Lys fossiele in die menslike evolusie

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Spring na: navigasie, soek

Die volgende lys fossiele in die menslike evolusie bevat fossiele van die tribus Hominini, wat in die Laat Mioseen (sowat 6 miljoen jaar gelede) ontstaan het. Aangesien duisende fossiele reeds gevind is, dikwels net enkele bene of tande,[1] is dit nie ’n volledige lys nie, maar dit bevat van die belangrikste vondste. Die fossiele is in die volgorde van oud tot jonk, soos bepaal deur radiometriese en/of inkrementele datering.

Die meeste van die fossiele word nie beskou as direkte voorouers van Homo sapiens nie, maar is nou verwant aan direkte voorouers en dus belangrik in die bestudering van die menslike lyn.

Laat Mioseen[wysig]

7 miljoen – 5,3 miljoen jaar oud[wysig]

Foto Naam Ouderdom (jaar) Spesie Jaar
ontdek
Land Ontdek deur
Sahelanthropus tchadensis - TM 266-01-060-1.jpg TM 266 (Toumaï) 7 miljoen[2] Sahelanthropus tchadensis 2001 Tsjad Alain Beauvilain, Fanone Gongdibe, Mahamat Adoum, Ahounta Djimdoumalbaye
Orrorin tugenensis.jpg BAR 1000'00 6 miljoen[3] Orrorin tugenensis 2000 Kenia Martin Pickford, Kiptalam Cheboi, Dominique Gommery, Pierre Mein, Brigitte Senut

Plioseen[wysig]

5,3 miljoen – 2,58 miljoen jaar oud[wysig]

Foto Naam Ouderdom (jaar) Spesie Jaar
ontdek
Land Ontdek deur
Ardi.jpg Ardi 4,4 miljoen[4] Ardipithecus ramidus 1994 Ethiopië Yohannes Haile-Selassie
KNM-LT 329 4,2 - 5 miljoen[5] Australopithecus anamensis 1967 Kenia Arnoud Lewis, Bryan Patterson[6][7]
KNM-TH 13150 4,15-5,25 miljoen[8] Australopithecus anamensis 1984 Kenia Kiptalam Cheboi[6]
KNM-KP 271 4 miljoen[9] Australopithecus anamensis 1965 Kenia Bryan Patterson[6]
Laetoli footprints replica.jpg Laetoli-voetspore 3,7 miljoen Bipedale hominied 1976 Tanzanië Mary Leakey
LH 4 2,9 – 3,9 miljoen Australopithecus afarensis 1974 Tanzanië Donald Johanson[10]
K 12 (Abel) 3,5 miljoen Australopithecus bahrelghazali 1995 Tsjad Michel Brunet
Kenyanthropus platyops, skull (model).JPG Platgesigmens[11] 3,5 miljoen Kenyanthropus platyops 1999 Kenia Justus Erus en Meave Leakey[12]
Little Foot 01.jpg Stw 573 (Kleinvoet) 3,3 miljoen Australopithecus ? 1994 Suid-Afrika Ronald J. Clarke
SelamAustralopithecus.jpg DIK-1 (Selam) 3,3 miljoen Australopithecus afarensis 2000 Ethiopië Zeresenay Alemseged
Lucy Mexico.jpg AL 288-1 (Lucy) 3,2 miljoen Australopithecus afarensis 1974 Ethiopië Tom Gray, Donald Johanson, Yves Coppens en Maurice Taieb
AL 200-1 3 – 3,2 miljoen Australopithecus afarensis 1975 Ethiopië Donald Johanson, Yves Coppens en Maurice Taieb
AL 129-1 3 – 3,2 miljoen Australopithecus afarensis 1973 Ethiopië Donald Johanson
Foto by
Modern Human
Origins
AL 444-2 3 miljoen Australopithecus afarensis 1991 Ethiopië Bill Kimbel

Pleistoseen[wysig]

Vroeë Paleolitikum: 2,58 miljoen – 300 000[wysig]

