Litaue
vanuit Wikipedia, die vrye ensiklopedie.
|
|||||
| Nasionale leuse: Tautos jėga vienybėje (Litaus: "Die nasie se sterkte lê in eenheid") |
|||||
| Volkslied: Tautiška giesmė ("Litaue, land van helde") |
|||||
 |
|||||
| Hoofstad | Vilnius |
||||
| Grootste stad | Vilnius | ||||
| Amptelike tale | Litaus | ||||
| Regering
President
Eerste minister |
Semi-presidensiële republiek Dalia Grybauskaitė Andrius Kubilius (D) |
||||
| Onafhanklikheid
- verklaar - herstel |
Vanaf Rusland 16 Februarie 1918 11 Maart 1990 |
||||
| Oppervlakte - Totaal - Water (%) |
65 200 vk km km2 (123ste) |
||||
| Bevolking - 2009 skatting - 2001 sensus - Digtheid |
3 350 400 (130ste) 3 483 972 52/vk km / km2 (120ste) |
||||
| BBP (KKP) - Totaal - Per capita |
2008 skatting $63,625 miljard |
||||
| MOI (2008) |  0,869 (43ste) — hoog |
||||
| Geldeenheid | 1 Litas (Lt) = 100 Centų1 ( LTL) |
||||
| Tydsone - Somertyd |
(UTC+2) (UTC+3) |
||||
| Internet-TLD | .lt en .eu | ||||
| Skakelkode | +370 |
||||
| 1 Meervoudsvorme word deur die eindsyfers bepaal: 02-09: Litai/Centai, 00-01: Litų/Centų |
|||||
Litaue is sowel ten opsigte van sy oppervlakte asook sy bevolking die grootste van die drie Baltiese lande. As die suidelikste van hierdie drie lande vorm Litaue volgens metings van die Franse Nasionale Instituut vir Geografie ook die middelpunt van Europa - net 26 kilometer noord van die Litause hoofstad Vilnius dui 'n wit granietsuil met vonkelende sterre hierdie geografiese punt aan en versinnebeeld ook die onafhanklike Republiek van Litaue se lidmaatskap in die Europese Unie.
In teenstelling met sy Baltiese buurlande Letland en Estland het Litaue tydens die Middeleeue 'n selfstandige staat gevorm, die Grootvorstedom Litaue, wat ná sy vereniging met Pole teen die einde van die 14de eeu tot een van die magtigste ryke in Europa ontwikkel en vanuit die Oossee tot by die Swart See gestrek het.
Die Litauers was een van die laaste volke in Europa wat hulle tot die Christendom bekeer het - die kerstening van die land was eers in die 15de eeu voltooi. 'n Insident tydens die kersteningsperiode - die gewelddadige dood van Sint Bruno en sy begeleiers in 1009 (hulle het per ongeluk 'n heilige bos betree) het die aanleiding tot die eerste historiese verwysing na die Litauers en Litaue se Millennium-feesvierings van die jaar 2009 gegee. Vandag is Litaue die enigste Baltiese land met 'n Rooms-Katolieke meerderheid, terwyl Letland en Estland tydens die Reformasie die Evangelies-Lutherse geloof aangeneem het.
Die kerstening, wat deur die Duitse Ridderorde afgedwing is, was die eerste van 'n lang reeks van onrustige periodes en vryheidsstryde. Ná hulle stryd teen die Duitse Ridders is Litaue in die gemeenskaplike Pools-Litause ryk in toenemende mate deur die Pole oorheers. Later is die land deur Russe en die Sowjet-bewind onderdruk, met 'n kort periode van onafhanklikheid tussen die twee wêreldoorloë. Volgens die geheime afkoms, wat Adolf Hitler en Josef Stalin in 1939 gesluit het, is Litaue by die Sowjet-invloedsfeer ingesluit en ná die Sowjet-inval en anneksasie van 1940 net een jaar later deur Duitse troepe beset.
Onder die Duitse heerskappy het die Nazi's en hul Litause kollaborateurs sowat 200 000 Joodse Litauers vermoor. Ná die herowering deur die Rooi Leër in 1944 het die partisaneoorlog teen die Sowjet-besetters, wat enkele jare lank vanuit die bosgebiede gevoer is, meer as 100 000 menselewens geëis. Sowat 'n kwart van die Litause bevolking is in hierdie periode tydelik in Sowjet-tronke of Goelag-gevangenisse aangehou.
Die vreedsame weerstandsbeweging teen die Sowjet-bewind het in die 1970's met die vorming van 'n Litause Helsinki-groep begin wat hom vir die agting van menseregte beywer het. Die onafhanklikheidsbeweging Sajūdis is in 1988 gestig, en een jaar later het die Baltiese "Singende Rewolusie" 'n aanvang geneem. In Maart 1990 het Litaue sy onafhanklikheid van die Sowjetunie verklaar, en ná 'n ekonomiese blokkade en 'n laaste konfrontasie met Sowjet-troepe, waartydens dertien ongewapende betogers en een Sowjet-soldaat hul lewens verloor het, het Litaue saam met sy noordelike Baltiese buurlande as 'n onafhanklike republiek by die Verenigde Nasies (1991), die Europese Raad (1993) en die Noord-Atlantiese Verdragsorganisasie en die Europese Unie (2004) aangesluit.
