Leon Maré

Hendri Leon Francious Maré (Pietersburg, 14 September 1889 - 1983) was 'n Afrikaanse skrywer en Hertzogpryswenner vir prosa in 1920. Al het hy later jare feitlik onbekend en vergete geword, bly hy een van die grondleggers van die Afrikaanse prosa, dié pionier op die gebied van die Afrikaanse verhaalkuns wat die weg vir latere prosaïste gebaan het.

Kinderjare

Pres. Paul Kruger was 'n huisvriend van die Maré's en as klein seuntjie het Leon kennis gemaak met die baasverkenner van die Anglo-Boereoorlog, Danie Theron, wat 'n loseerder by sy moeder was. Van sy vroegste jeugherinneringe was aan die Jameson-inval en die opgewondenheid wat daarmee gepaard gegaan het. Toe hy tien jaar oud was, volg die oorlog, toe hy en sy broer hul moeder gehelp het om dag en nag brode vir die kommando's te bak. Later het Engelse soldate die Boere se plek ingeneem en het die kinders van die dorp goed met hulle bevriend geraak. Hy het omstreeks 1949 geskryf: "Die driejarige oorlog het die grootste indruk op verstand gemaak. Alles hiervan bly onuitwisbaar. Ek lewe die tydperk oor en oor en sien nog altyd weer met watter roekelose dapperheid 'n handjievol burgers van wyle. genl. Beyers die blokhuis bokant ons huis een oggend bestorm. Dit alles besiel my nog steeds vandag met 'n gees van vaderlandsliefde. Watter groot liefde koester ons nie vir daardie jong seun wat die dig aanmekaargevlegde drade van 'n blokhuis in die skemerlig een oggend deurgeknip het en met draadknipper en sambok so 'n entjie van die grondwal van die frotjie opsy doodlê - met 'n Lee-Metfordkoeël deur die hart. Onder die ander gesnueweldes sien ons ook 'n grysaard byna in toiings. Watter opofferin! Ons wil ons goeie vriende - die soldate van die blokhuis - haat vir dié onmenslike daad wat hulle gepleeg het nie. Hulle verseker ons egter dat dit eenvoudig ons plig was om op die Boere te skiet en dat hulle met ons innige medelye het. Hulle praat mooi met ons en leer ons naderhand Engelse liedjies sing."

Opleiding en loopbaan

'n Tyd na die oorlog het Maré en sy broer na die Boys' High School op Wellington gegaan waar hulle met seuns uit alle dele van die land in aanraking gekom het. Maré gaan in 1907 na die Eendragskool in Pretoria. Dr. N.M. Hoogenhout het toe van Wellington af gekom om hoof van die skool te word. Daarna studeer hy privaat vir junior-matriek en ontmoet 'n ou mediese dokter van Edinburgh wat nie meer gepraktiseer het nie, maar in Suid-Afrika kom rondreis het. "Ek vertel hom van my groot en enigste begeerte om in die medisyne te studeer. Hy moedig my baie aan. Na my Matriek sal ons dan dadelik met mekaar in verbinding tree. As kind al was ek baie lief vir dokters. Ek kon dikwels 'n skerp mes of lem vat en op pampoene, hottentosvye, ens., 'operasies' uitvoer. Watter genot was dit nie vir my nie! Ek wil baie graag dokter word, maar dit gelyk my nie. In pleks van my kosbare studies voort te sit, sluit ek by die Staatsdiens aan en watter noodlottige stap! My grootste ideaal was nou daarmee heen."

As laagbesoldigde jong amptenaar moes hy spook om kop bo water te hou. Hy voel hom ontuis in die Staatsdiens en lees die eerste deel van die Staatsdiens-laerweteksamen deur met die doel om mettertyd 'n landdros (destyds nog "magistraat" genoem) te word, maar het agtergekom hy hou niks van die wet nie. Toe het hy nie eens meer ambisie gehad nie. Hy bly ;n belangelose jongman totdat hy op 'n dag 'n verhaaltjie begin skryf. Dit verskyn in die koerant Het Westen van Potchefstroom en die redakteur nooi hom om 'n stukkie te lewer vir sy geïllustreerde jaarboek. Hy vertel in die verhaal van die jong seun wat sowat nege jaar vantevore sy lewe opgeoffer het by die blokhuis. Hy skryf smiddae tussen een- en tweeuur, wanneer die ander amptenare rus. Saans skryf hy tuis verder aan sy kortverhale, wat dikwels handel oor die oorlog, Trekkers, olifantjagters en kommando's.

Toe hy na Pretoria verplaas is, het dr. W.M.R. Malerbe, destyds redakteur van Die Brandwag, Jan Celliers (wat 'n ruk saam met hom staatsamptenaar by die Uniegebou was en eintlik sy enigste geesgenoot uit die tydperk genoem kan word) en dr. Lydia van Niekerk hom aangemoedig om met sy skryfwerk te volhard. Sedert 1911 was hy dus 'n gereelde medewerker van Die Brandwag. Dis hierdie eerste sketse en verhale wat in die Nuwejaarsfees opgeneem is, almal geskryf terwyl hy 'n jong man van om die twintig jaar oud was, en dit is merkwaardig dat dit nog steeds sy beste werk vorm. Die sprankelende Die Nuwejaarsfees op Palmietfontein, wat die titel van die boek verskaf het, is in 1911 geskryf nadat Maré 'n jolige bruilof in Pretoria bygewoon het.

