Los Angeles

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Spring na: navigasie, soek

Los Angeles
LA.jpg

Kaart Wapen
LA County Incorporated Areas Los Angeles highlighted.svg
Seal of Los Angeles, California.svg
Vlag
Flag of Los Angeles, California.svg
 Land Flag of the United States.svg Verenigde State
 Deelstaat Flag of California.svg Kalifornië
 County Los Angeles County
 Koördinate 34°03′N 118°15′W
 Gestig op 4 September 1781
 Geïnkorporeer op 4 April 1850
 Oppervlakte:  
 - Totaal 1 301,970 vk km
 Hoogte bo seevlak 71 m
 Bevolking:  
 - Totaal (Stad en county 2010) 3 792 621
 - Bevolkingsdigtheid 3 124/vk km
 - Metropolitaanse gebied 15 250 000
 - Combined statistical area (CSA) 17 786 419
 Tydsone PST (UTC -8)
Somertyd: PDT (UTC -7)
 Klimaat  
 - Tipe Subtropiese klimaat
 - Gemiddelde jaarlikse temperatuur 16,5 °C
 - Gem. temp. Januarie/Julie 12,5 / 20,3 °C
 - Gemiddelde jaarlikse neerslae 295 mm
 Burgemeester Eric Garcetti
 Amptelike Webwerf lacity.org

Los Angeles is 'n groot, uitgestrekte metropool aan die weskus van die Verenigde State en die administratiewe setel van die Los Angeles-distrik (Los Angeles County).

Die stad is in 1781 deur die Spaanse kaptein Rivera y Moncada onder die naam El Pueblo de Nuestra Señora Reina de los Ángeles de la Porciúncula ("Stad van Onse Dame, Koningin van die engele van die Porciúncularivier") gestig, maar dit is eers op 4 April 1850 - vyf maande voordat Kalifornië amptelik tot die Unie toegelaat is - as 'n munisipaliteit geïnkorporeer.

Dit is die grootste stad in Kalifornië, en op een na die grootste stad in die Verenigde State, met 'n inwonertal van 3 800 000 (soos op 1 Julie 2010). In die metropolitaanse gebied van Los Angeles (wat Los Angeles, San Bernardino, Riverside, Ventura en Orange County bevat) woon meer as 17 miljoen mense met uiteenlopende etniese en ekonomiese agtergronde. Die stad word as die prototipe van 'n toekomstige metropool beskou wat alle voor- en nadele van 'n uitgestrekte metropolitaanse gebied in hom verenig.

Die stad, waarvan die naam dikwels afgekort word tot LA, is 'n wêreldsentrum vir sake en internasionale handel, vermaak, kultuur, media, mode, wetenskap, tegnologie en onderwys. Dit is die setel van bekende professionele liggame, kulturele organisasies en tersiêre onderwysinstellings soos die University of Southern California en die University of California en een van die kragtigste ekonomiese spilpunte in die VSA.

Los Angeles word gelys as die wêreld se derde welvarendste en vyfde magtigste en invloedrykste metropool wat in die VSA net deur New York oortref word. Die gekombineerde statistieke gebied (combined statistical area, CSA) van Los Angeles het in 2008 'n bruto metropolitaanse produk van $831 miljard gegenereer wat van die stad die derde grootste ekonomiese sentrum ter wêreld na die Groter Tokio-gebied en die metropolitaanse gebied van New York maak.[1]

Met Hollywood het Los Angeles daarnaas tot die "Wêreldhoofstad van Vermaak" ontwikkel en speel steeds 'n leidende rol in die rolprent-, televisie-, videospeletjie- en musiekbedryf. Die belangrikheid van die plaaslike vermaakbedryf maak van Los Angeles en sy voorstede gewilde woonplekke vir bekende vermaakpersoonlikhede.

Die betowering van die Amerikaanse Droomfabriek, Hollywood, Hollywood Boulevard met sy beroemde Walk of Fame, Sunset Strip, en Beverly Hills, asook die natuurskoon van sy strande het van Los Angeles die sinnebeeld van die Kaliforniese droom gemaak en tot sy vinnige groei bygedra.

Die stadsgebied behels 'n groot verskeidenheid boustyle wat van die stadsentrum met sy wolkekrabbers tot luukse villas in die canyons van die omgewing strek. Die stad geniet 'n gematigde en sonnige klimaat, ook in die winter. Los Angeles is bekend vir sy oënskynlik eindelose snelweë. Die strande van Venice- en Huntington Beach is baie gewild. Disneyland is ook in die buurt van Los Angeles en was die eerste vermaaklikheidspark van sy soort. Los Angeles het as gasheerstad van die Olimpiese Somerspele van 1932 en 1984 opgetree.

Geografie[wysig]

Geografiese ligging[wysig]

Die stadskern en voorstede van Los Angeles - met 'n totale beboude gebied van meer as 6 000 km² - lê uitgestrek oor 'n wye woestynvlakte temidde van 'n heuwelagtige kusgebied met dig beboste uitlopers van bergreekse, teen 'n gemiddelde hoogte van 32 meter bo seevlak. Die stad grens in die weste en suide aan die Santa Monica-baai van die Stille Oseaan. Los Angeles word in die ooste en noorde deur bergreekse omring. Noord van Los Angeles lê ook die San Fernando-vallei, wat sowat een derde van die inwoners huisves. Die vallei word deur die Griffithpark en die Santa Monica-berge afgesny van Hollywood en die stadsentrum.

Die stadshorison van Los Angeles teen die agtergrond van die San Gabriel Mountains

Die administratiewe stadsgebied van Los Angeles strek oor 1 290,6 vierkante kilometer (71 kilometer in noord-suidelike en 47 kilometer in oos-westelike rigting), en die stadswyke en voorstede word deur 'n moderne stelsel van snelpaaie met mekaar verbind. Los Angeles se bevolking is die mees gemotoriseerde ter wêreld, maar dit bring mee dat skadelike uitlaatgasse van motors en nywerhede lankal tot een van die kwellendste probleme van die stad ontwikkel het.

