Noorse kroon

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Spring na: navigasie, soek

Die Noorse kroon (Noors: Norsk krone, meervoud: kroner) is die geldeenheid van Noorweë. Dit word opgedeel in 100 øre. Die ISO 4217-kode vir die Noorse geldeenheid is NOK, alhoewel in Noorweë meestal die afkorting kr gebruik word.

Geskiedenis[wysig]

'n Speciedaler uit die jaar 1628

Die kroon is in 1875 ingevoer om die Noorse speciedaler teen 'n wisselkoers van 4 kroner = 1 speciedaler te vervang. Noorweë het sodoende by die Skandinawiese Monetêre Unie aangesluit wat in 1873 gestig is. Die Unie het tot by die jaar 1914 bly voortbestaan, maar ten spyte van sy ontbinding het Denemarke, Noorweë en Swede besluit om die name van hul respektiewelike en nou afsonderlike geldeenhede te behou.

Binne die Skandinawiese Monetêre Unie is 'n goudstandaard gehandhaaf waarby 2480 kroner gelykgestaan het aan een kilogram suiwer goud (1 kroon het dus gelykgestaan aan 403,226 milligram goud). Hierdie goudstandaard is tussen 1916 en 1920 en nog eens in 1928 heringestel, maar in 1931 vir goed laat vaar nadat die kroon teen 'n vaste wisselkoers van 19,90 kroner aan die Britse pond gekoppel is (die vroeëre wisselkoers was 18,16 kroner = 1 pond). In 1939 het Noorweë die kroon teen 'n wisselkoers van 4,40 kroner aan die Amerikaanse dollar gekoppel.

Gedurende die Duitse besetting van Noorweë tydens die Tweede Wêreldoorlog is die kroon aanvanklik teen 'n wisselkoers van 1 krone = 0,60 RM aan die Duitse Reichsmark (RM) gekoppel. Die wisselkoers is later tot 0,57 RM verlaag. Ná die oorlog is 'n vaste wisselkoers van 20 kroner = 1 pond (4,963 kroner = 1 VSA-dollar) gebruik. Die wisselkoers teen die Britse pond is ook in 1949 behou toe die Britse geldeenheid teenoor die VSA-dollar gedevalueer is. Die nuwe wisselkoers teenoor die dollar was 7,142 kroner.

Muntstukke[wysig]

In 1875 is muntstukke ter waarde van 10 en 50 øre en 1, 10 en 20 kroner ingevoer (waarvan sommige die datum "1874" getoon het). Hierdie muntstukke het ook die waarde ten opsigte van die vroeëre geldeenheid getoon as 3, 15 en 30 skilling en 2½ en 5 speciedaler. Tussen 1875 en 1878 is die volledige stel nuwe muntstukke ter waarde van 1, 2, 5, 10, 25 en 50 øre en 1, 2, 10 en 20 kroner uitgereik. Die 1, 2 en 5 øre-muntstukke is in brons, die 10, 25 en 50 øre- en 1 en 2 kroner-muntstukke in silwer en die 10 en 20 kroner-muntstukke in goud geslaan.

Die laaste goudmunte is in 1910 uitgereik, terwyl die silwermunte in 1920 met koper-nikkel vervang is. In die periode tussen 1917 en 1921 het yster tydelik brons vervang. In 1917 is ook die laaste 2 kroner-muntstukke uitgereik. Gedurende die Duitse besetting tydens die Tweede Wêreldoorlog is sink in plaas van koper-nikkel vir die 10, 25 en 50 øre-muntstukke gebruik, terwyl die 1 kroon-muntstukke nie meer geslaan is nie.

In 1963 is 5 kroner-muntstukke ingevoer, terwyl 1 en 2 øre-muntstukke sedert 1972 nie meer geslaan is nie. Die grootte van die 5 øre-muntstuk is in 1973 verminder. Sedert die jaar 1982 word daar geen muntstukke ter waarde van 5 en 25 øre meer geslaan nie. 10 kroner-muntstukke is in 1983 ingevoer. Die laaste 10 øre-muntstukke is in 1992 geslaan. Tussen 1994 en 1998 is 'n nuwe stel muntstukke ter waarde van 50 øre, 1, 5, 10 en 20 kroner uitgereik. Die eerste 20 kroner-muntstukke is in 1994 gemunt.

Die muntstukke ter waarde van 10 en 20 kroner dra die afbeelding van die regerende koning. Op die 1 en 5 kroner-muntstukke is die koning se afbeelding deur stylistiese koninklike of nasionale simbole vervang. Harald V se koninklike leuse (Alt for Norge, "Alles vir Noorweë") word eweneens op die 10 kroner-muntstuk ingegraveer.

Die muntstukke word net soos die banknote deur Noorweë se Sentrale Bank (Norges Bank) uitgereik.

Muntstukke van die Noorse kroon

50 øre (1996); Koningskroon, fabeldier

1 kr (1997); Harald V se monogram, 'n voël

5 kr (1998); Die Koninklike Noorse Orde van Sint Olav, akanthusblare

10 kr (1995); Harald V, dak van 'n staafkerk

20 kr (1994); Harald V, Wiking-skip

Banknote[wysig]

Norges Bank het in 1877 banknote ter waarde van 5, 10, 50, 100, 500 en 1000 kroner ingevoer. In 1917 is 1 kroon-banknote uitgereik, terwyl 2 kroner-banknote tussen 1918 en 1922 ingevoer is. As gevolg van 'n skaarste aan metale is banknote ter waarde van 1 en 2 kroner nog eens in die periode tussen 1940 en 1950 uitgereik. Die 5 kroner-banknote is in 1963 deur muntstukke vervang. In 1984 is ook die uitreiking van 10 kroner-banknote ten gunste van muntstukke gestaak. 200 kroner-banknote is in 1984 ingevoer.

Die huidige banknote dra afbeeldings van Noorse kunstenaars en wetenskaplikes.

Waarde Afmetings Kleur Portret
50 kroner 128 × 60 mm groen Peter Christen Asbjørnsen
100 kroner 136 × 65 mm rooi Kirsten Flagstad
200 kroner 144 × 70 mm blou Kristian Birkeland
500 kroner 152 × 75 mm bruin Sigrid Undset
1000 kroner 160 × 80 mm perskleur Edvard Munch

Eksterne skakels[wysig]