Johannes Gerhardus Strijdom

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Spring na: navigasie, soek
Johannes Gerhardus Strijdom
Johannes Gerhardus Strijdom

Ampstermyn
30 November 1954 – 24 Augustus 1958
Monarg Elizabeth II
Goewerneur-generaal E.G. Jansen
Voorafgegaan deur Daniël François Malan‎
Opgevolg deur Hendrik Verwoerd

Persoonlike besonderhede
Geboorte 14 Julie 1893
Sandvlakte, Kaapkolonie
Sterfte 24 Augustus 1958 (op 65)
Kaapstad, Kaapprovinsie, Unie van Suid-Afrika
Politieke party Nasionale Party
Eggenoot/eggenote Susan de Klerk
Kind(ers) Johannes, Estelle
Religie Nederduitse Gereformeerde Kerk

Johannes Gerhardus (Hans) Strijdom (Sandvlakte, 14 Julie 1893Kaapstad, 24 Augustus 1958) was van 1954 tot 1958 premier van die Unie van Suid-Afrika.

Politikus[wysig]

J.G. Strijdom lewer 'n toespraak

Strijdom studeer in die regte aan die Victoria-kollege (later Universiteit Stellenbosch) en is daarna werksaam as advokaat.

In 1929 word hy as lid van die Nasionale Party (of NP) tot die parlement verkies. Hy was ’n sterk voorstander van rasseskeiding. Daarbenewens was hy ook ’n sterk teëstander van die Britse Ryk en die Engelse imperialisme. Die wens van Strijdom was dat Suid-Afrika 'n republiek moes word. Hy het ook bekendgestaan as die "Leeu van die Noorde" vanweë sy sterk inspirerende leierskap.

Ná die Tweede Wêreldoorlog word hy leier van die Nasionale Party in Transvaal. Op 26 Mei 1948 word hy aangestel as minister van landbou en waterwese in die Malan-kabinet ná die Nasionale Party se verrassende oorwinning oor die Verenigde Party onder leiding van genl. Jan Smuts in die algemene verkiesing.

Ná die aftrede van Malan as premier in 1954 word Strijdom tot leier van die Nasionale Party verkies en neem hy die premierpos van Malan oor. Dit was in weerwil van Malan se wens dat die meer gematigde N.C. Havenga, eertydse ondersteuner van genl. J.B.M. Hertzog en leier van die Afrikanerparty, hom moes opvolg. Onder Strijdom se leierskap het die NP tussen 1953 en 1958 bestendig gegroei. Sy sukses by die stembus kan ook toegeskryf word aan die verlaging van die ouderdomsvereiste vir stemreg tot 18 jaar. Die Afrikanerjeug destyds was sterk Republiekeinsgesind en weens die hoë natuurlike aanwas van dié deel van die blanke bevolking vergeleke met die Engelssprekendes, het die verlaging van die stemeregouderdom die N.P. bevoordeel, maar die Verenigde Party benadeel.

Betrokkenheid by Dagbreekpers Beperk[wysig]

Die Afrikaanse Sondagkoerant Dagbreek is in 1947 opgerig danksy samewerking tussen direksielede van die Strathmore-myngroep, voormalige werknemers van die Afrikaanse Pers wat in 1946 weens 'n meningsverskil bedank het en prof. Wicus du Plessis se Perskorporasie van Suid-Afrika. Die koerant was polities onafhanklik en moes eenheid tussen Afrikaans- en Engelssprekende Suid-Afrikaners bevorder.

Bedenkings het mettertyd aan albei kante van die taalgrens ontstaan oor hulle samewerking in Dagbreekpers. In 1953 verkry Marius Jooste, besturende direkteur, dus by kol. Jack Scott van die Strathmore-groep 'n opsie vir al die aandele wat die "Engelse kant" in die koerant besit het. Om die nodige kapitaal hiervoor te verkry, sou 'n vasberade veldtog verg en daarom nader Jooste vir adv. Strijdom, toe leier van die Nasionale Party in Transvaal, aan wie hy sy opsie oormaak. Van toe af sou Dagbreek die Nasionale Party sterk steun.

Die destydse N.P.-sekretaris, Jack Steyl, vertel in "'n Volk staan op uit sy as", hoe die party hom beywer het om Dagbreek onder sy beheer te kry: "Toe dit duidelik geword het dat die verkryging van Dagbreek vir die Nasionale saak binne bereik gekom het, het niemand minder nie as adv. Strijdom en dr. Verwoerd saam met ministers Ben Schoeman, Jan de Klerk en ek self ingespring om die Nasionaliste van Transvaal te organiseer om tot die daad oor te gaan. Dit was 'n geloofsdaad: £100 000 was nodig om die gedeelte van die aandele wat behoort het aan die destydse Scottgroep oor te neem.