Soms word na Los Angeles as 'n "horisontale stad" verwys, aangesien daar min wolkekrabbers is en die stadsgebied oor 'n groot oppervlakte uitgebrei het. Grondpryse begin nou egter ook in die stadsentrum die hoogte inskiet en bevorder die oprigting van 'n groter aantal wolkekrabbers. Los Angeles is allesbehalwe 'n stad in die oorspronklike betekenis van die term, maar eerder 'n konglomeraat van kleiner en groter nedersettings wat almal hul spesifieke karakter ontwikkel het.

Daar is 173 onafhanklike stede in die metropolitaanse gebied van Los Angeles, wat die counties (distrikte) Los Angeles, San Bernardino, Riverside, Ventura en Orange bevat. Die gebied strek tot by die grens van die deelstaat Nevada en het 'n totale oppervlakte van 87 972 vierkante kilometer. Slegs 'n klein gedeelte hiervan is beboude gebiede. Die grootste deel van die oppervlakte word deur onbewoonde gedeeltes van die Mojave-woestyne en die Nasionale Joshua Treepark in die counties Riverside en San Bernardino beslaan.

Los Angeles is in topografiese opsig die enigste Amerikaanse metropool wat deur 'n bergreeks in twee helftes verdeel word. Mount Lukens in die noordoostelike uithoeke van die San Fernando-vallei, wat ook as Sister Elsie Peak bekend staan, is met 'n hoogte van 1 548 meter bo seevlak die hoogste bergspits in die stad.

Geologie[wysig]

Die Raadsaal van Los Angeles

Teen die oostelike rand van die metropolitaanse gebied loop die San Andreas-breuk. Die gevaar van aardbewings, wat hieruit voortspruit, het tot strenge bouvoorskrifte in Suid-Kalifornië gelei. Los Angeles is sedert 1800 deur nege groot aardbewings met 'n intensiteit van ses of meer op die Richterskaal en duisende kleiner bewings geskud. 'n Groot aantal geboue is versterk om aardbewings te kan weerstaan, om sodoende die getal van slagoffers as gevolg van aardbewings te beperk.

Tot 1958 is geboue beperk tot 'n maksimale hoogte van 45 meter of 14 verdiepings. Die enigste uitsondering was die raadsaal uit die jaar 1928 met 'n hoogte van 128 meter. Veiliger geboue het hierdie wet later oorbodig gemaak. Naas die bedreiging deur aardbewings was ook die konsep van 'n tuinstad en minder verdigte stadswyke die dryfveer agter hierdie wet. Uiteindelik het dit die bestendige uitbreiding van die stadsgebied bevorder.

Klimaat[wysig]

Los Angeles lê in die subtropiese klimaatsone. Die gemiddelde jaarlikse temperatuur is 16,5 °C en die gemiddelde jaarlikse reënval 295 millimeter. Augustus is die warmste maand met 'n gemiddelde temperatuur van 20,8 °C, Januarie die koudste met 'n gemiddelde van 12,5 °C. Reënval is gewoonlik beperk tot die tydperk tussen November en April. Die maande tussen Mei en Oktober word deur droë weerstoestande gekenmerk.

Die ligging digby die Stille Oseaan en winde, wat vanuit die see waai, skep 'n aangename klimaat in die somer, wanneer die kwik tot by 28 °C styg. Die wintermaande is kouer, alhoewel dagtemperature gewoonlik nie benede 15 °C daal nie. Nagtelike temperature is sowat 10 °C laer, en die lugvogtigheid beloop tussen 50 en 75 persent.

Hittegolwe met temperature tot by 40 °C kom gereeld elke twee jaar voor en word veroorsaak deur die sogenaamde Santa-Ana-winde, wat uit die gelyknamige woestyn oos van die stad waai.

In die tydperk tussen 1940 en die 1990's het die gemiddelde temperature in die stadsgebied met 5 °F gestyg. Hierdie ontwikkeling word egter nie aan globale verwarming toegeskryf nie, maar eerder aan die dramatiese verlies van boorde en landbougebiede wat plek moes maak vir nuwe paaie en geboue. Hoe groter die totale beboude oppervlak van beton en asfalt geword het, hoe meer sonenergie is geabsorbeer. As gevolg het die atmosfeer in die omgewing warmer geword en is 'n massiewe "stedelike warmte-eiland" geskep. Volgens wetenskaplike studies sal 'n massiewe boomplantingsprogram in die San Fernando-vallei van stapel gestuur moet word om die gemiddelde temperature met tot 9 °F te laat daal.[2]

Geskiedenis[wysig]

Stigting[wysig]

Die middestad van Los Angeles, soos gesien vanuit die Griffith Park-sterrewag

Los Angeles is op 4 September 1781 deur die Spaanse goewerneur van Kalifornië, Felipe de Neve, met 44 setlaars op die gebied van die Tongvá-Indiane gestig. Destyds was veeteelt die hoofbron van inkomste vir die bewoners.

Die naam Los Angeles is van Spaanse oorsprong en beteken letterlik "die engele". Dit is 'n verkorting van die oorspronklike El Pueblo de Nuestra Señora la Reina de los Ángeles de Porciuncula (Afrikaans: "Die Dorp van Onse Liewe Vrou, die Koningin van die Engele van Porciúncula").

In 1835 het Los Angeles stadstatus gekry en is gelyktydig verhef tot hoofstad van Alta California, die mees noordelike gewes van Meksiko. Die bevolking het tot by die jaar 1836 tot 2 228 mense gegroei, maar daarna weer 'n tyd lank gekrimp. Los Angeles was tot by die middel van die 19de eeu 'n Meksikaanse munisipaliteit met 'n bevolking wat oorwegend uit Amerikaanse setlaars, arm Sjinese werkers en 'n klein aantal welvarende Meksikaanse landbesitters bestaan het. Tydens die Meksikaans-Amerikaanse Oorlog tussen 1846 en 1848 is die stad saam met Alta California deur Amerikaanse soldate beset en by die VSA ingelyf.