Dit was juis die lang periodes van vreemde oorheersing wat die ontwikkeling van Litaue sy selfstandige kultuur met sy unieke tradisies en rituele bevorder het. Die Litauers het hierdie kulturele erfenis ook ná die onafhanklikwording steeds bewaar. Die Litause Sangfees is deur die UNESCO in 2007 as wêreldkultuurerfenis erken.
Die Litause landskap met sy saggies golwende heuwels, donker woude en eensame mere het aanleiding tot die ontstaan van 'n ryk erfenis van sprokies, mites en liedere gegee wat onder meer die belangstelling van Duitse digters en filosowe soos Johann Wolfgang von Goethe en Johannes Gottfried von Herder gewek het. Sangfeeste is steeds 'n belangrike deel van die kulturele lewe in Litaue, en sowat 'n kwart van die totale bevolking is lede van koorgroepe.
Vandag is Litaue 'n moderne Europese land wat sy regmatige plek in die Europese en wêreldekonomie inneem, terwyl sy bewoners danksy die uitgestrekte en dikwels ongerepte landskappe een van die mees natuurverbonde volke op die Europese vasteland gebly het.
Inhoud |
[wysig] Geografie
[wysig] Ligging
Litaue grens in die noorde aan Letland en in die ooste en suidooste aan Wit-Rusland. Die grenslyn met Pole in die suide is slegs sowat 100 kilometer lank, maar vorm nogtans die belangrikste verbinding na Sentraal- en Wes-Europa. Die Russiese oblast Kaliningrad sluit in die weste aan, waarby die Memel-rivier gedeeltelik die grenslyn tussen Litaue en die Russiese Federasie vorm. In die weste beskik Litaue oor 'n kuslyn langs die Oossee met 'n totale lengte van sowat 100 kilometer. Hier lê die belangrikste Litause seehawe Klaipėda (Duits: Memel) wat in die winter ysvry bly.
Die totale lengte van Litaue se grens beloop 1 724 kilometer. Die land strek in noord-suidelike rigting oor 'n maksimale afstand van 276 kilometer en in oos-westelike rigting oor 'n maksimale afstand van 373 kilometer.
[wysig] Landskappe
Die Pajūris-vlakte, wat tussen 15 en 20 kilometer wyd is en sowat 50 meter bo seevlak geleë is, strek langs die Litause kus. Sommige gebiede by die Koerse Haf is selfs benede seevlak geleë. Die Žemaičių-hoogland oos van die kusvlakte behels heuwellande met 'm maksimale hoogte van 234 meter, terwyl die Sentrale Vlakte met 'n hoogte van tussen 30 en 90 meter die hartland van Litaue vorm. Die Baltiese Hoogland suid en wes daarvan bestaan uit uitgestrekte woude, mere, moerasgebiede en berge met 'n maksimale hoogte van 282 meter.
Die Medininkų-hoogland langs die oostelike grens met Wit-Rusland behels die hoogste berg van Litaue, die Aukštojas (294 meter). Die Švenčionių-hoogland met sy talle mere en die Nasionale Aukštaitija-park is eweneens in Oos-Litaue geleë. Sowat 'n derde van die totale oppervlakte is met bosgebiede bedek, die res word deur weivelde, grasland en beboude gebiede beslaan.
[wysig] Etnografiese geweste
Litaue word tradisioneel in vier etnografiese geweste verdeel wat ten opsigte van hul dialek, tradisionele kleredragte en gebruike asook die mentaliteit van hul bewoners van mekaar verskil.
- Aukštaitija of Hoog-Litaue is die grootste van hierdie geweste en strek van Sentraal-Litaue tot in die noord-ooste waar dit aan Letland en Wit-Rusland grens. Reeds in die 13de eeu het Aukštaitija tot Litaue se politieke en kulturele sentrum ontwikkel, met die stad Panevėžys as sy histories beduidendste nedersetting. Ook Kaunas, tans Litaue se tweede grootste stad, is in hierdie gewes geleë. Hoog-Litaue staan bekend vir die suiwer Litaus wat hier gepraat word en sy groot aantal bekende digters en denkers.
- Žemaitija, dikwels ook Samogisië of Neder-Litaue genoem, is die tweede grootste gewes in die noord-weste van Litaue. Dit strek vanaf die Oosseekus tot by die grens met Letland en die stad Šiauliai in die ooste. Met sy hoofstad Telšiai het Neder-Litaue vroeër 'n onafhanklike grensgebied tussen die Duitse Ordensstaat en die Grootvorstedom Litaue gevorm wat verskeie kere aan die Duitse Ridders verkoop is. Die inwoners was die laaste heidene in Europa wat eers in die 15de eeu die Christelike geloof aangeneem het. Die kenmerkende Neder-Litause dialek toon baie ooreenkomste met Lets.
- Suvalkija (Sūdova) is die kleinste van die vier geweste en het vroeër deel uitgemaak van die Poolse gebied Suwaŀki rondom die gelyknamige stad. Die gewes is in die suid-weste van Litaue tussen die Nemunas-rivier en die grens met die Russiese oblas Kaliningrad geleë, met Marijampolė as sy beduidendste nedersetting.
- Die bosryke gewes Dzūkija (Dainava) met sy hoofstad Alytus in Suidoos-Litaue was oor 'n lang tydperk die armste in Litaue. Dit staan onder meer bekend vir sy sangtradisies.
