Midsomerfees

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Spring na: navigasie, soek
Midsomerfeesvuur ("Juhannuskokko") in Pielavasi (Finland)
Midsomernag in Helsinki
Majstången in die Sweedse dorp Åmmeberg
Die tradisionele feesvuur in die Bergense stadsbuurt Laksevåg
Foto: Nina Aldin Thune
'n Deense Sankt Hans-feesvuur met die simboliese hekseverbranding

Die term Midsomerfees verwys na die feestelikhede wat orals in Europa, veral in die Nordiese lande (Denemarke, Finland, Noorweë en Swede), maar daarnaas ook in Estland, Letland en Litaue, Ierland, Cornwall, Frankryk, Italië, Malta, Portugal, Spanje, Kanada, die Verenigde State, Puerto Rico en selfs Brasilië, 'n land van die Suidelike Halfrond) op 24 Junie, die dag van die somer-sonstilstand in die Noordelike Halfrond, en op die voorafgaande aand plaasvind. In die Nordiese lande word die nagte tydens hierdie seisoen nouliks donker en staan derhalwe ook as "Wit Nagte" bekend.

Die Europese Midsomerfees met sy feestelikhede en tradisies het sy oorsprong in die Voor-Christelike tydperk, maar het as fees ter ere van Sint Johannes die Doper later ook 'n oppervlakkige Christelike karakter gekry. Volgens die Juliaanse kalender het die somer-sonstilstand op 24 Junie plaasgevind - die datum waarop die kerk die fees van Johannes die Doper gevier het. Die sterrekundige somer-sonstilstand vind in Sentraal-Europa egter op 21 (in buitengewone gevalle op 20) Junie plaas, die langste dag van die jaar.

Nieuheidense en ander groepe verwys na die fees ook as Litha, 'n term wat uit Beda Venerabilis se werk De temporum ratione afgelei is. Beda het die Angel-Saksiese name vir die maande, wat meer of min met Junie en Julie ooreenkom, as "se Ærra Liþa" en "se Æfterra Liþa" gegee (letterlik "die vroeë Litha-maand" en "die latere Litha-maand"), met 'n skrikkelmaand ("Liþa") ná Æfterra Liþa in skrikkeljare. Die vuurfees of Lith-Somerstilstand is 'n tradisionele fees vir talle Heidense religies.

Feesvierings in verskeie lande[wysig]

Finland: Juhannus[wysig]

Swede: Midsommar[wysig]

Midsommar is die tweede belangrikste fees in Swede ná Kersfees, en die meeste Swede vier die Midsomerfees saam met hul familie, vriende en bure. Volgens 'n wet uit die jaar 1953 word Midsommar steeds op die Vrydag gevier wat naaste by die kortste dag van die jaar lê.[1] Hierdie Vrydag word midsommarafton (Midsomeraand) en die Saterdag, wat daarop volg, midsommardag (Midsomerdag) genoem. Alhoewel die Vrydag geen openbare vakansiedag is nie, is die meeste winkels op hierdie dag gesluit. Die bewoners van die groot stede kuier gewoonlik op die platteland om fees te vier. Op Midsomeraand bly die Sweedse vlag in teenstelling met ander dae, wanneer dit teen sononder of voor 20:30 uur gestryk word, dwarsdeur die nag gehys.

Die Midsomerfees het in Swede - anders as in die buurlande - nooit 'n Christelike karakter gekry nie. Op Midsomeraand word 'n feestelik versierde paal, die sogenaamde majstången of midsommarstången, opgerig (die naam is afgelei van die ouderwetse werkwoord maja wat letterlik "met blomme versier" beteken). Hierdie tradisie is in die 14de of 15de eeu uit Duitsland oorgeneem en het sy oorsprong in die Meibome wat daar in Mei tydens lentefeeste opgerig is. Baie streke en dorpe het hul eie tradisie van majstången sodat die pale duidelik van mekaar kan verskil. Nadat die paal met blare en blomme versier en opgerig is, word daar rondom die majstången gedans. Die kleredrag van feesgangers weerspieël die feestelike atmosfer van Midsomer, en dikwels is mense ook in tradisionele kleredrag geklee. Vroue en meisies gee die voorkeur aan wit rokke of blomversierde kostuums. Ook kranse, wat van blomme of twygies van berkebome gevleg is, word soms gedra.