Kritiese waardering

Rinie Stead skryf in die Lantern van Maart 1961: "Hy is ons eerste skrywer wat die gawe besit het om sy karakters te laat lewe en om ’n eie persoonlike klank in die Afrikaanse prosa te laat hoor. Hy vertel nie ’n verhaal ter wille van die uiterlike gebeure nie, maar laat die lig op die algemene menslike val. Met ’n diepe insig in die menslike hart en ’n fyngevoelige waarnemingsvermoë belig hy die eienaardighede, gewaarwordings strewe, stryd, wanhoop of heroïek van eenvoudige mense in hulle daaglikse lewensbestaan. Dikwels skryf hy oor die verarmdes en verdruktes van die samelewing of oor die romantiek van die heroïese nasionale verlede wat hy self deurgemaak en ’n onuitwisbare indruk op sy ontvanklike jong gemoed gehad het.

"As ’n mens die skamele opbrengs en powerheid van die Afrikaanse letterkunde van toerentyd in gedagte hou, kan jy jou voorstel hoe diep sy sketse en verhale destyds sy lesers beïndruk het. In die voorwoord tot Die Nuwejaarsfees getuig Jan F.E. Celliers: 'Hier het ons met iemand te doen wat dinge so gesien en gesê het as nog geen ander skrywer in ons land nie.' Maré kan ook skerp lewenskontraste teken, soos o.m. in Die Putgrawer, soms wrang of ironies, dan weer versag deure die besef van die algemeenheid van menslike blindheid en selfsug. Sommige van sy figure bly onuitwisbaar in die geheue: die sukkelende houtryer, die sieklike putgrawer, Moebi, die patetiese swaksinnige klonkie, die volksraadlid, die jong boerseun wat by die blokhuis sneuwel, die dappere boeremeisie uit die Vrystaat, en so meer.

"Maré is boonop ’n knap, boeiende verteller, Sy taal is suggestief-skilderend, sy styl realisties, dog nimmer fotografies-realisties. Hy hanteer dramatiese gebeure vlot en knap. 'Met die Nederlandse Ta gtiger Jacques van Looy het Maré due kuns van die ‘skilderende’ woord en die treffende aanskoulikheid gemeen,' sê dr. Rob Antonissen in Afrikaanse Letterkunde van die Aanvang tot die Hede."

Daar is destyds baie geskryf teen Maré se "jammerlike gebrek aan taalkennis", sy taalfoute, soms te gebonde styl, ens. Selfs as bejaarde was by hom nog steeds ’n teer punt. Hy sê in die artikel in Lantern: “Ek het in daardie dae maar geskryf soos die mense gepraat het. Daar was nie ’n woordeboek, spelreëls of grammatikaboeke vir ons nie. ’n Mens het maar net jou beste gedoen.”

Dr. P.C.Schoonees skryf in sy Prosa van die Tweede Taalbeweging: "Sy krag lê nie in groot-opgesette tonele nie; dit is die vlugge vegies waarmee hy op verrassende wyse ’n realiteits-illusie kan skep. In sy werk is daar ’n innigheid wat die kleinste voorval beglans met ’n suiwer lig. Dan klink daar ook op in sy sinne ’n sterk persoonlike aksent, dan vind hy die juiste emosie om te vertolk."

Latere loopbaan

In 1930, die jaar waarin hy ook getroud is, is hy as vertaler in die departement van justisie aangestel. Nadat hy 'n vertalerseksamen afgelê het, was hy staatsvertaler in die departement van handel en nywerheid en later vertaler by die Provinsiale Administrasie, in watter hoedanigheid hy in 1940 afgetree het. Sedert daardie tyd was hy nog steeds meer as twintig jaar lank verplig om tydelike werk in die staatsdiens te verrig ten einde sy karige pensioen aan te vul. Danksy sy verskeidenheid werk in die Staatsdiens het hy baie kennis opgedoen van mense en dinge wat hom later stof verskaf het vir interessante artikels. In 'n stadium moes hy as amptenaar in die departement van justisie handel met allerhande sake, soos met die rapporte betreffende tereggesteldes en so kry hy insig in die loopbaan van alles groot Suid-Afrikaanse misdadigers van destyds.

Privaat lewe

Hy trou in 1930 en een kind, 'n dogter, is uit die huwelik gebore. Hy tree reeds in 1940 as voltydse staatsamptenaar af, maar werk daarna nog meer as twintig jaar deeltyds vir die staat.

Werk

• Nuwejaarsfees op Palmietfontein (1918)
• Ou Malkop (1920)
• Verbygaande dae (1928)
• Verbygerolde Dae (1928)
• Mooi Lemoene (1931)
• Hardepad (1933)
• Nuwe Afrikaanse Kortverhale (1932
• Togwaens (1946)
• Pronkdae (1953)

Maré het ook Mooi Annie en Die jonge du Pré gedramatiseer.

Bronne

• Nienaber, P.J. 1949. Hier Is Ons Skrywers! Biografiese Sketse van Afrikaanse Skrywers. Johannesburg: Afrikaanse Pers-Boekhandel