Industrialisering[wysig]

Die stadshorison van Century City, 'n woon- en sakebuurt aan die Westside van Los Angeles

Los Angeles het op 4 April 1850 Amerikaanse stadstatus in verband met die stigting van die deelstaat Kalifornië gekry; destyds was die inwonertal 1 610. Ná die aansluiting by die spoorweg van die Union Pacific Railroad in 1876 en die spoorweglyn na Santa Fé in die jaar 1885, asook die begin van die steenkoolontginning in 1890 en die ruolie-produksie in 1892 het die groei van die stad 'n aanvang geneem. Teen hierdie tyd is besproeiingstegnieke getoets en die geskikte landbouprodukte vir die gebied bepaal. Die stad was destyds sinoniem met goeie gesondheid, 'n skoon omgewing, sonskyn volop en eindelose sitrusplantasies.

Die grootste groep van migrante het uit die Middel-Weste (deelstate soos Iowa en Indiana) gekom en die ou Mexikaanse elite as nuwe politieke klas vervang. Die uitgestrekte ou landgoedere is in persele verdeel, en die bevolking het vinnig begin groei. In die jaar 1900 was daar 100 000 inwoners, en hierdie getal het tot 1910 verdriedubbel. 'n Groot seehawe is in die tydperk tussen 1899 en 1914 gebou. Toe die plaaslike watervoorrade nie meer toereikend was nie, is in 1913 'n waterleiding in die noorde opgerig. In die twintigerjare het Los Angeles se olievelde sowat 'n kwart van die wêreldproduksie van ruolie opgelewer.

Ná die inlywing van aangrensende voorstede het Los Angeles se stadsgebied ook 'n aantal stede soos Wilmington (1909), San Pedro (1909), Hollywood (1910), Sawtelle (1922), Hyde Park (1923), Eagle Rock (1923), Venice (1925), Watts (1926), Barnes City (1927) en Tujunga (1932) ingesluit. Santa Monica en Beverly Hills, wat in ekonomiese en kulturele opsig as dele van Los Angeles beskou word, het nogtans tot vandag toe hulle onafhanklike status bewaar.

Ekonomiese groeipunt[wysig]

'n Nagtelike uitsig oor die middestad, met die Staples Center, 'n veeldoelige sportarena, op die voorgrond

Vanaf 1910 het die rolprentbedryf 'n sterk groei beleef, en in 1932 was Los Angeles die gasheerstad van die Olimpiese Somerspele. Die grootskaalse ekonomiese groei het met die Tweede Wêreldoorlog begin, toe die lug- en ruimtevaartnywerhede hulle in die stad gevestig en 'n groot aantal migrante gelok het. Die stad het die grootste groei van alle gebiede in Kalifornië vertoon, en in die dekade tussen 1940 en 1950 het sy bevolking met 49,8 persent toegeneem. Teen hierdie tydperk het ook die klein voorstadhuis met swembad en dubbelmotorhuis 'n simbool van Los Angeles geword, en die stad het in die rigting van die San Fernando-vallei begin uitbrei.

Die stadshorison is in 1960 met die oprigting van die eerste wolkekrabber, 'n kantoorgebou, vir die eerste keer sedert die bou van die raadsaal in 1928 duidelik verander. Maar die sestigerjare is ook gekenmerk deur etniese en sosiale spannings. Die rasseonluste, wat op 11 Augustus 1965 in die Swart woonbuurt Watts uitgebreek het, was van die ergstes in die geskiedenis van Amerika. Tydens die geweldpleging het 34 mense hulle lewens verloor, en honderde is beseer. Die skade, wat berokken is, het VSA-$ 200 miljoen beloop.

In 1984 was Los Angeles vir die tweede keer die gasheerstad van die Olimpiese Somerspele, wat deur die boikotaksie van die Oosbloklande oorskadu is.

Nadat in April 1992 vier blanke polisiemanne vrygespreek is op aanklag dat hulle 'n Swart burger, Rodney King, mishandel het, het onluste in Los Angeles uitgebreek, wat by die die ergste in die geskiedenis van die Verenigde State gereken word.

Sedert die negentigerjare is Los Angeles deur 'n aantal natuurrampe soos bosbrande en oorstromings getref. 57 mense het as gevolg van die Northridge-aardbewing gesterf, wat die stad op 17 Januarie 1994 geskud het, en duisende geboue is beskadig of verniel.

Die einde van die Koue Oorlog het in dié dekade 'n nadelige uitwerking op die plaaslike lug- en ruimtevaartnywerhede, wat onder meer op militêre uitrusting gespesialiseer was.

Bevolkingsgroei[wysig]

Los Angeles, wat in 1900 slegs 100 000 inwoners gehad het, het tydens die 20ste eeu 'n ware bevolkingsontploffing beleef, sonder dat daar enige stadsbeplanning plaasgevind het. Die vinnige bevolkingsgroei duur nog steeds voort, en sowat 'n derde van die inwoners is in die buiteland gebore. 'n Groot rol by die bevolkingsgroei speel immigrante uit Latyns-Amerika, veral Mexiko, en Asië.

Die inwoners van Los Angeles kom uit 140 lande en praat 224 tale. Sowat die helfte van die bevolking of twee miljoen mense is immigrante uit Latyns-Amerika (Latino's), en daar word beraam dat Spaans weens die hoër geboortesyfers en groot aantal immigrante Engels as belangrikste huistaal sal oorvleuel.