[wysig] Geologie
Litaue maak deel uit van die Oos-Europese Vlakte, 'n gebied wat in tektoniese opsig al lank 'n rustige geologiese periode deurloop. Die huidige oppervlak is tydens die ystydperk verskeie kere deur binnelandse ysmassas oorvorm wat na die gebied beweeg het. Sodoende is daar net enkele oorblyfsels van ouer gesteentes op die aardoppervlak. Die huidige Litause landskappe maak oorwegend deel uit van die morenegebied wat tydens die laaste koueperiode met ys bedek was. Sowat 20 000 jaar gelede, toe die sogenaamde Weichsel-koueperiode sy hoogtepunt bereik het, het slegs 'n smal strokie land in die uiterste suid-ooste van die huidige Litaue ysvry gebly.
In die weste grens Litaue met sandstrande aan die Oossee. Die Neder-Litause Heuwelreeks in die westelike gedeelte van die land maak deel uit van die Baltiese Heuwelreeks. Die hoogste bergspitse van Litaue, Aukštasis kalnas en Juozapinės kalnas (294 meter), is in die suid-oostelike heuwellande geleë wat deel uitmaak van die Wit-Russiese Heuwelreeks.
Die twee grootste Litause riviere, Memel en Neris, het hulle oorsprong albei in Wit-Rusland. Die mereplato van Hoog-Litaue is in die noord-ooste van die land geleë, alhoewel ook in Suid-Litaue talle mere aangetref word. Die mere van Litaue beslaan byna 1,5 persent van die totale oppervlakte. Ook die Koerse Haf en die Koerse Skoorwal is gedeeltelik in Litaue geleë.
Landbougebiede beslaan sowat die helfte van Litaue se oppervlakte, 30 persent is bosgebiede en drie persent van die land is moerasgebiede.
[wysig] Klimaat
Litaue is net soos sy buurlande in 'n oorgangsgebied tussen die gematigde maritieme en die kontinentale klimaatsone van Oos-Europa met sy warm somers en koue winters geleë. Die vogtige lugmassa's, wat deur die Oossee en die invloed van die Golfstroom verwarm word, word deur die heersende westelike winde vanuit die kusgebiede na die binneland gedra.
Julie is die warmste maand in Litaue met 'n gemiddelde temperatuur van 17 °C, terwyl die kwik in Januarie, die koudste maand van die jaar, tot 'n gemiddeld van -5,1 °C daal. Die gemiddelde jaarlikse temperatuur beloop 6,2 °C, en daar is 'n gemiddelde 200 sonskyndae per jaar. Die lugvogtigheid is met meer as 70 persent dwarsdeur die jaar aan die hoë kant, en reënbuie kan kort-kort uitsak.
Die gemiddelde jaarlikse reënval beloop 661 millimeter, waarby in die suid-weste meer neerslae aangeteken word as in die relatief droë noorde van die land. Gedurende die winter is die kusgebiede oor 'n periode van sowat 70 dae met sneeu bedek, die binneland is selfs tot by 100 dae in 'n sneeulaag gehul. Die Litause toerismebedryf is tans besig om van die land 'n wintersportbestemming te maak. Sleeritte en skilangloop is gewilde aktiwiteite vir wintertoeriste.
[wysig] Nasionale simbole
[wysig] Staatsnaam
Daar word aangeneem dat die naam Litaue (Litaus: Lietuva, die klemtoon val hier op die laaste sillabe) van die Lietava (of Lietauka), 'n takrivier van die Neris, afgelei is. Hierdie rivier vloei sowat 25 kilometer van die dorp Kernavė wat in die antieke Litaue 'n beduidende rol as politieke sentrum van 'n gelyknamige Baltiese stam gespeel het. Hierdie naam is geleidelik ook gebruik om na ander stamme in die omgewing en uiteindelik ook na die hele land te verwys.[1]
Die eerste bekende historiese verwysing na Litaue as Litua dateer uit die jaar 1009 en kom in die kroniek Annales Quedlinburgenses voor. Hierdie Duitse kroniek, wat in Latyn geskryf is, vertel van die marteldood wat die Christelike sendeling Sint Bruno en sy agtien begeleiers gesterf het nadat hulle 'n heilige woud in Litaue geskend het.
[wysig] Staatswapen
Vytis, die berede Litause ridder, is een van die oudste staatswapens in Europa. Dit dateer terug na die jaar 1366, die tydperk van grootvors Algirdas, en is vanaf die vroeë 15de eeu as amptelike wapen van die Grootvorstedom Litaue gebruik. Met die Litause onafhanklikheid van Rusland in 1918 het Vytis die vernaamste nasionale embleem van Litaue geword.
[wysig] Die vlag van Litaue
.svg)
Die Litause staatsvlag is ter geleentheid van die onafhanklikwording in 1918 geskep. Die vlag se kleure het almal simboliese betekenis: geel versinnebeeld die son, lig en voorspoed; groen versinnebeeld die Litause landskap, hoop en vreugde; terwyl rooi as die kleur van die aarde, die lewe en bloed gekies is. Dit simboliseer die Litause nasie se dapperheid en hardnekkigheid in sy stryd om vryheid.
Die vlag se kleure was onder Litause intellektueles en politici nogtans redelik lank omstrede. Eers op 19 April 1918 het 'n kommissie, wat uit bekende persoonlikhede uit die politieke en kulturele lewe bestaan het, die finale besluit oor die Litause staatsvlag geneem. Dit het uiteindelik uit drie ewe groot horisontale strepe in geel, groen en rooi bestaan.