Midsomer is die tydstip wanneer in Swede die eerste vroeë aartappels geniet word. Hulle word saam met haring, suurroom, bieslook (grasuie), knäckebrood en kaas bedien. Tradisionele dranke is schnaps en öl (bier), terwyl vars Sweedse aarbeie met slagroom as nagereg bedien word.

Noorweë: Sankthans[wysig]

Die Midsomerfees word in Noorweë Sankthans, Sankt Hans of Jonsok genoem. Die naam is afgelei van St. Hans, die Deense benaming vir Johannes die Doper as beskermheilige. Daarnaas is ook die Oud-Noorse term jónsvaka nog gebruiklik. 23 Junie, die dag voor Sankt Hans, staan as Sankthansaften bekend. Veral hierdie dag word in Noorweë as 'n somerfees gevier, en in sommige stede vind buitemuurse baldanse plaas.

Die meeste streke het hul eie tradisie van feesvierings. Op die landtong Slinningsodden buite Ålesund word 'n 20 meter hoë feesvuur (Slinningsbålet) aangesteek wat jaarliks honderde toeskouers lok. In Laksevåg (Bergen) word tradisioneel ou vate gesamel en tot 'n hoë toring opgestapel en vas gespyker. Hierdie toring, wat al hoogtes van dertig meter bereik het, word in die nag voor Sankthans afgebrand.

In Flekkefjord trek jongmense al sedert die 19de eeu 'n ou roeiboot na die land toe getrek, met brandbare materiaal gevul, aan die brand gesteek en deur die stad gedra. Intussen word 'n boot, wat in die middel van die fjord geanker lê, vir die ritueel gebruik.

Groot feesvierings met onder meer baldanse langs die see word ook in die Oslofjord-omgewing en in Sørland gehou. Nogtans het sommige stede weens die brandgevaar 'n verbod op tradisionele Sankthans-feesvierings met feesvure geplaas. In gunstige weersomstandighede word daar nogtans orals in die land braai gehou en 'n klein koffiebaldans georganiseer. Tradisionele geregte, wat op Sankthans-aand geniet word, is rømmegrøt (roompap) en Noorse aarbeie.[2]

Denemarke: Sankt Hans[wysig]

Net soos in Noorweë word ook in Denemarke saans op 23 Junie (Deens: Sankt Hans aften) feesvure (Sankt Hans bål) aangesteek. Die Deense feesvierings sluit die verbranding van 'n strooiheks en die sing van volksliedere (veral Holger Drachmann se Midsomervise) in. Hierdie ritueel is in die laat 19de eeu uit Duitsland oorgeneem en is 'n simboliese uitdrywing van bose geeste. Gewoonlik hou 'n bekende politikus of kunstenaar 'n kort toespraak (Deens: båltale) voordat die feesvuur aangesteek word. Die meeste feesvierings word op die strande langs die Noord- en Oosseekus gehou. In talle stede en dorpe word daarnaas optogte met fakkels of lanterns gehou.[3]

Litaue: Joninės[wysig]

Die Litause Midsomerfees (Litaus: Joninės of "Sint-Jansfees") het sy oorsprong in voor-Christelike tradisies en word saans op 23 Junie en in die nag voor 24 Junie gevier. Die heidense fees het as Rasos of Kupolės bekend gestaan en is tradisioneel op die dag van die somer-sonstilstand gevier. Volgens ou legendes kan wouddiere en voëls in hierdie nag praat. 24 Junie is 'n openbare vakansiedag en die gewildste nasionale feesdag in Litaue.

