Jannie Hofmeyr

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Spring na: navigasie, soek
Hierdie artikel handel oor die geleerde en politikus. Vir die artikel oor die Kaapse staatsman, sien Onze Jan Hofmeyr.
Jan Hendrik Hofmeyr
Jannie Hofmeyr

Administrateur van Transvaal
Ampstermyn
1924 – 1929

Minister van Finansies en Onderwys
Ampstermyn
1939 – 1948
Ampstermyn
1939 – 1948

Adjunkpremier
Ampstermyn
1943 – 1948
President {{{president5}}}

Persoonlike besonderhede
Geboorte 20 Maart 1894
Kaapstad
Sterfte 3 Desember 1948 (in die ouderdom van 54)
Johannesburg
Politieke party Suid-Afrikaanse Party
Verenigde Party
Religie Baptisme

Jan Hendrik (Jannie) Hofmeyr (Kaapstad, 20 Maart 1894 - Pretoria, 3 Desember 1948) was 'n Suid-Afrikaanse geleerde en politikus. Hoewel hy beskou is as te verlig vir sy tyd, was die algemene opvatting dat genl. Jan Smuts hom uitgesoek het om hom op te volg as leier van die Verenigde Party.

Vroeë jare[wysig]

Jannie Hofmeyr was die seun van Andries Brink Hofmeyr en verwant aan die beroemde Kaapse staatsman, Onze Jan Hofmeyr, wie se name hy gekry het. As delikate en knap kind het hy die besondere sorg van weduwee-ma gekry, wie se sterk persoonlikheid 'n oorheersende rol in sy lewe gespeel het. Hy het sy opvoeding eers aan die Suid-Afrikaanse Kollegeskool (S.A.C.S.) en toe aan die Suid-Afrikaanse Kollege (Universiteit van Kaapstad) ontvang.

Hy was 'n buitengewone begaafde student en gradueer met 'n M.A. op die ouderdom van 17 jaar. Sy lewe lank het hy poste beklee wat gewoonlik vereenselwig word met 'n veel ouer persoon: hy word prinsipaal van die Suid-Afrikaanse Skool van Myne en Tegnologie in Johannesburg op 25, wat onder sy leiding in 1922 die Universiteit van die Witwatersrand geword het. Op 30 is hy aangestel as administrateur van Transvaal en op 39 was hy 'n kabinetsminister. Op 'n ongelooflike jong ouderdom het hy, met die nominale samewerking van die oud- Vrystaatse president F.W. Reitz, Het leven van Jan Hendrik Hofmeyr (Onze Jan) in 1913 geskryf.

Van Kaapstad vertrek hy na die Oxford-universiteit as Rhodes-beurshouer, waar hy 'n uitsonderlike akademiese loopbaan gehad het en eerste gestaan het in "Classical Moderations" en eerste in "Greats". Later jare het hy 'n Honorary Fellow van sy kollege, Balliol, geword. Sy kollega in die V.P. sir Patrick Duncan het aan dieselfde kollege gestudeer. Die invloed van Oxford het sy aangebore breë beskouinge versterk en het luister aan dié oortuigings gegee. Met sy terugkeer na Suid-Afrika in 1916 is hy aangestel as voorsitter van klassieke studies aan die Suid-Afrikaanse Kollege en in 1917 word hy 'n professor aan die Skool van Myne in Johannesburg. Twee jaar later word hy hoof van die skool, maar behou sy belangstelling in die klassieke. Hy beklee die amp van voorsitter van die Klassieke Vereniging van Suid-Afrika van 1927-'29 en weer in 1934 en is ook adjunkvoorsitter van die Klassieke Vereniging van Groot-Brittanje in daardie jaar. In 1921 publiseer hy saam met prof. T.J. Haarhoff 'n pamflet Studies in ancient imperialism wat, hoewel bondig, een van die mees dieplopende ontledings is van die latere Romeinse Ryk.

Toe Hofmeyr prinsipaal van die latere Universiteit van die Witwatersrand word in 1919, het hy 'n lewenslange band gesmee, want hoewel sy wortels in die Kaap was, was die optrede van die volwasse lewe hoofsaaklik gesentreer om Transvaal. Toe hy die universiteit in 1924 verlaat, was dit om administrateur van Transvaal te word.