Hierdie kleure is diep gewortel in die Litause volkskunde en tradisionele ontwerpe wat vir tekstiele gebruik is. Hier het geel die son en lig versinnebeeld, groen die lewe en rooi die bloed wat vir die vaderland vergiet is.
Litaue het daarnaas 'n tweede amptelike vlag ingevoer wat as die president se vlag gebruik word. Hierdie rooi vlag wys Vytis op een en die Pilare van die Gediminas-dinastie (Litaus: Gediminaičių stulpai) op die ander kant.
[wysig] Die Litause volkslied
In 1898 het die tydskrif Varpas, wat tydens die Tsaristiese Russiese bewind 'n beduidende invloed op die voordenkers van politieke onafhanklikheid uitgeoefen het, sy tienjarige jubileum gevier. Die skrywer Vincas Kudirka, een van die belangrikste figure in die onafhanklikheidsbeweging, het ter geleentheid van hierdie gedenkdag 'n gedig geskryf wat hy as die "Volks-" of "Nasionale lied" (Tautinė giesmė) betitel en getoonset het. Die lied is vir die eerste keer in 1898 gepubliseer en in 1905 vir die eerste keer in Vilnius opgevoer. Tautinė giesmė is in 1918 tot die amptelike volkslied van die onafhanklike Republiek van Litaue verklaar. Gedurende die Sowjet-besetting was sy opvoering verbode.
[wysig] Politiek
[wysig] Regeringsvorm
Litaue is 'n parlementêre demokrasie met 'n presidensiële regeringstelsel. Die hoofstad en regeringsetel van die Republiek van Litaue is Vilnius. Volgens sy grondwet is Litaue 'n demokratiese regsstaat wat die beginsel van skeiding van magte toepas.
[wysig] President
Die Litause president fungeer as staatshoof en formuleer daarnaas ook die beginsels van Litaue se buitelandse beleid. Hy beskik oor 'n vetoreg op die besluite van die parlement, die Seimas. Volgens die protokol is die voorsitter van die parlement en die eerste minister die tweede en derde vlak in die hiërargie van staatsleiers wat volgens die grondwet die funksie van staatshoof in sy of haar afwesigheid kan uitvoer. Die huidige staatspresident is Dalia Grybauskaitė.
[wysig] Parlement
Die Seimas, die Litause eenkamerparlement, het 141 setels. Die parlement se naam is afgelei van die Poolse Sejm en verwys na die lang gemeenskaplike geskiedenis van Litaue en Pole. Die afgevaardigdes word vir 'n termyn van vier jaar verkies (die laaste verkiesings het in Oktober 2008 plaasgevind). Die Seimas kan die Litause grondwet met 'n tweederdemeerderheid wysig.
[wysig] Demografie
[wysig] Historiese demografie
Die huidige Litauers is nasate van die Baltiese stamme wat hulle omstreeks 2000 v.C. hier gevestig het. Hierdie stamme is in die vroeë 13de eeu in 'n gemeenskaplike ryk verenig, die Grootvorstedom Litaue. Nogtans het elkeen van die stamme sy eie kultuur en tradisies bewaar, in sommige gevalle selfs tot en met die huidige tyd.
In die vroeë 14de eeu het onder meer Duitse, Sweedse en Russiese immigrante na Litaue gekom, en teen die einde van die 14de eeu is ook Kareërs en Tatare uitgenooi om hulle hier te vestig. Litaue het daarnaas godsdiensvlugtelinge soos Skotse Calviniste (in die 16de eeu) en Russiese aanhangers van Oud-Slawiese religies verwelkom wat in hul tuisland teen die einde van die 18de eeu aan religieuse vervolging blootgestel was.
Die 19de eeu was 'n periode van groot demografiese veranderings. Terwyl baie Litauers, wat in 1863 aan die mislukte Tsareopstand deelgeneem het, vermoor, na Siberië gedeporteer is, of die land verlaat het, het die Russiese owerhede amptenare en soldate uit Rusland in Litaue gevestig. Die aankoms van baie Joodse immigrante het van Vilnius die "Jerusalem van die Noorde" gemaak.
Die tweede groot emigrasiegolf tussen die twee wêreldoorloë was die gevolg van ekonomiese onstabiliteit. In Junie 1941 het die Sowjet-owerhede begin om talle Litauers na Siberië te deporteer, terwyl die meeste Joodse burgers deur die Nazi's of hul Litause kollaborateurs vermoor is of in die oorlog gesneuwel het. Kort voor die einde van die Tweede Wêreldoorlog het talle Litauers na die buiteland gevlug. Geen ander land, wat deur Sowjet-Rusland beset is, is sterker deur deportasies geraak nie as Litaue wat sowat 120 000 mense verloor het. Die onderdrukking het tot 'n nuwe emigrasiegolf van etniese Litauers en Pole gelei.
Litaue se bevolking het van sowat 3,1 miljoen in 1940 gekrimp tot slegs 2,5 miljoen in die laat vyftigerjare. Tegelykertyd het groot Litause gemeenskappe in oorsese lande ontstaan. Volgens beramings is daar sowat 3 miljoen afstammelinge van Litause immigrante in die buiteland (waarvan sowat 800 000 in die Verenigde State, veral in Chicago, wat as Wêreldhoofstad van Litause emigrante fungeer). Ander groot Litause gemeenskappe word in lande en gebiede soos Kanada, Suid-Amerika, die Verenigde Koninkryk en Australië aangetref. Sowat 150 000 Litauers het hulle in die Russiese Federasie of ander GOS-state gevestig. Litaue handhaaf nou betrekkinge met sy buitelandse burgers en die nasate van emigrante en organiseer byvoorbeeld elke drie jaar 'n sportfees vir die sogenaamde Wêreldlitauers.