'n Ander etniese groep, wat hoë groeisyfers toon, is Asiate en immigrante van eilande in die Stille Oseaan. Hulle verteenwoordig net soos Swartes sowat tien persent van die totale bevolking. Die grootste groepe is Japannese, Sjinese, Koreane, Viëtnamese, Thais, Filipino's en Iraniërs. Indiane speel 'n kleiner rol met sowat 100 000 mense. Sowat dertig persent van die inwoners is Blankes (sonder Latino's).

Ekonomie[wysig]

Lugbesoedeling in Los Angeles. Links op die voorgrond die Griffith-sterrewag

Los Angeles is een van die belangrikste nywerheids-, handel-, vervoer- en finansiële sentrums van die Verenigde State. Sy vernaamste nywerhede is chemie, elektroniese toerusting, tekstiele, voedselverwerking, metaalverwerking, die boubedryf en die uitgewersbedryf. Maar die stad staan veral bekend as die wêreld se grootste sentrum van die lug- en ruimtevaartnywerhede, die rolprent-, televisie-, radio- en musiekbedryf. Daarnaas is ook die toerisme 'n belangrike bron van inkomste.

'n Groot aantal ondernemings, banke en navorsingsinstellings het hulle hoofkwartiere in Los Angeles, waaronder bekende maatskappye van die vermaaklikheidsbedryf soos 20th Century Fox, DreamWorks SKG, Paramount Pictures, The Walt Disney Company en Warner Bros., die Academy of Motion Picture Arts and Sciences (bekend deur sy jaarlikse Oscar-toekennings), die speelgoedvervaardiger Mattel, vervaardigers van rekenaarspele soos Activision en THQ, die lug- en ruimtevaartonderneming Northrop Grumman, die ruimtevaart-konsortium Sea Launch, die olie- en gasverskaffer Unocal, die RAND Corporation ('n navorsingsinstelling vir die VSA se Weermag), die ICANN (wat name en adresse op die internet beheer), die hotelgroep Hilton en die uitgewery Tokyopop.

Die hoë vlakke van lugbesoedeling in die stad is een van sy sorgwekkendste vraagstukke, aangesien die plaaslike nywerhede en motorvervoer hoë konsentrasies van osoon, stikstofoksied en koolwaterstof veroorsaak. Die lugsirkulasie in die gebied word deur die bergreekse, wat die stad omring, duidelik beperk, en die seewind bereik net die bekken van Los Angeles, sodat dit nouliks 'n skoonmaak-effek kan uitoefen nie. Die gebrek aan 'n effektiewe openbare vervoerstelsel bly een van die hoofprobleme met die bestryding van lugbesoedeling.

Vervoer[wysig]

Historiese ontwikkeling[wysig]

Die hoofdepot van Pacific Electric in 1910
Pacific Electric se netwerk

Die eerste gemeganiseerde openbare vervoerstelsels in Los Angeles en sy omgewing het in die tweede helfte van die 19de eeu ontstaan. Soos in ander groot Amerikaanse stede het hierdie stelsels op spoorgebonde voertuie gebaseer. Die eerste perdetremlyn, wat oor 'n afstand van twee en 'n half myl tussen die Old Plaza en 6de Straat geloop het, is in 1874 geopen. Later is kabeltreine en die eerste eenvoudige elektriese trems ingevoer - interessant genoeg dikwels danksy die insiatief van eiendomsontwikkelaars wat belangstellendes na nuwe huise in voorstedelike gebiede wou lok. Maar sonder 'n gesonde ekonomiese basis het hierdie vroeë treinstelsels vinnig in tegniese en finansiële moeilikhede beland.

Eers in die 1880's het Frank Sprague 'n meer gesofistikeerde tremstelsel ontwikkel wat binnekort die belangrikste openbare vervoermiddel vir die hele Los Angeles County geword het. Omstreeks 1900 het 'n aantal nedersettings in Suid-Kalifornië oor elektriese tremstelsels beskik. Hulle is aangevul deur treinlyne wat die middestad van Los Angeles met voorstede en aangrensende nedersettings verbind het. Ondanks hulle gewildheid by die publiek was die bou en onderhoud van elektriese treine baie kapitaalintensief sodat maatskappye dikwels deur bankrotskap bedreig is. Toe een van hierdie ondernemings in finansiële moeilikhede beland het, het Henry E. Huntington, die neef en erfgenaam van South Pacific Railroad se president Collis P. Huntington, sy kans gegryp en aandele gekoop. Nadat hy nie toegelaat is om ná die afsterwe van sy oom in 1900 die pos van president te oorneem nie, het Henry E. Huntington hom op eiendomme en die ontwikkeling van Suid-Kalifornië se vervoerstelsel toegespits. In 1901 is sy befaamde Pacific Electric Railroad Company, meestal kort PE genoem, geïnkorporeer. In die volgende nege jaar het Huntington sy treinnetwerk stelselmatig uitgebou: nuwe lyne is gebou, nuwe spoorwegmaatskappye geïnkorporeer en bestaande lyne van mededingers oorgeneem.

'n Trollie in Alamedastraat, Little Tokyo, omstreeks 1918
Pacific Electric 1299 Business Car

Net soos ander Amerikaanse tremlyn-eienaars het ook Huntington sy vervoerstelsel ingespan om eiendomme te bemark en winsgewend te maak. So het hy op groot skaal bougrond buite Los Angeles gekoop en vervolgens tremlyne laat bou wat die behuisingsprojekte met die middestad verbind het. Vir Huntington was dit duidelik dat die bou van nuwe lyne die ontwikkeling van woonbuurte steeds moes voorspring. Indien vervoersmiddels nie al klaar sou wees wanneer die eerste belangstellende kopers sou opdaag nie, sou hulle liewer huise in 'n gebied met ontwikkelde vervoerinfrastruktuur koop. En al het Huntington aansienlike verliese in die vervoerbedryf gely, het hy nogal miljoene met sy eiendomme verdien.

