Oostenryk

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Spring na: navigasie, soek
Republik Österreich
Republiek van Oostenryk
Vlag van Oostenryk Wapen van Oostenryk
Vlag Wapen
Volkslied: Land der Berge, Land am Strome
(Duits vir: "Land van Berge, Land aan die rivier")
Ligging van Oostenryk
Hoofstad Wene

48°12′N 16°21′O

Grootste stad Wene
Amptelike tale Duits1
Regering Federale semi-
presidensiële republiek

Heinz Fischer
Werner Faymann (SPÖ)
Barbara Prammer (SPÖ)
Onafhanklikheid
Stigting van
Markgraafskap Oostenryk
Hertogdom Oostenryk
Aartshertogdom Oostenryk
Keiserryk Oostenryk
Oostenryk-Hongarye
• Eerste Republiek
• Tweede Republiek


976
1156
1453
11 Augustus 1804
8 Junie 1867
12 November 1918
27 April 1945
Oppervlakte
 - Totaal
 
 - Water (%)
 
83 878,99[1] km2  (112de)
32 361,66 myl2
1,7
Bevolking
 - 2013-skatting
 - Digtheid
 
8 488 511[2] (93ste)
101 / km2 (78ste)
262,3 / myl2
BBP (KKP)
 - Totaal
 - Per capita
2011-skatting

$352,0 miljard[3] (35ste)
$41 822[3] (11de)

BBP (nominaal)
 - Totaal
 - Per capita
2011-skatting

$419,2 miljard[3] (28ste)
$49 809[3] (11de)

MOI (2012) Green Arrow Up Darker.svg 0,895[4] (18de)  –  baie hoog
Gini (2011) 26,3[5] –  laag
Geldeenheid Euro (€) (EUR)
Tydsone
 - Somertyd
MET (UTC+1)
MEST (UTC+2)
Internet-TLD .at
Skakelkode +43
1. asook Hongaars en Kroaties in Burgenland, Sloweens in Karinthië.[6]

Oostenryk (Duits: Österreich), amptelik die Republiek van Oostenryk (Republik Österreich), is 'n federale republiek in Sentraal-Europa wat uit nege deelstate (waaronder die hoofstad Wene) bestaan. Die land grens in die weste aan Switserland en Liechtenstein, in die noorde aan Duitsland en Tsjeggië, in die ooste aan Slowakye en Hongarye en in die suide aan Italië en Slowenië. Die huidige grense is in die Vredesverdrag van Saint-Germain vasgelê wat die ontbinding van Oostenryk-Hongarye gereël het.

Oostenryk is sedert die 1 Januarie 1995 'n lidland van die Europese Unie. In 1999 is die Euro-geldeenheid ingevoer, Euro-banknote en -muntstukke is sedert 2002 in omloop.

Geografie[wysig]

Kaart van Oostenryk (In Engels)
Die topografie van Oostenryk

Oostenryk se gebied strek in 'n oos-wes rigting oor 'n afstand van maksimaal 575 km en in 'n noord-suid rigting oor 'n afstand van maksimaal 294 kilometer.

Sowat sestig persent van Oostenryk se oppervlakte is bergagtige gebiede wat deel uitmaak van die Oos-Alpe, waaronder die Tiroolse Sentraal-Alpe, Hohe Tauern en Niedere Tauern, Noordelike Kalkalpe, Suidelike Kalkalpe en Wienerwald. In die omgangstaal word derhalwe na die land soms as die Alperepubliek verwys. Noord van die Donau lê die graniet- en gneisplato van Bo- en Neder-Oostenryk wat deel uitmaak van die ou Boheemse Rompgebergte. Sy uitlopers strek tot in Tsjeggië en die Duitse deelstaat Beiere. In die ooste grens die Rompgebergte aan die Klein Karpate.

Die grootste vlaktes lê in die ooste van die land langs die Donau, veral die Alpevoorland en die Weense Bekken met die Marchfeld, en in die suidelike Stiermarke. Die laasgenoemde streek word vanweë sy landskaplike ooreenkomste met die Italiaanse Toskana dikwels ook die Stiermarkse Toskana genoem.

Burgenland, die gebied oos van die Alpe-Karpate-boog, gaan in die Pannoniese Laagvlakte oor en toon in landskaplike en klimatiese opsig baie ooreenkomste met sy oostelike buurland Hongarye waarvan dit tot in die jaar 1921 deel uitgemaak het.

Sowat 'n kwart van Oostenryk se totale oppervlakte van 83 878,99 vierkante kilometer word deur vlaktes en heuwellande beslaan. Slegs 32 persent van die land lê benede 500 meter bo seevlak, terwyl 43 persent bebos is.

Die vyf hooflandskappe van Oostenryk is:

  • Die Oostenrykse gedeelte van die Oos-Alpe (52 600 vierkante kilometer of 62,8% van die totale oppervlakte),
  • die Oostenrykse gedeelte van die Alpynse en Karpate-voetheuwels (9 500 vierkante kilometer of 11,3%),
  • die graniet- en gneisplato of gedeelte van die Boheemse Massa (8 500 vierkante kilometer of 10,2%), en
  • die Oostenrykse gedeelte van die Weense Bekken (3 700 vierkante kilometer of 4,4%).