[wysig] Huidige bevolking
Litaue se huidige bevolking van 3,35 miljoen mense (2009) is nog steeds besig om te krimp, onder meer as gevolg van lae geboorte- (die fertiliteit het tot gemiddeld 1,24 kinders per vrou gedaal) en stygende sterftesyfers. Selfmoordsyfers het sedert die onafhanklikwording met 70 persent toegeneem en is tans met 44 mense per 100 000 inwoners meer as dubbel so hoog as die gemiddeldes in ander EU-lande. Sowat 80 persent van die selfmoorde word as gevolg van alkohol- of dwelmmiddelmisbruik gepleeg. Daarnaas dra ook die emigrasie van etniese Russe en opgeleide mannekrag tot die krimpende bevolking by.
Met sowat 53 mense per vierkante kilometer is Litaue se bevolkingsdigtheid relatief laag. 'n Derde van die bevolking woon in landelike gebiede. Van die totale bevolking is drie miljoen of 84 persent etniese Litauers. Hulle is oorwegend Rooms-Katolieke wat hul identiteit ook in die tydperk van die ateïstiese Sowjet-bewind steeds gehandhaaf het. 1,5 persent van die Litauers is lede van Evangelies-Lutherse of Evangelies-Gereformeerde kerke.
[wysig] Etniese minderhede
Die Poolse minderheid (sowat 260 000 mense of 6,3 persent van die totale bevolking) bestaan uit etniese Pole en Litauers wat in die 19de en 20de eeu geassimileer is. Hulle is oorwegend Rooms-Katolieke en in die suid-ooste van die land gekonsentreer, veral in die administratiewe distrikte Vilnius en Šalčininkai. Die meerderheid van Litaue se Pole praat 'n Wit-Russiese dialek, terwyl 'n groot persentasie jongmense ná die Tweede Wêreldoorlog ook na Russies as hul spreektaal oorgeskakel het.
Die tweede grootste minderheidsgroep is etniese Russe (5,1 persent) waarvan die meeste hulle eers ná 1945 veral in Litaue se groot stede gevestig het. Hulle verteenwoordig byvoorbeeld 14 persent van Vilnius se totale bevolking. Die meeste van hulle is Russies-Ortodokse Christene en praat uitsluitlik Russies - net 'n minderheid is ook Litaus magtig.
Litause Wit-Russe (1,1 persent) praat Wit-Russies, Russies of Pools as hul moedertaal. Die meeste van hulle is Russies-Ortodokse of Rooms-Katolieke Christene.
Joodse Litauers, wat in die laat 19de eeu nog meer as 13 persent van die totale bevolking verteenwoordig het, is vandag 'n minderheid van sowat 4 000 mense. Gedurende die Nazi-besetting is 200 000 Joodse Litauers of 94 persent van die totale Joodse bevolking vermoor - die hoogste persentasie in Europa. Ná Litaue se onafhanklikwording het baie Jode hulle in Israel gevestig.
Ander etniese minderhede sluit Oekraïeners (0,65 persent, waarvan baie gerussifiseer is), 0,1 persent Lutherse Lette (veral in Noord-Litaue) en Roma en Sinti in. Die laasgenoemdes het in die 15de eeu na Litaue geïmmigreer en het steeds hul eie taal bewaar. Hulle is aanhangers van die Rooms-Katolieke of Russies-Ortodokse kerk.
Etniese Duitsers, meestal Lutherse Christene, vorm 'n minderheid van 3 500 mense (2007) wat dwarsoor Litaue woon. Van hulle praat nog 40 persent Duits, die res Litaus of Russies. Die eerste Duitse setlaars het hulle reeds in die 14de eeu in Litaue gevestig. 'n Groot deel van die Duitse minderheid het Litaue ná die inlywing van Memelland verlaat, ander is in 1939 ná die Duits-Russiese nie-aanvalsverdrag van 1939 na die Duitse Ryk gerepatrieer of het kort voor die Sowjet-verowering van Litaue gevlug.
Die Tataarse minderheid (sowat 5 000 mense) is veral in Vilnius en sy omgewing gekonsentreer. Hulle is Moslems of Russies-Ortodokse Christene, en 30 persent van hulle praat nog hul eie taal.
[wysig] Regte vir minderhede
Die regte van etniese minderhede - daar is tans 115 etniese groepe in die land - is in die Litause grondwet verskans. Hulle het die reg om hul eie taal en kultuur te bewaar en hul eie skole te besoek, mits ook Litause taalonderrig aangebied word. Volgens 'n Litause wet het alle burgers, wat voor November 1989 in Litaue woonagtig was, die reg op Litause burgerskap wat outomaties verleen word. Alle ander immigrante kan ná tien jaar aansoek om Litause burgerskap doen.
Immigrante wat 'n loopbaan in die Litause staatsdiens wil volg moet Litaus magtig wees. In die algemeen is Litaue se Russiessprekende minderheid - in teenstelling met die Russiese bevolking van Estland en Letland - ten volle geïntegreer. Litauers raak nie hul eie burgerskap kwyt wanneer hulle in 'n ander land ingeburger word nie.