Foto Naam Ouderdom (jaar) Spesie Jaar
ontdek
Land Ontdek deur
Australopithecus africanus - Cast of taung child Face.jpg Taung 1
(Taung-kind)
2,5 miljoen Australopithecus africanus 1924 Suid-Afrika Raymond Dart
Paranthropus aethiopicus.JPG KNM WT 17000
(Die Swart Skedel)
2,5 miljoen Paranthropus aethiopicus 1985 Kenia Alan Walker
Uraha Jawbone [13] Uraha 501 2,3 – 2,5 miljoen Homo rudolfensis 1991 Malawi Tyson Msiska, Timothy Bromage, Friedemann Schrenk
Foto by
Modern Human
Origins
Sts 14 2,04-2,58 miljoen Australopithecus africanus 1947 Suid-Afrika Robert Broom
Foto by Smithsonian Sts 71 2,04 – 2,58 miljoen Australopithecus africanus 1947 Suid-Afrika Robert Broom en John T. Robinson
Foto by
Modern Human
Origins
Sts 52 2,04 -2,58 miljoen Australopithecus africanus 1947 Suid-Afrika Robert Broom
Mrs Ples Face.jpg Sts 5
(Mev. Ples)
2,04 miljoen Australopithecus africanus 1947 Suid-Afrika Robert Broom
TM 1517 2 miljoen Paranthropus robustus 1938 Suid-Afrika Gert Terblanche
Foto by
Scientific American
MH1 1,977-1,98 miljoen[14] Australopithecus sediba 2008 Suid-Afrika Lee R. Berger
Homo habilis-KNM ER 1813.jpg KNM ER 1813 1,9 miljoen Homo habilis 1973 Kenia Kamoya Kimeu
Homo rudolfensis.jpg KNM ER 1470 1,9 miljoen Homo rudolfensis 1972 Kenia Bernard Ngeneo[15]
Foto by Smithsonian OH 24
(Twiggy)
1,8 miljoen Homo habilis 1968 Tanzanië Peter Nzube
Foto
van voet by
Modern Human
Origins
OH 8 1,8 miljoen Homo habilis 1960 Tanzanië
Paranthropus boisei skull.jpg OH 5
(Zinj of
Neutekrakermens)
1,8 miljoen Paranthropus boisei 1959 Tanzanië Mary Leakey
Dmanisi cranium D2700 (B).jpg D2700 1,8 miljoen Homo erectus 2001 Georgië
KNM-ER 62000[16] 1,78 - 1,9 miljoen Homo rudolfensis 2012 Kenia Meave Leakey se span
KNM-ER 62003 (stuk onderkaak)[16] 1,78 – 1,9 miljoen Homo rudolfensis 2012 Kenia Meave Leakey se span
KNM-ER 60000 (onderkaak)[16] 1,78 – 1,9 miljoen Homo rudolfensis 2012 Kenia Meave Leakey se span
Homo Habilis Oh7.jpg OH 7 1,75 miljoen Homo habilis 1960 Tanzanië Jonathan Leakey
Homo ergaster.jpg KNM ER 3733 1,75 miljoen Homo erectus 1975 Kenia Bernard Ngeneo
KNM ER 1805 1,74 miljoen Homo habilis 1973/'74 Kenia Paul Abell
Yuanmou-mens 1,7 miljoen / 0,5-0,6 miljoen (betwis)[17] Homo erectus 1965 Sjina Fang Qian
Paranthropus-boisei-Nairobi.JPG KNM ER 406 1,7 miljoen Paranthropus boisei 1969 Kenia Richard Leakey
KNM ER 732[18] 1,7 miljoen Paranthropus boisei 1970 Kenia Richard Leakey
Foto by Smithsonian KNM ER 23000 1,7 miljoen Paranthropus boisei 1990 Kenia Benson Kyongo
KNM WT 17400 1,7 miljoen Paranthropus boisei Kenia
Turkana Boy.jpg KNM WT 15000
(Turkana-seun)
1,6 miljoen Homo ergaster 1984 Kenia Kamoya Kimeu
Foto by
Modern Human
Origins