"Groepies Nasionaliste is dwarsdeur Transvaal byeengebring en toegespreek. Afdelingsbesture van die party het hand bygesit. Geld was nie volop nie, maar die leier (Strijdom) het gepraat, die lojaliteit en die geloof was daar. 'n Dag voordat die aanbod sou verval, is nie alleen die volle bedrag gevind nie maar was daar volgens min. Jan de Klerk, 'n aardige som oor wat nuttig as bedryfskapitaal aangewend kon word."

Adv. J.G. Strijdom, tweede voorsitter van die direksie van Dagbreekpers Beperk, tot 1958.

Hierdeur word Strijdom voorsitter van die maatskappy. Ná sy dood skryf Strijdom se weduwee in die koerant: "Die band tussen wyle adv. Strijdom en Dagbreek was besonder nou en intiem. In sy gesprekke met my het hy altyd met liefde van sy koerant gepraat. Vir hom was dit noodsaaklik dat die band tussen koerant en partyleier altyd behoue moes bly, nie om selfsugtige redes nie, maar in belang van ons Afrikanersaak." Strijdom is met sy skielike heengaan op 24 Augustus 1958 as voorsitter van Dagbreektrust opgevolg deur sy opvolger eweneens as eerste minister, dr. H.F. Verwoerd.

Eerste minister keer mededinging[wysig]

Die destydse Engelstalige Sondagkoerant in Johannesburg die Sunday Express publiseer op 15 Oktober 1957 'n berig wat die begin van 'n reeks onthullings was wat tot in daardie stadium selde in Suid-Afrika gesien is. Die koerant het te hore gekom dat J.G. Strijdom, eerste minister en voorsitter van Dagbreekpers Beperk, die minister van onderwys en voorsitter van die Afrikaanse Pers, J.H. Viljoen, gedwing het omstand te doen van sy plan om 'n nuwe Afrikaanse Sondagkoerant in Johannesburg te vestig. Die koerant, wat as Sondagstem bekend sou staan, sou 'n regstreekse mededinger wees vir Strijdom se maatskappy se Dagbreek. Voorbereidings vir die koerant was reeds ver gevorder, toetslopies is opgemaak en reëlings met Sapa getref. Personeelaanstellings was so te sê afgehandel. Die CNA het selfs reeds onderneem om die koerant te versprei.

Maar kort voor die eerste verskyning van Sondagstem ontbied Strijdom vir Viljoen na sy kantoor waar nog ses kabinetslede hom ook inwag. Strijdom het Viljoen gewaarsku as hy sou voortgaan met die beplande Sondagkoerant, sou hy nasionalisme ondermyn en sou Dagbreekpers 'n dagblad as mededinger vir Die Vaderland, die Afrikaanse Pers se vlagskipkoerant, uitbring. Uit 'n sakeoogpunt kon Viljoen maklik vir Strijdom die stryd aangesê het, maar vanweë sy ondergeskikte rol in die kabinet, moes hy die aftog blaas.[1]

Kleurlingkiesers[wysig]

Die onsuksesvolle pogings van Malan om die Kleurlingkiesers van die blanke kieserslys te verwyder, sou deur Strijdom tot uitvoering gebring word. Hiervoor het Strijdom die aantal Appèlregters van vyf tot 11 vermeerder en ook die senaat vergroot van 44 tot 89 lede. Dit sou 'n tweederdemeerderheid verseker om sy wetsontwerp goed te keur. Uiteindelik is tydens ’n gesamentlike sitting van die Unie-Volksraad en die Senaat die Wetsontwerp op die Wysiging van die Suid-Afrika-wet met ’n tweederdemeerderheid gewysig en is die Kleurlinge van die Blanke kieserslys gehaal. Die aanvaarding van hierdie wet het gelei tot die vervreemding tussen Afrikaners en Kleurlinge.

Die Verenigde Party (V.P.) en die Afrikanerparty (A.P.) van N.C. Havenga het hulle, in eersgenoemde geval heftig en in laasgenoemde geval minder uitgesproke, verset teen die planne van Malan en Strydom ten opsigte van die Kleurlingkieser. Dr. D.F. Malan het Havenga egter later oortuig om sy teenstand ter wille van Afrikanereenheid te laat vaar.

Strijdom bly tot sy dood in 1958 premier van Suid-Afrika.

Opvolging[wysig]

Hendrik Verwoerd volg hom as premier op.

’n Aantal monumente is na Strijdom vernoem. In 2001 stort Strijdomplein in Pretoria inmekaar. Sy huis op Modimolle is vandag ‘n museum.

Bronne[wysig]

  • Nuwe Geskiedenis van Suid-Afrika: T. Cameron: Human & Rousseau, Kaapstad 1986.

Verwysings[wysig]

  1. *Mervis, Joel. The Fourth Estate, a newspaper story. Johannesburg: Jonathan Ball Publishers. 1989.
Voorafgegaan deur:
Daniël François Malan‎
Eerste Minister van Suid-Afrika
1954–1958
Opgevolg deur:
Hendrik Verwoerd