[wysig] Religie
[wysig] Godsdiensvryheid
Ná dekades van religieuse onderdrukking deur die Sowjet-owerhede - talle priesters en ander religieuse persoonlikhede is na Siberië gedeporteer of in gevangenisse aangehou, kerke gesluit of tot stoorhuise, fabrieke, bioskope of musea vir ateïsme omgeskep - het godsdiens 'n beduidende element in die onafhanklikheidsbeweging van die 1980's en begin van die 1990's gespeel, en kerkdienste is tans weer goed besoek.
Volgens die Litause grondwet is kerk en staat van mekaar geskei, en religieuse onderwys word op skole slegs op 'n vrywillige grondslag aangebied. Ook die verskillende kerke is aangewese op bydrae wat deur lede betaal word aangesien die staat geen belastinggelde of ander finansiële steun aan kerklike organisasies voorsien nie.
[wysig] Kerstening
Die eerste sendelinge in die Baltiese gebied, biskop Vaitiekus uit Praag († 997) en Sint Bruno († 1009) is deur heidense stamme gedood nadat hulle heilige bosse geskend het. Estland en Letland is in die volgende twee eeue gekersten, terwyl die inheemse Litause religie, wat self baie verdraagsaam teenoor ander godsdienste was (in die Middeleeue was die verskillende godsdienste vry om hul kapelle, moskees en tempels in Litaue op te rig), eers in 1387 (in die gewes Žemaitija selfs eers in 1413) deur die Christelike godsdiens vervang is. Litaue was sodoende die laaste land in Europa wat die nuwe geloof aangeneem het. Alhoewel die inheemse heiligdomme deur die Christelike kerkowerhede verniel is, het talle heidense gebruike bewaar gebly.
[wysig] Ekonomie
[wysig] Strukturele veranderings
Ná die ontbinding van die Sowjetunie en die agteruitgang van sy tradisionele Oos-Europese markte het Litaue se pad deur ekonomiese transformasie geloop. Die strukturele veranderings in Litaue se ekonomie het veral die nywerheidsektor geraak - sy bydrae tot die bruto binnelandse produk (BBP) het van 39,4 persent in 1992 tot 34 persent in 2007 gekrimp.[2]
Die industriële hoofsektore is tekstiele, houtverwerking, chemie, voedselverwerking en masjienbou. Die belangrikste uitvoergoedere in 2005 was mineraalprodukte (28 persent, veral verwerkte ruolie-produkte), voedselprodukte (13 persent), masjiene, elektriese goedere en kommunikasie-tegnologie (12 persent), tekstiele (9 persent), voertuie en vervoeruitrusting (8 persent), chemiese produkte (7 persent), hout en houtprodukte (5 persent), basiese metale en metaalprodukte (4 persent), kunsstowwe en gom (verwerkte goedere ingesluit, 4 persent).[3]
Die stewige ekonomiese groei vanaf die middel van die 1990's is onder meer deur die vinnige privatisering van staatsondernemings bevorder. In 1996 het privaat ondernemings reeds sowat 70 persent van die totale BBP opgelewer. Net soos in ander nywerheidslande het die dienstesektor sterk uitgebrei - sy bydrae tot die BBP beloop tans sowat 60 persent. Die landbousektor speel nog steeds 'n beduidende rol. Sy bydrae tot die BBP beloop net ses persent, tog was in 2003 nog byna 18 persent van die Litause werknemers in hierdie sektor werksaam. Sowat die helfte van Litaue se totale oppervlakte word vir landboudoeleindes gebruik.
[wysig] Geldeenheid
Die Litause geldeenheid Litas is teen 'n vaste wisselkoers aan die Euro gekoppel (1 € = 3,4528 Litas). Die oorspronklike plan om reeds op 1 Januarie 2007 by die Eurosone aan te sluit het in 2006 misluk aangesien die land nie aan die voorvereistes ten opsigte van die inflasiekoers voldoen het nie - die koers was 0,1 persent te hoog[4]. Analitici voorspel dat Litaue nie voor die jaar 2013 aan die sogenaamde Maastricht-kriteria vir die invoering van die Europese geldeenheid sal voldoen nie.[5]
[wysig] Energiebedryf
Litaue is byna volledig aangewese op energie-invoere uit die Russiese Federasie, en ook die land se kraginfrastruktuur dateer nog uit die Sowjet-tydperk. Die diversifisering van sy energiebronne staan bo-op die lys van Litaue se ekonomiese doelstellings.
Tans word 80 persent van Litaue se elektrisiteit deur die kernkragsentrale Ignalina II opgewek wat volgens 'n ooreenkoms met die Europese Unie teen die einde van 2009 gesluit sal word. 'n Nuwe kernkragsentrale sal na verwagting in die periode tussen 2016 en 2018 in bedryf gestel word.
Die enigste ruolie-raffinadery in die Baltiese lande, Mazeikių Nafta (wat deur die Poolse maatskappy PKN Orlen bestuur word), lewer sowat drie persent van Litaue se BBP op. Die raffinadery-kompleks behels twee oliepyplyne en 'n haweterminaal in Butingė wat tankskepe met 'n kapasiteit van maksimaal 150 000 ton kan belaai.
Hernubare energiebronne voorsien tans in 8,2 persent van Litaue se primêre energiebehoeftes; hierdie aandeel sal volgens die nasionale energiestrategie tot en met die jaar 2010 tot twaalf persent verhoog word.
