Lyfs

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Spring na: navigasie, soek
Lyfs
līvõ kēļ
Gepraat in: Vlag van Letland Letland 
Gebied: Lyfland
Totale sprekers: Minder as 150
Taalfamilie: Oeraals
 Fins-Oegries
  Fins-Permies
   Fins-Wolgaïes
    Fins-Samies
     Oosseefins
      Lyfs 
Skrifstelsel: variant van die Latynse Alfabet (hibried van die Letse en Estniese ortografië) 
Amptelike status
Amptelike taal in: Erken as outochtone taal van Letland
Gereguleer deur: Līvõd Īt (Lyfse Unie)
Taalkodes
ISO 639-1: geen
ISO 639-2: fiu (ander Fins-Oegriese tale)
ISO 639-3: liv

Lyfs (līvõ kēļ) is 'n uiters bedreigde taal wat behoort tot die Oosseefinse tak van die Oeraliese tale in die Fins-Oegriese taalfamilie. Dit is baie naby aan uitgestorwe met slegs 35 mense wat die taal kan praat waarvan slegs 10 dit vlot kan praat.[1] Lyfs is nou verwant aan Esties. Die moederland van die Lyflanders is Lyfland wat in Letland geleë is, in die noorde van die Koerland Skiereiland. Sommige etniese Lyflanders het in onlangse tye die taal aangeleer in 'n poging om dit te laat herleef, maar aangesien Lylanders 'n klein minderheid is, is daar weinig geleenthede om die taal te praat.[2]

Die Lyfse alfabet is variant van die Latynse Alfabet wat 'n hibried van die Letse en Estiese ortografië verteenwoordig.

Geskiedenis[wysig]

Titelblad van die Evangelie van Matheus in die Oostelike dialek van Lyfs

Lyfs het van 'n posisie van dominansie in Lyfland en Koerland, waar die Lyflanders vir 2000 jaar gewoon het, agteruitgegaan tot 'n handjievol sprekers wat vandag oorbly. In die 13de eeu was die aantal sprekers van Lyfs sowat 30 000.[3] In ongeveer 1200 is Lyfland deur die Orde van de Swaardbroeders en die Duitse Orde ingeval wat gelei het tot 'n magstryd rakende die heerskappy van die gebied tussen hierdie ordes en die Aartsbiskop van Riga. In 1522 tydens die protestantse hervorming is Koerland deur Denemarke geannekseer. In 1557 is die gebied deur Rusland binnegeval en van 1558 tot 1583 het Rusland, Swede, Denemarke Litaue en Pole oor die gebied geveg in die Lyflandse Oorlog. In die 1721 Verdrag van Nystad het Lyfland en Koerland provinsies van Rusland geword. Al hierdie gebeure het daartoe gelei dat daar teen die die 19de eeu slegs sowat 2000 mense was wat steeds Lyfs gepraat. In 1852, was die aantal Lyflanders 2394 [4] Met die 1918 stigting van die staat Letland het die Lyfse taal 'n oplewing ondergaan. Dit is egter omgekeer met die Sowjetunie inval van Letland tydens die Tweede Wêreldoorlog en die marginalisering van Lyfs onder die Sowjetbewind.

Taalherlewingsprogram[wysig]

Sedert Letland onafhanklikheid herbekom het, is pogings van stapel gestuur om Lyfs te laat herleef. Lyfs word wetlik erken as 'n outochtone Letlandse taal en die regering van Letland ondersteun Lyfse taalaktiwiteit en verskaf finansiële ondersteuning vir 'n amptelike program genaamd "Lyflanders in Letland."[5] Die Lyfse Unie, Līvõd Īt is 'n nie-regerings organisasie wat die bevordering van Lyfs ten doel het. Daar is ook drie sanggroepe "Līvlist", "Kāndla", en "Vīm" wat in Lyfs sing. Die Lyfse taal kan aan die Universiteit van Riga studeer word en in Mazirbe word 'n Lyflandse kultuurfees gehou.[6] In 1992 het Lyflanders die publikasie van Livli (Lyfs), die nasionale koerant wat in Lyfs uitgegee is in Letland in die 1930's laat herleef, meeste artikels is egter in Lets. 'n Poging in 1993 deur 'n jong Lyfse digter, Valt Ernstreit, om 'n eksklusief Lyfse publikasie op die been te bring, Livli+, het nie geslaag nie en slegs 'n paar uitgawes is gepubliseer.[7]

"Die Lyfse Kus" (Līvõd Rānda) is 'n projek waarvolgens 'n nasionaal-kulturele park met staatsbeskerming in Letland opgerig word om die etnies-kulturele en streeks ontwikkeling aan die Lyflandse kus te bevorder. Die park dien tot 'n mate om plaaslike selfregering daar te stel en 'n brandpunt vir die kultuur lewe van die lyflanders te verskaf.[8]

Dit is egter nie duidelik of dit reeds te laat is om Lyfs te red nie aangesien daar nie meer moedertaalsprekers is wat 'n motivering verskaf vir die gebruik van die taal nie. [5][7]

Verwysings[wysig]

  1. ed. György Nanovfszky: Nyelvrokonaink. Budapest, 2000.
  2. Revival of Livonian Language in Latvia, Besoek op 4 Januarie 2009
  3. Schätzung Vääri, 1966
  4. Ariste 1981: 78).
  5. 5,0 5,1 Christiane Wolters, Latvia: Keeping Livonian Alive , Deutsche Welle, Augustus 2007, besoek op 4 Januarie 2009
  6. Lets-Lyfs-Engels Woordeboek, Afgelaai op 4 Januarie 2009
  7. 7,0 7,1 Uldis Balodis, Livonian History, besoek op 4 Januarie 2009
  8. ‘The Livonian Coast’ - The development of Livs’ settlement areas in Latvia (since 1991)., besoek op 4 Januarie 2009

Eksterne skakels[wysig]