StW 53 1,5 - 2 miljoen Homo gautengensis 1976 Suid-Afrika A.R. Hughes
Foto by
Modern Human
Origins
SK 847 1,5 - 2 miljoen Homo habilis 1949 Suid-Afrika
Foto by
Modern Human
Origins
DNH 7
(Eurydice)
1,5 - 2 miljoen Paranthropus robustus 1994 Suid-Afrika André Keyser
Foto by Smithsonian SK 46 1,5 – 1,8 miljoen Paranthropus robustus 1949 Suid-Afrika Robert Broom
Peninj-onderkaak 1,5 miljoen Paranthropus boisei 1964 Tanzanië Richard Leakey
Foto by
Modern Human
Origins
OH 9
(Chellean-mens)
1,5 miljoen Homo erectus 1960 Tanzanië Richard Leakey
KNM ER 992 1,5 miljoen Homo erectus 1971 Kenia Richard Leakey
Fossil KNM-ER 3883.JPG KNM ER 3883 1,4 – 1,6 miljoen Homo erectus 1976 Kenia Richard Leakey
KGA 10-525 1,4 miljoen Paranthropus boisei 1993 Ethiopië A. Amzaye
Atapuerca-kakebeen[19] 1,2 miljoen Homo antecessor 2008 Spanje Eudald Carbonell
Daka homo erectus calvaria.jpg Daka 1 miljoen Homo erectus 1997 Ethiopië Henry Gilbert
Sangiran 4 1 miljoen Homo erectus 1939 Indonesië G.H.R. von Koenigswald
Homo antecessor.jpg 780 000 - 858 000 Homo erectus 1994 Spanje Bermúdez & Arsuaga
Calvaria Sangiran II (B).jpg Sangiran 2 0,7 – 1,6 miljoen Homo erectus 1937 Indonesië G.H.R. von Koenigswald
Foto by Smithsonian Trinil 2
Pithecanthropus-1
of
Java-mens
0,7 -1 miljoen Homo erectus 1891 Indonesië Eugène Dubois
Ternifine 2-3 700 000 Homo erectus 1954 Algerië C. Arambourg
Foto by
Modern Human
Origins
Sangiran 17 700 000 Homo erectus 1969 Indonesië S. Sartono
Peking Man Skull (replica) presented at Paleozoological Museum of China.jpg Peking-mens 680 000 - 780 000 Homo erectus 1921 Sjina Davidson Black
[20] Madam Buya 600 000 – 1,4 miljoen Homo heidelbergensis of Homo erectus 1997 Eritrea Ernesto Abbate
Foto by
Modern Human
Origins
Bodo 600 000 Homo heidelbergensis of Homo erectus 1976 Ethiopië A. Asfaw
Unterkiefer von Mauer (Replika).JPG Mauer 1
(Heidelberg-mens)
500 000 Homo heidelbergensis 1907 Duitsland Daniel Hartmann
500 000[21] Homo erectus 1923 Indië V.S. Wakankar
Saldanha-mens Saldanha-mens 500 000 Homo rhodesiensis 1953 Suid-Afrika
Boxgrove-mens 478 000 - 524 000 Homo heidelbergensis 1994 Brittanje
Foto by
Modern Human
Origins
Hexian 400 000 - 500 000 Homo erectus 1980 Sjina
Homo heidelbergensis-Cranium -5.jpg Skedel 5 (Miguelón) 400 000 Homo heidelbergensis 1992 Spanje Bermúdez, Arsuaga & Carbonell
Swanscombe-mens 400 000 Homo heidelbergensis 1935 Brittanje Alvan T. Marston
Sale 400 000 Homo rhodesiensis 1971 Marokko
Homo erectus tautavelensis.jpg
Arago 21
(Tautavel-mens)
400 000 Homo heidelbergensis 1971 Frankryk Henry de Lumley
Foto bySmithsonian Ndutu 350 000 Homo rhodesiensis 1973 Tanzanië A.A. Mturi
Steinheimer Urmensch Schaedel.jpg Steinheim-skedel 350 000 Homo heidelbergensis 1933 Duitsland