[wysig] Provinsies
| Provinsie | Adm. sentrum | Landelike bev. | Stedelike bev. | Oppervlakte (km²) | Bevolking 2008 | |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Alytaus apskritis | Alytus | 104 542 | 72 498 | 5 425 | 177 040 |
| 2 | Kauno apskritis | Kaunas | 483 560 | 190 146 | 8 060 | 673 706 |
| 3 | Klaipėdos apskritis | Klaipėda | 274 978 | 103 865 | 5 209 | 378 843 |
| 4 | Marijampolės apskritis | Marijampolė | 89 938 | 91 281 | 4 463 | 181 219 |
| 5 | Panevėžio apskritis | Panevėžys | 167 723 | 116 512 | 7 881 | 284 235 |
| 6 | Šiaulių apskritis | Šiauliai | 215 021 | 134 855 | 8 540 | 349 876 |
| 7 | Tauragės apskritis | Tauragė | 52 336 | 75 042 | 4 411 | 127 378 |
| 8 | Telšių apskritis | Telšiai | 102 258 | 71 125 | 4 350 | 173 383 |
| 9 | Utenos apskritis | Utena | 96 461 | 76 119 | 7 201 | 172 580 |
| 10 | Vilniaus apskritis | Vilnius | 663 969 | 184 128 | 9 760 | 848 097 |
[wysig] Kultuur
[wysig] Boukuns
Vanweë sy laat kerstening beskik Litaue, ondanks sy geografiese ligging naby die Duitse Ordensstaat en Pole, in vergelyking met die twee ander Baltiese lande net oor 'n beperkte aantal geboue wat in die Gotiese styl uitgevoer is. Daar was - in teenstelling met Estland en Letland - ook geen beduidende Hansestede of vestings van die Duitse Ridderorde nie.
Die Litause stede Vilnius en Kaunas het nogtans stadstatus volgens die Maagdenburgse Reg gekry en was sodoende ook aan kulturele invloede uit die weste blootgestel. Litaue se bydrae tot die Gotiese boukuns bestaan veral uit baksteenfasades soos dié van die Anna-kerk te Vilnius wat omstreeks 1500 naby die Bernhardyneklooster opgerig is en met 'n unieke rondboogvenster pronk. Napoléon Bonaparte het tydens sy Rusland-veltog sy bewondering vir hierdie buitengewone kerkfasade uitgespreek. Die Laat-Gotiese Perkūnas-huis in Kaunas, wat kort ná die jaar 1500 deur Hanse-koopmans as 'n gekombineerde stoorhuis en ontvangsaal gebou en na die Baltiese dondergod Perkūnas vernoem is, toon meer Westerse invloede.
Die Barokstyl was meer suksesvol en het oor 'n tydperk van sowat 200 jaar sy invloed by die oprigting van verskeie tipes geboue soos woonhuise, paleise, landhuise, kloosters en kerke laat geld. Die bekendste voorbeelde van Litause Barok-argitektuur is die historiese stadskern van Vilnius en die Tytuvėnai-klooster. 'n Groot aantal landhuise het daarnaas in die Klassisistiese styl ontstaan.
Argitektoniese style soos die funksionalisme en die Russiese konstruktiwisme het die boukuns van die 1920's oorheers. Veral openbare geboue in die destydse hoofstad Kaunas is in hierdie style ontwerp. Die huidige moderne boukuns van Vilnius en ander stede weerspieël oorwegend internasionale stromings soos modernisme en postmodernisme.
[wysig] Letterkunde
Alhoewel in die Grootvorstedom Litaue 'n groot verskeidenheid tekste geskryf is soos briewe en voorregte van die grootvorste, kronieke, annale asook talle religieuse, wetenskaplike en uiteindelik ook wêreldlike boeke, is Litaus gewoonlik nie as skryftaal gekies nie, en die meeste werke het in Latyn, Pools en Oud-Witrussies verskyn. Hierdie praktyk het tenminste verseker dat Litause werke dwarsoor Europa gedruk en gelees kon word soos die Vilniuse barokdigter Mathias Casimerus Sarbieivus (1595-1640) se Lyricorum libri. Tussen 1595, toe die eerste Litause boek in Vilnius gedruk is, en die inlywing van Litaue by die tsaristiese Rusland in 1795 het slegs 204 boeke in Litaus verskyn.[6]
'n Versameling van kerkliedere en gedigte, wat in 1547 deur Martynas Mažvydas saam met die Litause kategisme in die destydse Koningsberg (tans Kaliningrad) gepubliseer is, word as die eerste werk van die Litause letterkunde beskou. Tweehonderd jaar later het Kristijonas Donelaitis (1714-1780) se befaamde Metai ("Jaargetye") ontstaan, 'n gedig wat in heksameters geskryf en deur die UNESCO as deel van die wêreldliteratuur gelys is. Die werk kan as 'n ensiklopedie van die plattelandse lewe in Klein-Litaue beskryf word en vervul in sommige opsigte die rol van 'n nasionale epos.
Nadat die Litause vryheidsbeweging met sy verset teen die Russiese oorheersing in 1863 veral in gimnasiums en kerklike seminaries aanhangers gevind het, het die Russiese tsaar een jaar later die gebruik van die Litause skryftaal met Latynse letters verbied. Hierdie verbod - die begin van die sogenaamde Litause boeke-oorlog - was deel van die Russiese regering se beleid om Litaue te russifiseer of tenminste die ontstaan van 'n nasionale kulturele bewussyn in Litaue te verhoed. Uitgewers was verplig om Litause boeke uitsluitlik in Kirilliese skrif te laat druk.
