drukvaste pak tydens hierdie toetse dra, asook 'n ekstra lae kleding om hom van die uiterste koue op die hoë hoogstes te beskerm. Daarnaas het hy ook die valskermstelsel self gedra; al dié ekstra gewig het Kittinger se eie gewig byna verdubbel.

Toets-spronge[wysig]

Die eerste toets, Excelsior I, was op 16 November 1959 uitgevoer. Kittinger het in die gondel opgestyg en op 'n hoogte van 23 300 m uit die gondel gespring.[1] Tydens die eerste toets was die stabilseringsvalskerm te vroeg ontplooi en het dit Kittinger om sy nek vasgevang: dit het veroorsaak dat hy teen 120 omwentelings per minuut getol het. Kittinger het sy bewussyn verloor, maar sy lewe was gered deur sy hoofvalskerm wat outomaties op 'n hoogte van 3 000m ontplooi het.

Ten spyte van die byna-rampsalige eerste toets, het Kittenger 'n tweede toets slegs drie weke later uitgevoer. Die tweede toets, Excelsior II, was op 11 Desember 1959 uitgevoer. Hierdie keer het Kittinger van 'n hoogte van 22 800m gespring[1] en gedaal in 'n vryval vir 16 800m voordat hy sy hoofvalskerm ontplooi het.

Die Excelsior III-gondel by die Nasionale Museum van die V.S.-lugmag.

Die derde en finale toets, Excelsior III, was op 16 Augustus 1960 uitgevoer. Tydens die opstyging het die drukseël op Kittinger se regterhandskoen onklaar geraak en het hy skerp pyn in sy regterhand ervaar. Hy het besluit om nie die bemanning op die aarde daarvan in te lig nie, in die geval dat hulle sou besluit om die toets te staak. Ten spyte van die feit dat hy die gebruik van sy regterhand tydelik verloor het, het hy die styging voortgesit en 'n hoogte van 31 300m bereik.[2] Die styging het een uur en 31 minute geneem en het die vorige hoogte rekord van 30 942m vir 'n bemande ballonvlug gebreek. Dié rekord was gestel deur Majoor David Simmons as deel van die Manhigh-projek in 1957. Kittinger moes wag dat die ballon tot oor die landingsarea dryf en het vir 12 minute op hierdie hoogtepunt gebly. Hy het toe uit die ballon gespring en sy daling begin.

Die klein stabliseringsvalskerm het suksesvol ontplooi en Kittinger het vir 4 minute en 46 sekondes geval,[2] waarmee hy die bestaande rekord vir die langste valskermvryval opgestel het (sommige deskundiges beskou dit egter nie as 'n vryvalrekord nie, te wyte aan die gebruik van die stabiliseringsvalskerm). Kittinger het sy hoofvalskerm op 'n hoogte van 5 300m ontplooi en veilig in die woestyn van Nieu-Mexiko geland. Die hele daling het 13 minute en 45 sekondes geneem[3] en het ook die huidige wêreldrekord vir die hoogste valskermsprong gestel.

Tydens sy daling het Kittinger uiterste temperature so laag as −70 °C ervaar. Tydens die vryvalstadium het hy 'n topspoed bereik wat verskeidelik tussen 214 en 250 meter per sekonde beraam word. In latere onderhoude het Kittinger sy topspoed as 1149 km/h beskryf.[4]

A plakkaat onder-aan die oop deur van die Excelsior III-gondel lees "This is the highest step in the world".

Terugvoer[wysig]

Kittinger se suksesvolle pogings tydens die Excelsior-projek het bewys dat dit moontlik was vir lugbemanning om veilig te land na uitskietings op hoë hoogtes. Vir sy werk aan die projek het president Dwight D. Eisenhower die C.B. Harmon-trofee aan Kittinger toegeken. Hy het ook 'n medalje van die Distinguished Flying Cross ontvang, asook die J.J. Jeffries-toekenning, die Leo Stevens Valskermmedalje en die Wingfoot Lighter-than-air Society se prestasie-toekenning.

Verwysings en bronnelys[wysig]

Hierdie artikel is oorspronklik vertaal vanaf die Engelse Wikipedia-artikel, Project Excelsior.
  1. 1,0 1,1 Timothy R. Gaffney. Kittinger's long, lonely leap. Dayton Daily News, bl. B1. 2002-08-12.
  2. 2,0 2,1 Jeffrey S. Hampton. "Hero of Aviation" speaks about record-setting free fall. The Virginian-Pilot. Bladsy Y1. 2003-12-15.
  3. Tim Friend. Out of thin air: His free fall from 20 miles put NASA on firm footing. USA Today. Bladsy 1D. 1998-08-18.
  4. James M. Clash One Giant Step. Forbes: 12.08.03
  • Craig Ryan. The Pre-Astronauts: Manned Ballooning on the Threshold of Space. Naval Institute Press: 1995. ISBN 1-55750-732-5.

Eksterne skakels[wysig]