Middel-Paleolitikum: 300 000 – 50 000 jaar oud[wysig]

Foto Naam Ouderdom (jaar) Spesie Jaar
ontdek
Land Ontdek deur
Smithsonian's Human Origins Program Petralona 1 250 000 - 500 000 Homo heidelbergensis 1960 Griekeland
Ngandong 7 250 000 Homo erectus 1931 Indonesië C. ter Haar en G.H.R. von Koenigswald
Altamura-mens 250 000 Homo neanderthalensis Italië
Bontnewydd 230 000 Homo neanderthalensis 1981 Brittanje
Foto by
Modern Human
Origins
Dali 209 000-23 000 (betwis)[22] Homo erectus
of
Homo sapiens
1978 Sjina Shuntang Liu
Rhodesian Man.jpg Rhodesië-mens 200 000 - 300 000 Homo rhodesiensis 1921 Zambië Tom Zwiglaar
Foto by
Modern Human
Origins
Omo 1 190 000 Homo sapiens 1967 Ethiopië Richard Leakey
Foto by
Modern Human
Origins
Omo 2 190 000 Homo sapiens Ethiopië Richard Leakey
Foto by
ABC Science
Herto-oorblyfsels 160 000 Homo sapiens idaltu 1997 Ethiopië Tim White
Foto by
Max Planck-instituut
Jebel Irhoud 1 160 000 Homo sapiens 1991 Marokko
Jebel Irhoud 2 160 000 Homo sapiens 1991 Marokko
Foto by
PhysOrg.com
Jebel Irhoud 3 160 000 Homo sapiens 1991 Marokko
Jebel Irhoud 4 160 000 Homo sapiens 1991 Marokko
Foto by
Modern Human
Origins
Tabun C1 120 000 Homo neanderthalensis 1967 Israel Arthur Jelinek
Foto by
Modern Human
Origins
Krapina 100 000 - 127 000 [23] Homo neanderthalensis 1899 Kroasië Dragutin Gorjanović-Kramberger
Foto by
Modern Human
Origins
Qafzeh 6 90 000 - 100 000[23] Homo sapiens 1930 Israel R. Neuville, M. Stekelis
Qafzeh.JPG Qafzeh IX 90 000 - 100 000[23] Homo sapiens[24] 1933 Israel T. McCown en H. Moivus jr.
Foto by
Modern Human
Origins
Qafzeh VI 90 000 - 100 000[23] Homo sapiens 1933 Israel T. McCown en H. Moivus jr.
Scladina 80 000 - 127 000[23] Homo neanderthalensis België
Skhul.JPG Skhul V 80 000 - 120 000 Homo sapiens 1933 Israel T. McCown en H. Moivus jr.
Skhul IX 80 000 - 120 000 Homo sapiens Israel
Foto by
Modern Human
Origins
Klasiesriviergrotte 75 000 - 125 000 Homo sapiens 1960 Suid-Afrika Ray Inskeep, Robin Singer, John Wymer, Hilary Deacon
Obi-Rakhmat 1[25] 75 000 [23] Homo neanderthalensis 2003 Oesbekistan
Teshik-Tash-skedel[26] 70 000 Homo neanderthalensis 1938 Oesbekistan A. Okladnikov
Ferrassie skull.jpg La Ferrassie 1 70 000 Homo neanderthalensis 1909 Frankryk R. Capitan en D. Peyrony
Foto by
Modern Human
Origins
Saccopastore 1 60 000 Homo neanderthalensis Italië
Shanidar 1 60 000 - 80 000 Homo neanderthalensis 1961 Irak Ralph Solecki
Homo sapiens neanderthalensis.jpg La Chapelle-aux-Saints 1 60 000 Homo neanderthalensis 1908 Frankryk A. en J. Bouyssonie en L. Bardon
Foto by
Modern Human
Origins
Amud 7 50 000 - 60 000 Homo neanderthalensis Israel