Ná 'n bouprogram, wat nege jaar sou voortduur, en pogings van Southern Pacific om die beheer oor PE te kry, het Huntington die meeste van sy aandele aan sy mededinger verkoop. Met hierdie samesmelting het die twee groot vervoermaatskappye ontstaan wat die spoorwegbedryf in Los Angeles en sy omgewing in die volgende jare sou oorheers. PE is nou as 'n dogtermaatskappy van Southern Pacific bestuur en het nog oor enkele plaaslike tremlyne beskik, maar hom andersins op die bedryf van sneltreindienste tussen Los Angeles en ander ndersettings in Suid-Kalifornië toegespits. In sy beste tye het PE 1 164 myl se elektriese spoorlyne in vier counties beheer en was sodoende die grootste elektriese spoormaatskappy ter wêreld.[3]

As deel van die ooreenkoms met Southern Pacific het Huntington die volledige beheer oor die Los Angeles Railway Company (LARY) gekry, 'n smalspoorstelsel wat die meeste van Los Angeles se tremlyne bedryf - en negentig persent van alle spoorpassasiers in die stad vervoer het. Beide, PE en LARY, het 'n beslissende rol by die vinnige groei van Los Angeles in die laat 19de en vroeë 20ste eeu gespeel. Die groot stroom immigrante het hulle veral in voorstedelike gebiede gevestig.

Die agteruitgang van spoorgebonde openbare vervoer in die 1940's word deur sommige outeurs as 'n sameswering van die motor- en oliebedryf, veral General Motors (GM), beskryf. LARY is in 1944 as deel van Henry E. Huntington se boedel aan American City Lines, 'n dogtermaatskappy van National City Lines, verkoop. Groot ondernemings uit die motorbedryf soos GM, Standard Oil of California, Firestone Tire and Rubber Company, Phillips Petroleum Company en Mack Truck het oor 'n minderheid aandele in National City Lines beskik, en daar is onmiddellik begin om trem- met buslyne te vervang.[4]

'n Namaaksel van 'n Pacific Electric Car 501 in San Pedro
Pacific Electric se befaamde "rooi waens" (Red Cars) is gereed om op 'n skrootwerf vernietig te word

In voorstedelike gebiede van Suid-Kalifornië het motorbusse die oorspronklike tremlyne egter al twee dekades vroeër, vanaf 1921, begin vervang. So het ook LARY se bestuurders reeds in 1940, vier jaar voordat die onderneming verkoop is, besluit om hul trems ten gunste van busse uit te faseer. Hierdie proses is vanweë die uitbreek van die Tweede Wêreldoorlog en die gepaardgaande tekort aan gom en ruolie vertraag. Pendelaars het al jare vroeër begin om die voorkeur aan privaat motors te gee, en die persentasie was groter hoe verder hul voorstedelike woonbuurte van die middestad af geleë was. In die eerste drie dekades van die 20ste eeu was daar steeds besware oor die gehalte van openbare vervoerdienste, hoë tariewe en stampvol trems en treine. So is tremmaatskappye daarvan beskuldig dat hulle te weinig waens ingespan het om hul bedryf meer winsgewend te maak. Nuwe lyne dwarsdeur die stad is nie gebou nie, en yl bevolkte voorstedelike gebiede is nie by die spoornetwerk ingesluit nie. Terwyl veiligheidstandaarde verlaag is, was daar ook beskuldigings van korrupsie.

Die sukses van motors as belangrikste vervoermiddels was daarnaas nou verbonde met sosio-ekonomiese faktore en die destydse stadsbeplanning. Ouer metropolitaanse gebiede in die ooste van die Verenigde State, maar ook San Francisco in Noord-Kalifornië, het 'n meer gesentraliseerde groeipatroon van voorstede getoon wat rondom die middestad ontstaan het. Daarenteen het Los Angeles eers relatief laat tot 'n groter metropool begin ontwikkel - en dit was nooit 'n mekka vir voetgangers nie. Weens die gebrek aan natuurlike grense soos riviere en berge kon die stadsgebied steeds verder uitbrei om as hoogs gedesentraliseerde ekonomie op motors te steun. Ander Amerikaanse metropole het uiteindelik dieselfde pad geloop, met die verskil dat dié proses hier eers ná die Tweede Wêreldoorlog begin het.

In Los Angeles was trems en motors aanvanklik mededingers aangesien daar nie ruimte vir albei was nie. Die stadsregering het met streng wette gereageer en in 1920 'n verbod op parkering in die middestad geplaas, maar moes dit ná proteste en ekonomiese druk van burgers herroep. Strate in Los Angeles is verbreed om die groter getal motors te kan hanteer. Verkeersopeenhopings was steeds 'n groot vraagstuk. Groter mobiliteit danksy die besit van motors het die verskuiwing van baie geriewe na die voorstede moontlik gemaak waar hulle gemaklik bereik kon word en waar parkeerplekke volop was. Nuwe snelweë het die verskillende voorstedelike gebiede met mekaar verbind.

Die bou van 'n uitgebreide moltreinstelsel was 'n tweede opsie. So het Pacific Electric in 1926 met die bou van 'n sodanige stelsel begin. In die 1920's en 1930's het steeds meer belangegroepe hulle ten gunste van 'n moltreinnetwek uitgespreek, maar finansiële oorwegings was die hoofrede vir die besluit om nie met die bou daarvan voort te gaan nie. Die bevolkingsdigtheid van Los Angeles was te laag om moltreine ekonomies vatbaar te maak sodat hulle, in teenstelling met snelweë, van subsidies afhanklik sou wees.

Huidige situasie[wysig]

'n Snelweg in Los Angeles

Los Angeles se interstedelike vervoernetwerk dien as 'n gewestelike, nasionale en internasionale spil vir die vervoer van passasiers en goedere. Dit sluit die Verenigde State se grootste hawekompleks, 'n uitgebreide spoorinfrastruktuur vir passasiers- en vragtreine, talle lughawens en 'n uitgebreide padnetwerk in.