Toetrede tot politiek[wysig]

Vyf jaar later het hy uit die amp bedank om aktief tot die politiek toe te tree en Unie-Volksraadslid vir Johannesburg-Noord te word. Die Johannesburgse baanbreker Lourens Geldenhuys het die kiesafdeling tydens die verkiesing van 1929 met net een stem bo die Arbeidersparty vir die Suid-Afrikaanse Party gewen. Geldenhuys sterf op 31 Augustus 1929 en Hofmeyr wen die setel in 'n tussenverkiesing op 23 Oktober 1929 teen dieselfde kandidaat van die Arbeidersparty met 'n meerderheid van 305. Tydens die verkiesing van 1933, wat die stigting van die Verenigde Party uit die Nasionale Party en die Suid-Afrikaanse Party voorafgegaan het en waarin die twee partye saamgewerk het, wen Hofmeyr Johannesburg-Noord onbestrede. In die 1938-verkiesing vergroot hy meerderheid, dié keer teen A.W. Swartz van die Gesuiwerde Nasionale Party, tot 3 334. In 1943, weer teen 'n (Herenigde) N.P.-kandidaat, vaar hy selfs beter met 'n meerderheid van 4 046 en in die laaste verkiesing voor sy dood, dié van 26 Mei 1948, waarin sy Verenigde Party verslaan is en hy dus sy kabinetspos verloor het, sak sy meerderheid terug tot 3 281. In die tussenverkiesing wat sy dood teweeg gebring het, stel die N.P. nie weer 'n kandidaat nie en wen P.B. Bekker die setel gemaklik vir die Verenigde Party met 'n meerderheid van 4 946.

Hofmeyr was vise-kanselier van die Universiteit van die Witwatersrand van 1926 tot 1930 en kanselier van 1938 tot en met sy dood. Hy het ook inspraak in die universiteit se lot gehad as minister van onderwys van 1933 tot 1938 en weer van 1939 tot 1948.

Hofemyr het tot Parlement toegetree as ondersteuner van genl. Jan Smuts se Suid-Afrikaanse Party en het gehelp om die koalisie en samesmelting met die Nasionale Party in 1934 te bewerkstellig. Hy was lid van genl. J.B.M. Hertzog se eerste eenheidskabinet as minister van binnelandse sake, van volksgesondheid en van onderwys. Hy het dié ampte ondanks kwaai meningsverskille met sy kollegas van tyd tot tyd, tot 1938 beklee. Toe die Verenigde Party in 1939 skeur oor die Unie se deelname aan die Tweede Wêreldoorlog het Hofmeyr saam met Smuts in die party gebly en minister van finansies en van onderwys geword. Hy het telkens tydens die oorlogsjare as eerste minister waargeneem en op die tydstip toe die Smuts-bewind in 1948 tot 'n val gebring is, was hy adjunkpremier en minister van myne. Hy het weldra in die meeste kabinetsposte waargeneem en was hoogs veelsydig sowel as bekwaam. As redenaar in die Parlement het hy geen gelyke gehad nie. Hy het die vermoë gehad om die swakhede in sy teenstander se argument uit te lig en hulle te verpletter sonder kwaadwilligheid. Hy was boonop geheel en al tweetalig en het as minister gesorg dat hy oor al die feite beskik het sodat hy 'n formidabele figuur was om te probeer opponeer. Hy het ook oor 'n buitengewone geheue en ondernemingsgees beskik. Sy vyf jaar lange werk as administrateur van Transvaal het hom op 'n blink loopbaan in die Unie-Volksraad voorberei.

Liberale opvattings[wysig]

Jannie Hofmeyr en sy moeder, Deborah, op die trap van die Parlementsgebou in Kaapstad in 1938, die jaar waarin hy die kiesafdeling Johannesburg-Noord met 'n meerderheid van 3 334 gewen het. Sy ma het sy lewe lank by hom ingewoon en hom versorg. Hy was tot sy dood 'n vrygesel.

Hofmeyr het onwrikbaar by sy (verligte) beginsels gestaan en byvoorbeeld in 1936 teen Hertzog se Wet op Naturelleverteenwoordiging gestem toe sy ander kollegas, waaronder Smuts, bereid was om die eerste minister te ondersteun. Die Parlement en kabinet is danksy sy beginselvaste standpunt toegelaat om na goeddunke te stem, maar in 1938 bedank hy uit die kabinet toe Hertzog minister A.P.J. Fourie in die Senaat aanstel wat nie 'n setel in die Unie-Volksraad kon kry nie, as een van die spesiale benoemdes vir hulle vertroudheid met die redelike behoeftes en wense van die gekleurde mense van Suid-Afrika. Hofmeyr het geglo die nuwe verteenwoordiger het nie oor een van die vereistes beskik nie. Hy is terselfdertyd uit sy party se koukus geskop. Dit is ook 'n ope geheim dat sy opvattings oor die Indiërkwessie hom meer as een keer in stryd met Smuts gebring het. Met betrekking tot die senatorskap het hy standpunt ingeneem vir goeie en eerlike regering, maar in die kleurvraagstuk het hy gehou by sy beginsel van nierassige regering en die tradisie van Kaapse liberalisme. Of hy later sover sou gaan om hom by die Liberale Party (wat in 1953 uit die Verenigde Party ontstaan het) te skaar, is nie bekend nie, maar in breë trekke was hy iemand wat die liberalisme voorgestaan het, veral ten opsigte van die erkenning van mense as mense ongeag hul ras. Dit was na baie mense se mening sy sterkte punt, maar vir baie van sy parygenote wat dit juis 'n swakheid: hulle was nie bereid om so ver te gaan nie en na die verkiesing van 1948 het baie hom vir sy oortuigings verkwalik wat hulle gevoel het bygedra het tot die V.P. se nederlaag. Reeds voor die verkiesing het hy die skuld gekry vir sir De Villiers Graaff se nederlaag in die tussenverkiesing in Hottentots-Holland op 15 Januarie 1947 toe hy sy liberale standpunte uitgelig het tydens 'n toespraak en dit, na baie se mening, tot 'n oorwinning deur die Nasionale Party se H.J. van Aarde van 637 stemme gelei het. Tydens die verkiesing was Hottentots-Holland dan ook die enigste kiesafdeling wat die V.P. by die N.P. kon afneem toe Graaff wen met 'n meerderheid van 571, weer teen Van Aarde.