Laat Paleolitikum: 50 000 – 10 000 jaar oud[wysig]

Foto Naam Ouderdom (jaar) Spesie Jaar
ontdek
Land Ontdek deur
Sidrón-grot 49 000 Homo neanderthalensis 1994 Spanje
La Quina 5 45 000 - 60 000[23] Homo neanderthalensis Frankryk
La Quina 18 45 000 - 60 000[23] Homo neanderthalensis Frankryk
Kents-grot 41 000 - 45 000 Homo sapiens 1927 Brittanje
Foto by
Modern Human
Origins
Amud 1 41 000[27] Homo neanderthalensis 28 Junie 1961 Israel Hisashi Suzuki
Mungo Man.jpg Mungo-mens 40 000 - 60 000 Homo sapiens 1974 Australië
Foto by
Modern Human
Origins
Berg Circeo 1 40 000 - 60 000 Homo neanderthalensis 1939 Italië Prof. Blanc
Foto by
Modern Human
Origins
Neanderthal 1 40 000 Homo neanderthalensis 1856 Duitsland Johann Carl Fuhlrott
Denisova-hominien (X-vrou) 40 000 Homo ? 2008 Rusland Johannes Krause et al.
Hominien-vingerbeen 40 000 Homo ? (moontlik
Neanderdaller-Denisova-kruising)
2011 Rusland
37 000 Homo sapiens 2012 Sri Lanka
Hofmeyr Skull.jpg Hofmeyr-skedel 36 000 Homo sapiens 1952 Suid-Afrika
Foto's van
Peştera
cu Oase
Peştera cu Oase 36 000 Homo sapiens 2002 Roemenië
Rooi Dame van Paviland 33 000 Homo sapiens 1823 Brittanje William Buckland
Yamashita-grotman 32 000 Homo sapiens 1962 Japan
Engis 30 000-50 000 [23][28] Homo neanderthalensis 1829 België Philippe-Charles Schmerling
Neanderthal skull from Forbes' Quarry.jpg Gibraltar 1 30 000-50 000 [23] Homo neanderthalensis 1848 Gibraltar Kapt. Edmund Flint
Le Moustier 30 000-50 000 Homo neanderthalensis 1909 Frankryk
Denisova-tand 30 000 - 50 000 Homo ? 2000 Rusland
Cro-Magnon.jpg Cro-Magnon 1 30 000 Homo sapiens 1868 Frankryk Louis Lartet
NG 6 27 000 - 53 000 Homo erectus 1931 Indonesië C. ter Haar en G.H.R. von Koenigswald
Foto by
Modern Human
Origins
Predmost 3 26 000 Homo sapiens 1894 Tsjeggië K.J. Maska
[1] Lapedo-kind 24 500 Homo neanderthalensis
of Homo sapiens
1998 Portugal João Zilhão
[2] Eel Point 24 000 Homo sapiens 1997 Brittanje
Homo floresiensis.jpg LB 1 (Hobbit) 18 000 Homo floresiensis 2003 Indonesië Peter Brown
Foto by
Modern Human
Origins
Minatogawa 1 16 000 - 18 000 Homo sapiens 1970 Japan
Tandou 15 000 Homo sapiens 1967 Australië Duncan Merrilees
[3] [29] Gough-grot 14 700 Homo sapiens 1927–1968 Brittanje
Iwo Eleru-skedel 13 000[30] Homo sapiens 1965 Nigerië
Foto by
Travels and Archeology in South Chile
Cerro Sota 2[31] 11 000 Homo sapiens 1936 Chili Junius Bird
Wadjak 1[32] 10 000 - 12 000 Homo sapiens 1888 Indonesië B.D. van Rietschoten

Holoseen[wysig]

Mesolitikum/Neolitikum: 10 000 – 5 000 jaar oud[wysig]