Vir doeltreffende binnestedelike vervoer in die metropolitaanse gebied van Los Angeles is daar 'n netwerk van snelweë, paaie, buslyne, trein- en moltreinlyne. Hoë volumes verkeer veroorsaak nogtans verkeersopeenhopings en gepaardgaande vertragings vir pendelaars.

Padvervoer[wysig]

Los Angeles beskik oor 'n eersterangse netwerk van snelpaaie wat die stad met alle ander Amerikaanse metropole verbind. Die vernaamste snelweë en grootpaaie sluit in: Interstate 5 wat in suidelike rigting deur San Diego tot by Tijuana in Meksiko loop en daarna in noordelike rigting deur Sacramento, Portland en Seattle tot by die Kanadese grens loop; Interstate 10, die suidelikste Interstate Highway in die VSA wat in oos-westelike rigting van kus tot kus deur onder meer Phoenix in Arizona tot by Jacksonville in Florida loop; die Interstate 15 wat Los Angeles met Las Vegas in Nevada en Salt Lake City in Utah verbind; die Interstate 40 wat onder meer deur Oklahoma City en Memphis loop; en die U.S. Route 101 wat na die Sentrale Kusgebied van Kalifornië, San Francisco, die Redwood Empire en die kusgebied van die deelstate Oregon en Washington loop. Die Pacific Coast Highway (State Highway 1) verbind Los Angeles in noordelike rigting met kusstede soos Santa Barbara en San Francisco.

Lugvervoer[wysig]

Big Blue Bus - 'n snelbus op die roete nommer 10 in Santa Monica

Die Internasionale Lughawe van Los Angeles (LAX) is in Westchester, 'n suid-westelike stadsbuurt sowat 26 kilometer van die middestad, geleë. Met 58,9 miljoen passasiers in 2010 was dit die sesde besigste lughawe ter wêreld.

Los Angeles-lughawe se bekende Theme Building

Die lughawe is volgens 'n besluit van Los Angeles se stadsraad in die laat 1920's gebou en het eers in die laat 1940's by Burbank-lughawe verbygesteek om Los Angeles se grootste lughawe te word. Tegelykertyd is die naam in 1949 na Los Angeles International Airport gewysig. In 1958 het die argitekte-ateljee Pereira & Luckman die opdrag gekry om die lughawe volgens die vereistes van die nuwe stralertydperk uit te brei. Daar is voorsiening gemaak vir 'n massiewe reeks terminaalgeboue en parkeerplekke in die sentrale gedeelte van die lughaweterrein wat deur 'n sentrale koepel van staal en glas met mekaar verbind sou word.

Dié bouplan is egter nooit ten volle uitgevoer nie, en in plaas van die beplande koepel is in 1961 die kenmerkende wit Theme Building opgerig. Die gebou, wat ook 'n restaurant huisves, herinner aan 'n "vlieënde piering" wat op sy vier bene geland het en is deur die stadsraad in 1992 as 'n kulturele en historiese monument aangewys.

Alhoewel LAX verreweg die grootste lughawe in die metroopolitaanse gebied van Los Angeles is, word die gebied vanweë sy groot oppervlak deur 'n bykomende stelsel van kleiner lughawens bedien wat dikwels nader aan belangrike toeristetrekpleisters geleë is. Hollywood en Griffith Park kan byvoorbeeld maklik deur die nabygeleë Bob Hope-lughawe in Burbank bedien word, terwyl Disneyland, die Honda Center, die Angel-stadion in Anaheim en ander besienswaardighede in Orange County deur die plaaslike John Wayne-lughawe bereik kan word.

Bestemmings langs die kus soos Palos Verdes en Huntington Beach is naby Long Beach se lughawe geleë, terwyl die groter nedersettings van die Inland Empire, Riverside en San Bernardino deur die Internasionale Los Angeles-Ontario-lughawe bedien word. [5] Die stedelike lughawe van Santa Monica, Zampernini Field-lughawe in Torrance en Van Nuys-lughawe is veral vir kleiner privaat vliegtuie van belang.

Openbare vervoer[wysig]

Vier voorbeelde van Metro se openbare vervoermiddels. Kloksgewys vanaf links bo: ligte spoorweë, busse, snelbusse en moltreine

Ondanks die groot oppervlakte van die stad is openbare vervoer swak ontwikkel: Daar is net vier moltreinlyne wat in 2000 ingewy is, en die sowat 200 buslyne is ongeag hul uitgebreide netwerk vanweë hul relatief lae spoed meestal geen alternatief nie.[6] Tremlyndienste is in 1963 gestaak.

Die Los Angeles County Metropolitan Transportation Authority (Metro), wat die openbare vervoer in die Distrik van Los Angeles beheer, is egter tans besig om die bus- en stadstreinnetwerk uit te brei; die Eastside-uitbreiding is in 2009 voltooi en bied 'n regstreekse stadstreinverbinding tussen East Los Angeles en die San Gabriel Valley. 28 nuwe Metro Rapid-buslyne het reistye vanaf 2009 met sowat 25 persent verminder, en die snelbusnetwerk verbind met sy totale lengte van 400 myl 34 stede en 11 nie-geïnkorporeerde nedersettings in die Distrik van Los Angeles met mekaar.[7]

Metro vervoer daagliks sowat 1,7 miljoen pendelaars op sy bus-, moltrein- en ligte spoorweglyne. Die busnetwerk is met 1,4 miiljoen passasiers per dag die tweede besigste in die Verenigde State. In 2005 het sowat 'n tiende van alle pendelaars in Los Angeles gebruik gemaak van openbare vervoermiddels.