Die Oos-Pruisiese dorp Tilsit (tans Sowjetsk), wat anderkant die Nemunas-rivier geleë was, het vervolgens 'n beduidende rol in die boeke-oorlog gespeel. Verskeie soorte Litause publikasies, waaronder Bybels, verhaalbundels en tydskrifte, is hier gedruk en deur sogenaamde boekedraers deur die rivier en afgeleë bosgebiede na Litaue gesmokkel. Die boekedraers, gewoonlik gewone vissers en boere, het ondanks die tronkstrawwe en verbanning, wat aan oortreders opgelê is, voortgegaan met hulle verset. Sommige het selfs hul lewens vir hul taal opgeoffer.
Een van die leidende figure in die versetbeweging was Jonas Basanavičius, die seun van 'n welgestelde boer uit die gewes Suvalkija. Hy kon danksy 'n tsarebeurs in Moskou geneeskunde studeer en het in 1883 saam met sy mede-studente en ander belangstellendes die tydskrif Aušra ("Die Môrerooi") in die lewe geroep. Hierdie publikasie het die literêre erfenis van Litaue versamel. Basanavičius het in Vilnius groot erkenning geniet en 'n simboolfiguur van die Litause nasionale beweging geword.
Op 7 Mei 1904 het die tsaar toegegee dat die verbod op Litause boeke nie die gewenste uitwerking gehad het nie en die druk van Litause boeke in Latynse letters per dekreet weer toegestaan. Omstreeks 1900 het Antanas Baranauskas met sy gedig "Die bos van Anykščiai" een van die bekendste werke van die Litause poësie geskryf. Jonas Maironis se romantiese gedigte het in die vroeë 20ste eeu en in die tyd van die onafhanklikheid as patriotiese liedere gewild geraak.
Die Nazi-heerskappy was een van die mees tragiese periodes in die geskiedenis van die Litause letterkunde waartydens byna alle Joodse skrywers vermoor is. As gevolg van die Sowjet-besetting was ook baie nie-Joodse skrywers ná die oorlog genoodsaak om as ballinge 'n nuwe tuiste in Westerse lande te vind. Skrywers, wat in Litaue aangebly het, is dikwels deur die Sowjet-owerhede onderdruk.
In die eerste jare ná die onafhanklikheid van Sowjet-Rusland was die Frankfurtse Boekeskou van 2002, wat onder meer op Litaue en sy literatuur gefokus het, een van die belangrikste gebeurtenisse. 'n Groot aantal bekende Litause werke is vervolgens na Duits en ander Europese tale vertaal, soos byvoorbeeld Jurga Ivanauskaitė (1961-2007) se roman "Die Reënheks" wat met sy onbeskaamde behandeling van moraal, seks, liefde en godsdiens in Litaue nogal opspraak gewek het. Ander bekende moderne skrywers sluit Renata Šerelytė, Vanda Juknaitė, Sigitas Parulskis en Marius Ivaškevičius in.
Die huidige Litause letterkunde word onder meer deur 'n groot aantal lirici asook 'n groot verskeidenheid literêre tydskrifte gekenmerk soos The Vilnius Review wat deur die lirikus Eugenijus Ališanka in Engels uitgegee word om brûe tussen oos en wes te bou. Terwyl poësie vroeër 'n oorheersende rol gespeel het, het die klem intussen na prosawerke verskuif. Kenmerkend is die gewildheid van literatuur en boekeskoue onder Litauers - byna elke tweede Litause gesin bring 'n besoek aan die Baltiese Boekeskou in Vilnius.
[wysig] Verwysings
- ^ Butenschön, Marianna: Litauen. Beck'sche Reihe Länder. München: Verlag C.H. Beck 2002, bl. 14
- ^ www.focus.de: Finansiële nuus - Litauen: Privatisierung kurbelt Wirtschaft an, 23 Maart 2007
- ^ Fischer Weltalmanach 2007. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag 2006, bl. 320-321
- ^ Schäfer, Günther: Litauen. Bielefeld: Peter Rump 2009, bl.130
- ^ Duitse Departement van Buitelandse Sake - Ekonomie: Geldeenheid
- ^ Butenschön (2002), bl. 120
Albanië | Andorra | Armenië2 | Azerbeidjan1 | België | Bosnië-Herzegowina | Bulgarye | Denemarke | Duitsland | Estland | Finland | Frankryk | Georgië1 | Griekeland | Hongarye | Ierland | Italië | Kosovo | Kroasië | Letland | Liechtenstein | Litaue | Luxemburg | Malta | Masedonië | Moldawië | Monaco | Montenegro | Nederland | Noorweë | Oostenryk | Oekraïne | Pole | Portugal | Roemenië | Rusland1 | San Marino | Serwië | Siprus2 | Slowakye | Slowenië | Spanje | Swede | Switserland | Tsjeggië | Turkye1 | Vatikaanstad | Verenigde Koninkryk | Wit-Rusland | Ysland3
Afhanklikhede: Akrotiri and Dhekelia2 | Faroëreilande | Gibraltar | Guernsey | Jan Mayen | Jersey | Eiland Man | Svalbard
1. Land deels in Asië. 2. Geografies in Asië , maar gereeld beskou as deel van Europa agv kulturele en historiese oorwegings. 3. Land deels in Noord-Amerika