Nadraai van 1948-verkiesing[wysig]

Tydens die moeilike tyd na die 1948-verkiesing het sy Christelike geloof hom deurgedra soos so dikwels in die verlede. Hy was 'n baie aktiewe lid van die Christen-Studentevereniging en vir die laaste nege jaar van sy lewe voorsitter van die Suid-Afrikaanse Nasionale Raad van die Christelike Vereniging vir Jongmanne (Y.M.C.A. in Engels). Dit was vir hom 'n riem onder die hart om te dink sommige van die standpunte wat hy ingeneem het, sou dalk Christelike jongmanne kon begeester om bemoedig.

Skryfwerk en eerbewyse[wysig]

Hofmeyr sou, as hy nie so 'n bedrywige lewe gelei het nie, waarskynlik heelwat meer werke geskryf het. In 1918 laat sien hy History and control of national debts die lig, in 1929 The open horizon en in 1931 South Africa as deel van die Modern World Series.

Selfs dié wat nie sy politieke opvattings gedeel het nie, was dit eens dat hy vurig patrioties was, uiters geniaal en buitengewoon ondernemend. Eregrade is aan hom toegeken deur die Universiteit van Kaapstad, Witwatersrand en Oxford. Alan Paton het in 1964 'n biografie oor hom geskryf, Hofmeyr.

  • The Life of Jan Hendrik Hofmeyr (Onze Jan) (1913)
  • History and Control of National Debts (1918)
  • Studies in Ancient Imperialism (1921)
  • Coming of Age (1930)
  • South Africa (1931)
  • The Open Horizon (1939)

Sy dood[wysig]

Hofmeyr is in Johannesburg oorlede op 3 Desember 1948, amper ses maande nadat die Nasionale Party die bewind oorgeneem het met hulle slagspreuk van apartheid. Hy is twee dae later begrawe vanuit die N.G. kerk in Bosmanstraat, Pretoria. Sy begrafnisstoet was twee myl lank en langs die strate het duisende rouklaers gestaan, na raming altesaam sowat 10 000 mense. Genl. Smuts het sowel by sy graf as die vorige aand hulde betoon aan Hofmeyr toe hy tydens 'n landswye radio-uitsending gesê het: "Hier was die wonderkind van Suid-Afrika, met 'n rekord wat in Suid-Afrika geen gelyke ken nie en wie se ster aan die einde nog aan die opkom was . . . Hy het gesterf, maar sy diens en die verhewe gees waarin hy getrag het om die land en sy medemens van alle rasse te dien, is vir ons blywende besittings. Dit is 'n ryker en beter land danksy sy diens, en sy boodskap sal nie vergeet word nie."

Hofmeyr se voortydige dood kan deels toegeskryf word aan die swaar werklas wat Smuts aan hom toevertrou het. Smuts het weliswaar gehelp om die oorlog in Europa te wen, maar tuis het hy nie net die verkiesing verloor nie, maar ook die beste en mees waarskynlike kandidaat om sy nalatenskap te laat voortleef. Suid-Afrika het een van die helderste liberale stemme in sy politiek verloor.

Bronne[wysig]

  • Potgieter, D.J. (red.) 1972. Standard Encyclopaedia of Southern Africa. Cape Town: Nasionale Opvoedkundige Uitgewery (Nasou).
  • Schoeman, B.M. 1977. Parlementêre verkiesings in Suid-Afrika 1910-1976. Pretoria: Aktuele Publikasies.
  • Tom MacDonald: Jan Hofmeyr, Heir to Smuts. A biography. London, Hurst & Blackett, 1943
  • Alan Paton: Hofmeyr. Oxford, 1964. [Abridged version: South African tragedy. The life and times of Jan Hofmeyr (New York, 1965)]
  • J.P. Cope: Jan H. Hofmeyr. South Africa. London, 1931. (2nd rev. edition: London, Benn, 1952)