Die Rooms-Katolieke kerk het 'n Christelike karakter aan die heidense fees gegee wat nou ter ere van Sint Jan gevier word. Musiek en dans speel 'n sentrale rol by die feesvierings (waarvan die belangrikstes rondom die historiese heuwels van Kernavė en in die kusstede Palanga en Klaipėda plaasvind), en saans dans mense rondom die groot Sint-Jansvuur.

Letland: Jāņi[wysig]

'n Posseël uit die tydperk van die Sowjet-besetting beeld 'n līgo-toneel uit
In Letland word op Jāņi tradisioneel karwy-kaas bedien

In Letland word Jāņi tussen 23 en 24 Junie as die gewildste fees gevier. Albei dae is openbare vakansiedae in Letland.

Die Letlandse mitologie skryf aan alle grasse en blomme, wat op die dag voor Midsomer versamel word, besondere geneeskrag vir mense en diere toe. Hulle word in kranse gevleg en in ruikers gerangskik. Letlandse vroue versier hulself tradisioneel met blommeruikers, terwyl mans eikeloofkranse dra. Daarnaas word ook deure en poorte, bepaalde kamers en stalle, maar ook diere met hierdie Sint-Jansgrasse (Lets jāņu zāles) versier wat die vorm van 'n eier en sodoende die "oorsprong van die lewe" naboots. Hulle weerspieël die natuur se vrugbaarheid.

Van oudsher het Letlandse huisvroue vir die Midsomerfees karwy-kaas berei, terwyl hul eggenote bier gebrou het. Deesdae word die bier egter dikwels gekoop. Deurdat hulle kaas en bier aanbied en sing en dans, deel alle "Sint-Janskinders" (Lets jāņu bērns) in die seënings van die natuur en godhede en is gaste by die huwelik tussen die hemelsvader Dievs en Mara (Moeder Aarde).

'n Ander besondere tradisie is līgo-gesange - dainas met 'n kenmerkende herhalende līgo, līgo-refrein wat ter geleentheid van die Midsomerfees gesing word. Volgens ou oorlewerings is die woord līgo deur die god Jānis na die Aarde gebring om die velde en akkers te seën en ryk oeste te waarborg.

Daar is ook duisende liedjies waarin Saule (die Son), Jānis (wat dikwels ook die Seun van God genoem word) asook Jāņu māte en Jāņu tēvs (Sint-Jansmoeder en Sint-Jansvader, die here des huises van elke plaas) besing word. Jāņa bērni, die Sint-Janskinders wat hulself met kranse en grasse versier het, begin hul feestelike optog van plaas tot plaas en vra met hul gesang na die tradisionele Midsomerfees-kos (kaas en bier) en wens die plaasbewoners geluk, seën en vrugbaarheid toe.

Die Sint-Jansfees bereik sy hoogtepunt met die Sint-Jansvure wat voor sononder aangesteek en tot sonop aan die brand gehou word. In landelike gebiede word die Sint-Jansvuur op 'n heuwel ontsteek waarby besondere teervate op 'n paal, wawiele wat in teer gedompel en met strooi omwikkel is of spesiale fakkels gebruik word. Aan die Sint-Jansvuur word 'n reinigende krag toegeskryf, en dit bevorder volgens oorlewering ook gesondheid en vrugbaarheid. Daarnaas verdryf die vuur, sodra dit velde, akkers, huise, mense en diere verlig, alle kwaad.

Langs die kus word die Sint-Jansvuur meestal regstreeks by die strand ontsteek. Hiervoor word alle brandbare materiaal versamel wat in die loop van die tyd op die strand aangespoel het, net soos bome wat deur die natuurkrag ontwortel is. Dit word sodoende na die "ewige kringloop" van aarde, water, vuur en lug teruggebring.

Verwysings[wysig]