Foto Naam Ouderdom (jaar) Spesie Jaar
ontdek
Land Ontdek deur
La Brea-vrou Sowat 10 000 Homo sapiens 1914 VSA
Homo sapiens Combe Capelle.jpg Combe Capelle 9 600[33] Homo sapiens 1909 Frankryk O. Hauser
Cheddar-mens 9 000 1903 Brittanje
Kowswamp1.JPG Kow-moeras 1 9 000 - 13 000 Homo sapiens 1968 Australië A.G. Thorne
Afalou 13 8 000 - 12 000 Homo sapiens 1920 Algerië C. Arambourg
Wadi Halfa 25 8 000 - 12 000 Homo sapiens 1963 Soedan G. Armelagos, E. Ewing, D. Greene
Wadi Kubbaniya 8 000 - 20 000 Homo sapiens 1982 Egipte Fred Wendorf
Mnwomanskull.jpg Minnesota-vrou 7 800 - 8 000 Homo sapiens 1931 Minnesota,
VSA
Albert Jenks
Lo 4b 6 000 - 9 000 Homo sapiens 1965 H. Robbins, B.M. Lynch
Tepexpan-mens 5 000 - 11 000 Homo sapiens 1947 Mexiko Hellmut de Terra
SDM 16704 4 900 – 11 800 Homo sapiens 1929 VSA M.J. Rogers

Afkortings in fossielname[wysig]

  • AL - Afar-driehoek, Ethiopië
  • ARA-VP - Aramis Vertebrate Paleontology, Ethiopië
  • BAR – Baringo-distrik, Kenia
  • BOU-VP - Bouri Vertebrate Paleontology, Ethiopië
  • D - Dmanisi, Georgië
  • ER – Turkana-meer, Kenia
  • KGA - Konso-Gardula, Ethiopië
  • KNM - Kenia Nasionale Museum
  • KP - Kanapoi, Kenia
  • LB - Liang Bua, Indonesië
  • LH – Laetoli-hominied, Tanzanië
  • NG - Ngandong, Indonesië
  • OH – Olduvai-hominied, Tanzanië
  • SK - Swartkrans, Suid-Afrika
  • Sts, Stw - Sterkfontein, Suid-Afrika
  • TM – Transvaal-museum, Suid-Afrika
  • TM - Toros-Menalla, Tsjad
  • WT – Turkana-meer, Kenia

Verdere leesstof[wysig]

  • Gibbons, Ann. The First Human: The Race to Discover our Earliest Ancestor. Anchor Books (2007). ISBN 978-1-4000-7696-3
  • (2002. Herdruk 2004)In Hartwig, Walter: The Primate Fossil Record. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-08141-2. 
  • Johanson, Donald & Wong, Kate. Lucy's Legacy: The Quest for Human Origins. Three Rivers Press (2009). ISBN 978-0-307-39640-2
  • Jones, Steve; Martin, Robert D.; Pilbeam, David R. (red.). (1994). The Cambridge Encyclopedia of Human evolution. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-46786-5. 
  • Leakey, Richard & Lewin, Roger. Origins Reconsidered: In Search of What Makes us Human. Little, Brown and Company (1992). ISBN 0-316-90298-5
  • Lewin, Roger. Bones of Contention: Controversies in the Search for Human Origins. Penguin Books (1987). ISBN 0-14-022638-9

Verwysings[wysig]