Die wagkamer van Union Station

Los Angeles is nog steeds 'n beduidende spoorwegsentrum vir plaaslike en transkontinentale spoorweë, terwyl Los Angeles se Pasifiese seehawe in San Pedrobaai met die grootste houerterminaal in Noord-Amerika pronk. Interstedelike treindienste onder beheer van Amtrak verbind Los Angeles met ander metropole en stede. Union Station, die hoofstasie van Los Angeles, is net noord van die middestad geleë.

Na Union Station, wat in Mei 1939 geopen is, word dikwels as die "Laaste van die Groot Spoorwegstasies" verwys wat in die Verenigde State opgerig is. Die stasie is deur die argitekte Donald B. en John Parkinson bewustelik in 'n soort Neogotiese boustyl ontwerp wat met die "brutale realisme" van treinstasies aan die Amerikaanse Ooskus sou kontrasteer.[8] Sy massiewe, ryk versierde wagkamer met sy groot vensters, wat die Kaliforniese lig laat binnestroom, herinner met sy ligte styl, aardkleure en versierpatrone wat aan Indiaanse voorbeelde ontleen is, in baie opsigte aan 'n kerkskip. Nogtans is dit kleiner as vergelykbare union stations in ander Amerikaanse metropole.

Vandag is Union Station 'n belangrike terminus en tussenstasie vir nasionale en Kaliforniese Amtrak-passasierstreine, Metrolink se pendelaarstreine en ligte spoorlyne. Union Station dien daarnaas ook as busstasie vir 'n aantal buslyne.

Mediabedryf[wysig]

Die rolprentbedryf[wysig]

Die Hollywood Sign is in 1923 as 'n soort aanplakbord vir erwe opgerig

Hollywood, 'n stadswyk van Los Angeles, het lankal 'n sinoniem vir die Amerikaanse rolprentbedryf (die "droommasjien") geword. Die plek is op 1 Februarie 1887 deur die Wilcox-gesin gestig en het vroeër bekend gestaan vir sy Presbiteriaanse kerk, die grootste in die land. Oorspronklik was Hollywood sowat dertien kilometer van Los Angeles af geleë, en die vinnige groei het eers met die oprigting van die eerste rolprentateljee deur David Horsley se Nestor Company in 1911 begin. Die ateljee huisves nou 'n museum en vertoon 'n versameling van voorwerpe uit die tydperk van die stomfilm.

Hollywood Boulevard se Walk of Fame vereer bekende film- en musieksterre met 'n ster op die sypaadjie

In 1911 het 'n verdere vyftien onafhanklike filmateljees (Independents) van New York, die destydse sentrum van die rolprentbedryf, na Los Angeles verhuis. Hulle is veral deur die aangename klimaat en die langer dae gelok - destyds was daar nog geen kunslig beskikbaar nie, en rolprente is dus buite of in ateljees met 'n glasdak geskiet. Daarnaas het die groot afstand van New York ook teen voordeel van kleiner filmmaatskappye gestrek, wat nie by die magtige, New York-gebaseerde Motion Pictures Patents Company (MPPC) wou aansluit nie en as gevolg hiervan met hoë boetes en lisensiegelde bedreig is.

Die nuwe filmbedryf het vinnig gegroei en sy ekonomiese sukses het welvaart vir die stad gebring. Talle regisseurs en produsente soos Cecil B. DeMille, Samuel Goldwyn, Jesse L. Lasky en Adolph Zukor het kantore in Hollywood geopen. Maar eers met David Griffith se epiese stomfilm The Birth of A Nation (1915) het die bedryf tot 'n selfstandige nywerheid met sy eie tegnieke en spesialisering ontwikkel. Teen hierdie tyd was baie kleiner maatskappye besig om bankrot te gaan of is deur groter filmateljees oorgeneem, wat hulle in die dertigerjare byna almal in voorstede soos Culver City, Burbank of West Los Angeles gevestig het. Paramount Pictures was die enigste groot rolprentateljee wat in Hollywood aangebly het.

Die nuwe wetgewing teen kartelle (deur die sogenaamde Paramount-wet van die jaar 1948 is filmateljees onder meer gedwing om van hulle rolprentteaters ontslae te raak), die groei van die buitelandse filmnywerhede ná die Tweede Wêreldoorlog en veral die gewildheid van televisie het tot die ekonomiese agteruitgang van Los Angeles se filmbedryf in die vyftigerjare gelei, en eers in die 1970's en 1980's het die rolprentnywerheid danksy regisseurs soos Steven Spielberg en George Lucas 'n nuwe opswaai beleef. Hulle het die konsep van die trefferrolprent (Engels: blockbuster) ontwikkel - monumentale filmproduksies, wat met hulle spesiale effekte talle besoekers na die rolprentteaters gelok het. Danksy hierdie konsep het Hollywood die sinoniem van die Amerikaanse rolprentbedryf met sy professionele en vermaaklike rolprentproduksies gebly, wat op bekende akteurs en 'n gelukkige slot steun.

Gedrukte media[wysig]

Die sentrale sakekern van Los Angeles

Die belangrikste dag- en weekblaaie, wat in Los Angeles uitgegee word, is die Los Angeles Times, La Opinión ('n Spaanstalige koerant), L.A. Weekly, L.A. City Beat, Los Angeles Business Journal, Los Angeles Daily Journal, Variety, Los Angeles Downtown News, Daily News, Daily Breeze en Long Beach Press-Telegram.

Die Los Angeles Times is een van die nasionale dagblaaie in die VSA en met 'n sirkulasiesyfer van byna een miljoen eksemplare per dag ook die tweede grootste koerant in die land na die New York Times. Die Los Angeles Times het as Los Angeles Daily Times vir die eerste keer op 4 Desember 1881 verskyn, maar het kort daarna bankrot gegaan. Eers die befaamde uitgewer Harrison Gray Otis het daarin geslaag om van die nuusblad onder sy huidige naam 'n groot sukses te maak.

