Hertzogprys

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Spring na: navigasie, soek
James Hertzog, na wie die prys genoem is.

Die Hertzogprys is 'n bekroning wat toegeken word deur die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns. Dit word jaarliks toegeken aan 'n skrywer met hoogstaande werk, beurtelings, in die veld van drama, poësie of prosa. Die jaarlikse wenner word bepaal deur die sewe lede van die Letterkunde-kommissie. Dit word beskou as die hoogste eer wat 'n Afrikaanse skrywer kan toekom.

Agtergrond[wysig]

Die Hertzogprys is die belangrikste prestigeprys in die Afrikaanse letterkunde en heet na een van die grootste kampvegters vir Afrikaans: genl. J.B.M. Hertzog.

Dit het in 1914 tot stand gekom deur 'n skenking van £1 200 wat genl. Hertzog vir dié doel gemaak het. Hy was in 1910 in 'n lastergeding gewikkel wat voortgevloei het uit sy stryd vir die onderrig van Hollands in die skole van die Vrystaat. Die geld het oorgebly uit 'n fonds vir die vereffening van genl. Hertzog se gedingkoste waartoe die Afrikaanse volk bygedra het en is deur hom onder beheer van die Akademieraad geplaas vir belegging en aanwending van die rente daarop vir 'n Afrikaanse letterkundige prys. Dit is gedoen ingevolge 'n notariële skenkingsakte, onder datum 27 Mei 1914.

Oorspronklik, so blyk uit die skenkingsakte, was dit 'n wedstrydprys vir ingesonde stukke, maar op 15 Februarie 1923 het genl. Hertzog skriftelik toegestem dat alle gepubliseerde boeke vanself in aanmerking mag kom. In 1928 is met genl. Hertzog se toestemming, soos in 'n brief van 3 April 1928 te kenne gegee, besluit om die drie literêre vorme, nl. prosa, poësie en drama, afsonderlik om die beurt te bekroon. Volgens voorskrif van die skenkingsakte self, kon tydens genl. Herzog se lewe veranderinge in die voorwaardes aangebring word met sy toestemming. Na sy oorlye mag dit geskied by eenparige besluit van die Akademieraad.

Gedurende enkele jare het ook "wetenskaplike prosa" vir die Hertzogprys in aanmerking gekom. So het prof. J. du P. Scholtz in 1943 die Hertzogprys ontvang vir "Die Afrikaner en sy taal" en dr. Coenraad Beyers in 1944 vir "Die Kaapse Patriotte". In 1946 is die afdeling "wetenskaplike prosa" afgeskaf. Hieruit het in 1947 die Akademieprys vir Geesteswetenskappe ontstaan, wat sedert 1955 bekend staan as die 'Stalsprys vir Geesteswetenskappe'.

Die bedrag van die prys is in 1964 deur die Akademieraad verhoog tot R2 000 (uit Akademiefondse), maar in 1966 het die Akademieraad besluit om terug te keer tot die voorskrifte van die skenkingsakte en om die prys te beperk tot die rente op die kapitaal. In 1974 het die prys R900 bedra.[1] In 1978 is die prysgeld na R2 000 plus 'n goue medalje verhoog. Vanaf 1994 het Rapport Uitgewers 'n bykomende bedrag van R15 000 geskenk en vanaf 2003 is die skenking R20 000 per jaar sodat die prysgeld tans (2008) R22 000 beloop plus 'n 18 karaat goue Hertzoggedenkpenning.

Beleid[wysig]

Die prys word slegs toegeken aan oorspronklike werke in Afrikaans. Die wisseling tussen die drie letterkundige formate het begin in 1968 met poësie, daarna drama en daarna prosa. Die kommissie oorweeg slegs die werk gepubliseerd uit die vorige drie kalenderjare, en kan die toekenning maak op enkelwerk of die oeuvre van 'n skrywer. Vorige wenners mag weer bekroon word vir latere werke, behalwe dat die persoon nie 'n oeuvre-toekenning kan ontvang binne dié genre waarin die vorige oeuvre-toekenning plaasgevind het nie.

Lys van Hertzogpryswenners[wysig]

Poësie[wysig]

  • 1965 - N.P. van Wyk Louw (Tristia).
  • 1971 - Elisabeth Eybers (Onderdak).
  • 1980 - D.J. Opperman (Komas uit 'n bamboesstok).
  • 1987 - T.T. Cloete (Idiolek en Allotroop - sy ander werke, Jukstaposisie en Angelliera is eervol vermeld)
  • 1993 - T.T. Cloete (Met die aarde praat).
  • 1999 - Breyten Breytenbach (Oorblyfsels: 'n Roudig en Papierblom).
  • 2008 - Breyten Breytenbach (Die Windvanger').

Drama[wysig]

  • 1952 - Gerhard Beukes (Langs die steiltes, Salome dans, As ons twee eers getroud is en agt eenbedrywe); W.A. de Klerk (Die jaar van die vuur-os, Drie vroue, Drie dramas en Vlamme oor La Roche).
  • 1956 - D.J. Opperman (Periandros van Korinthe).
  • 1960 - N.P. van Wyk Louw (Germanicus).
  • 1978 - Bartho Smit (Putsonderwater, Moeder Hanna, Christine en Die verminktes).
  • 1997 - Reza de Wet (Drie susters twee).
  • 2009 - Deon Opperman (Kaburu).

Prosa[wysig]

  • 1939 - D.F. Malherbe (Saul die worstelheld en Die profeet).
Sangiro wen die Hertzogprys in 1945 vir al sy prosawerk.
  • 1945 - Sangiro (al sy prosawerk).
  • 1958 - N.P. van Wyk Louw (vir kritiese prosa en essay: Die mens agter die boek, Maskers van die erns, Lojale verset en Berigte te velde).
  • 1979 - Etienne Leroux (Magersfontein, O Magersfontein!).
  • 1986 - Karel Schoeman ( 'n Ander land)
  • 1992 - Wilma Stockenström (Abjater wat so lag).
  • 1995 - Karel Schoeman (Hierdie lewe).

Wetenskaplike prosa[wysig]

  • 1943 - J. du P. Scholtz (Die Afrikaner en sy taal).
  • 1944 - C. Beyers (Die Kaapse Patriotte).

Verwysings[wysig]

Bron[wysig]

Die artikel is aanvanklik verwerk vanaf akademie.co.za.