  1. Prominent Hominid Fossils”. URL besoek op 2006-08-31.
  2. Fossil Hominids: Toumai”. Talkorigins.org: 2002-07-31. URL besoek op 2012-10-15.
  3. Bar 10200'”. Smithsonian National Museum of Natural History. URL besoek op 27 Julie 2012.
  4. Amos, Jonathan, "Fossil finds extend human story", BBC News, 2009-10-01.
  5. (1999) “Numerical age control for the Miocene-Pliocene succession at Lothagam, a hominoid-bearing sequence in the northern Kenya Rift”. Journal of the Geological Society 156: 731–745. DOI:10.1144/gsjgs.156.4.0731.
  6. 6,0 6,1 6,2 Andrew Hill & Steven Ward (1988). “Origin of the Hominidae: The Record of African Large Hominoid Evolution Between 14 My and 4 My”. Yearbook of Physical Anthropology 31 (59): 49–83. DOI:10.1002/ajpa.1330310505.
  7. Bryan Patterson, Anna K. Behrensmeyer, & William D. Sill (6 Junie 1970). “Geology and Fauna of a New Pliocene Locality in North-western Kenya”. Nature 226 (5249): 918–921. DOI:10.1038/226918a0. Key details from select sources
  8. “Pliocene hominid partial mandible from Tabarin, Baringo, Kenya”. American Journal of Physical Anthropology 72 (1): 21–37. DOI:10.1002/ajpa.1330720104.
  9. Sorry, We Can't Find That Page - Search MSU”. Msu.edu. URL besoek op 2012-10-15.
  10. Oldupai”. Ntz.info. URL besoek op 2012-10-15.
  11. KNM-WT 40000
  12. Smithsonian
  13. http://travelmag.co.uk/?p=1254
  14. Jonathan, Amos, "African fossils put new spin on human origins story", http://www.sciencemag.org/site/extra/sediba/index.xhtml, BBC News, 2011-09-08. URL besoek op 9 September 2011.
  15. Mai, L.L., Owl, M.Y., & Kersting, M.P. (2005), p.286
  16. 16,0 16,1 16,2 Meave G. Leakey, Fred Spoor, M. Christopher Dean, Craig S. Feibel, Susan C. Antón, Christopher Kiarie & Louise N. Leakey. 2012. New fossils from Koobi Fora in northern Kenya confirm taxonomic diversity in early Homo. Nature 488, 201–204 (9 August 2012) doi:10.1038/nature11322
  17. Inverted strata
  18. Donald C. Johanson, Blake Edgar (1996). From Lucy to Language. New York, NY: Simon & Schuster, 158. 
  19. Michael Hopkin. "Fossil find is oldest European yet", Nature News, March 26, 2008.
  20. http://archive.archaeology.org/9809/newsbriefs/eritrea.html
  21. By ʻAlī Jāvīd, "World Heritage Monuments and Related Edifices in India, Volume 2", Page. 17
  22. P. Brown Dali archaic Homo Sapiens University of New England, Australië
  23. 23,0 23,1 23,2 23,3 23,4 23,5 23,6 23,7 23,8 23,9 Smith, T. M.; Tafforeau, P., Reid, D. J., Pouech, J., Lazzari, V., Zermeno, J. P., Guatelli-Steinberg, D., Olejniczak, A. J., Hoffman, A., Radovcic, J., Makaremi, M., Toussaint, M., Stringer, C., Hublin, J.-J. (2010). “Dental evidence for ontogenetic differences between modern humans and Neanderthals”. Proceedings of the National Academy of Sciences 107 (49): 20923–20928. DOI:10.1073/pnas.1010906107.
  24. Qafzeh IX
  25. Christopher J. Norton and David R. Braun. Asian paleanthropology: From Africa to China and beyond. New York, NY: Springer, 107. DOI:10.1007/978-90-481-9094-2. ISBN 978-9048190935. 
  26. What does it mean to be human?”. Smithsonian National Museum of Natural History. URL besoek op July 27, 2012.
  27. Human evolution: interpreting evidence”. Museum of Science, Boston, US. URL besoek op 27 Julie 2012.
  28. Timeline at Bone & Stone
  29. Robin McKie, science editor (2010-06-20). “Bones from a Cheddar Gorge cave show that cannibalism helped Britain's earliest settlers survive the ice age | Science | The Observer”. Guardian. URL besoek op 2012-10-15.
  30. Mystery of a West African skull from 13,000 jaar ago”. Natural History Museum, London, UK. URL besoek op 27 Julie 2012.
  31. Travels and Archeology in South Chile. Cornell University, New York, U.S.. Besoek op August 21, 2013. 
  32. (1992) “The many faces of Wadjak man”. Archaeology Oceania 27 (1): 37–46.
  33. Seidler, Christoph, "Forscher entzaubern Steinzeitmann", Der Spiegel, 9 Februarie 2011. URL besoek op 2012-04-19.