Die LA Times was aanvanklik eerder 'n konserwatiewe koerant wat die Republikeinse Party gesteun het, en Otis se mediaveldtog teen die vakbonde het op 1 Oktober 1910 tot 'n bomaanslag gelei waarin 21 mense gedood en die redaksiekantore volledig verwoes is. In 1917 het Otis se skoonseun Harry Chandler sy opvolger as uitgewer geword, en die Chandler-dinastie het die LA Times tot by die 1980's oorheers. Die nuusblad het reeds in die 1960's begin om meer liberale standpunte in te neem.

In 2000 is die nuusblad deur die Tribune Company oorgeneem, een van die grootste media-ondernemings in die VSA. Die publikasie van die laaste mededingende dagblad op die plaaslike mark, die Los Angeles Herald Examiner, is in 1989 gestaak. Nogtans was daar teen die begin van die 21ste eeu 'n daling in die LA Times se sirkulasiesyfer. Desondanks het die Times lankal 'n reputasie as een van die leidende Amerikaanse dagblaaie opgebou en het net in 2004 vyf Pulitzerprystoekennings gewen. Slegs die New York Times het in hierdie opsig nog beter gevaar.

Kultuur[wysig]

Walt Disney Concert Hall

Die futuristiese Walt Disney Concert Hall is volgens 'n ontwerp van die bekende argitek Frank Gehry gebou en op 23 Oktober 2003 ingewy. Die konsertgebou het danksy 'n vennootskap van die Distrik van Los Angeles en privaat borge soos onder meerLillian Disney (1899-1997) en ander lede van die Disney-familie ontstaan en huisves die Filharmoniese Orkes van Los Angeles onder leiding van Esa-Pekka Salonen en die LA Master Chorals.

Die Theater District langs die Broadway staan bekend vir sy pragtige rolprentteaters. Die Bradbury Building, wat in 1893 opgerig is, pronk met sy sonverligte atrium en stylvolle tralies van smeedyster om sy balkonne. Die Bradbury is net soos die nabygeleë rolprentteater Million Dollar Theater uit die jaar 1918 as argitektoniese agtergrond vir die rolprent Blade Runner gebruik. Los Angeles pronk daarnaas met die eerste rolprentteater van die Verenigde State, die Electric Theatre wat in 1902 geopen is.

Ander ekstravagante rolprentteaters sluit die Los Angeles Theater, wat in 1931 binne 'n tydperk van slegs 90 dae vir die première van Charlie Chaplin se City Lights opgerig is, en die Orpheum, 'n pragtige voorbeeld van die Neorenaissance-boustyl met breë trappe en elegante ligkrone.

Die Hollywood Bowl, 'n natuurlike amfiteater, is in die heuwellandskap buite Los Angeles geleë en huisves die Filharmoniese Orkes van Los Angeles en die Hollywood Bowl-orkes. Kunstenaars soos die Beatles, Frank Sinatra en Mikhail Baryshnikov het al hier opgetree.

Museums[wysig]

Die sentrale tuin van die Getty Center

Los Angeles beskik oor 'n groot aantal beduidende museums soos die History Center of the California Historical Society, die Armand Hammer Museum of Art and Cultural Center, die Southwest Museum met sy versameling van Eerste Nasies-kuns en die Los Angeles County Museum of Art (LACMA).

Die Museum of Contemporary Art is in 1986 op die Grand Avenue se California Plaza geopen. Die gebouekompleks, 'n speelse ontwerp met rooierige, geometriese blokke, is deur die Japanse argitek Isozaki Arata geskep wat na die gebou as "'n klein dorp in die vallei van wolkekrabbers" verwys het. Die museum vertoon 'n indrukwekkende versameling van skilderye en skulpture van Franz Kline, Mark Rothko, Robert Rauschenberg, Claes Oldenburg en Antoni Tapies.

Die Santa Monica Museum of Art in die voorstad Santa Monica lok kunsliefhebbers met sy versameling van eietydse kuns. Die Getty Museum is in Brentwood geleë, 'n distrik van West Los Angeles in die Santa Monica-berge. Die sentrum huisves sedert 1997 die J. Paul Getty Museum en ander wetenskaplike instellings soos die Getty Conservation Institute wat veral restourasiewerk doen, en die Getty Leadership Institute, 'n opleidingsentrum vir vakpersoneel van musea.

Die miljardêr J. Paul Getty se persoonlike versameling van sowat 50 000 kunswerke, waaronder veral klassieke kuns soos beeldhouwerke, skilderye, tekeninge, manuskripte en foto's, word in die J. Paul Getty Museum vertoon wat vrye toegang aan besoekers bied.

Die gebouekompleks is deur die Amerikaanse argitek Richard Meier ontwerp en in die tydperk tussen 1991 en 1997 opgerig.

Verwysings[wysig]

  • Hierdie artikel, of gedeeltes daarvan, is uit die volgende Wikipedia-artikel vertaal: Los Angeles
  1. (en) Die wêreld se 150 rykste stede volgens bruto binnelandse produk
  2. LA Almanac: Die verwarming van Los Angeles (en)
  3. Scott L. Bottles: Los Angeles and the Automobile. The Making of the Modern City. Berkeley en Los Angeles: University of California Press 1987, bl. 31
  4. Bottles (1987), bl. 2
  5. (en) National Geographic: People and Places - Los Angeles: The Basics
  6. (en) National Geographic: People and Places - Los Angeles: The Basics
  7. (en) www.metro.net: 2003 Short Range Transportation Plan 2003
  8. MERIAN Kalifornien. Nommer 4, volume 51, April 1998. Hamburg: Hoffmann und Campe, bl. 10

Bronne[wysig]

Klimatiese gegewens

Eksterne skakels[wysig]

Commons-logo.svg
Wikimedia Commons het meer media verwant aan:
Los Angeles (kategorie)