Die laagste punt is Hedwighof in die munisipaliteit Apetlon (deelstaat Burgenland) met 114 meter bo seevlak.

Berge[wysig]

Die hoogste bergspitse in Oostenryk rys tot hoogtes van meer as 3 000 meter bo seevlak. Die hoogste pieke is die Großglockner in die Hohe Tauern-bergreeks met 3 798 meter, die Wildspitze (Ötztaler Alpe, 3 774 meter) en die Weißkugel (eweneens Ötztaler Alpe, 3 738 meter).

Die berglandskappe speel 'n beduidende rol vir die toerismesektor. Daar is 'n groot aantal wintersportgebiede, terwyl bergtoere en bergklim in die somers gewild is.

Mere[wysig]

'n Wintertoneel by die Neusiedler Meer

Die Neusiedlermeer in die deelstaat Burgenland is die grootste meer in die land (77% van sy totale oppervlakte van 315 vierkante kilometer is in Oostenryk en die res in Hongarye geleë) en naas die Balatonmeer in Hongarye een van min steppemere in Europa. Met 'n gemiddelde diepte van ongeveer een meter is dit een van die vlakste mere in Oostenryk.

Ander groot mere sluit die Attermeer (46 km²) en die Traunmeer (24 km²) in Opper-Oostenryk in. 'n Klein gedeelte van die Bodenmeer met 'n totale oppervlakte van 536 km² is eweneens op Oostenrykse gebied geleë, alhoewel die internasionale grenslyne op hierdie meer nog nie noukeurig bepaal is nie.

Gedurende die somer is die Oostenrykse mere gewilde toeristetrekpleisters, veral die mere van Karintië en die Salzkammergut. Die bekendste mere is die Wörthermeer, die Millstättermeer, die Ossiachse-meer en die Weissenmeer in Karintië. Ander bekende mere sluit die Mondmeer en Wolfgangmeer aan die grens tussen Salzburg en Opper-Oostenryk in.

Deelstate[wysig]

Hoofartikel: Deelstate van Oostenryk.
Die deelstate van Oostenryk
In Afrikaans Auf Deutsch (In Duits)
Die deelstate van Oostenryk Hoofstad Bundesland Hauptstadt
1 Burgenland Eisenstadt Burgenland Eisenstadt
2 Karinthië Klagenfurt Kärnten Klagenfurt am Wörthersee
3 Neder-Oostenryk Sankt Pölten Niederösterreich St. Pölten
4 Opper-Oostenryk Linz Oberösterreich Linz
5 Salzburg Salzburg Salzburg Salzburg
6 Stiermarke Graz Steiermark Graz
7 Tirool Innsbruck Tirol Innsbruck
8 Vorarlberg Bregenz Vorarlberg Bregenz
9 Wene Wene Wien Wien

Klimaat[wysig]

Donker wolke oor die historiese middestad van Salzburg

Oostenryk het 'n gematigde klimaat, alhoewel die land in die oorgangsgebied tussen die Atlantiese en kontinentale klimaatsones van Sentraal-Europa geleë is. Die land ervaar vier seisoene met tipiese kenmerke ten opsigte van temperatuur en ander klimatiese karakteristieke.[7]

Oostenryk kan in drie groot klimaatsones verdeel word:

  • Die ooste toon met sy Pannoniese klimaat reeds sterk kontinentale invloede - die gebied kry minder reënval as die res van die land en het baie warm somers en koel winters.
  • Die bergstreke het 'n Alpynse klimaat met hoë reën- en sneeuval (met die uitsondering van sommige valleie soos die Bo-Innvallei), kort somers en lang winters.
  • Die res van die land is 'n klimatiese oorgangsgebied met Atlantiese invloede in die weste en kontinentale invloede in die suidooste.

Demografie[wysig]

Demografiese ontwikkeling[wysig]

Die bevolkingsdigtheid van Oostenryk. Sowat 'n vyfde van die totale bevolking (1,7 miljoen) is in die hoofstad Wene gekonsentreer

Die eerste sensus, wat aan die huidige kriteria voldoen, is in Oostenryk-Hongarye in 1869/1870 gehou. Sedertdien het die bevolking op die gebied van die huidige Oostenryk tot die laaste volkstelling voor die begin van die Eerste Wêreldoorlog, wat in 1913 gehou, steeds toegeneem.

'n Proporsionele groot deel van die bevolkingsgroei was aan binnelandse migrasie uit die kroonlande te danke. Ná die oorlog het die bevolking as gevolg van oorlogshandelinge en remigrasie na die voormalige kroonlande volgens statistieke van 1919 met 347 000 gekrimp. Daarna het die land tot en met 1935 weer 'n bevolkingstoename ondervind. Tot 1939 het die bevolking as gevolg van die Oostenrykse burgeroorlog asook emigrasie weens politieke vervolging en rasdiskriminasie afgeneem tot 6,65 miljoen.

In 1946 is die bevolking op die basis van voedselkaarte, wat aan inwoners verskaf is, op sowat sewe miljoen beraam - 'n nuwe rekordsyfer. Die groot oorlogsverliese is deur 'n reusestroom vlugtelinge meer as gekompenseer.

Tot en met 1953 het die vlugtelinge en sogenaamde displaced persons grotendeels na hul tuislande teruggekeer of na ander lande geëmigreer sodat die bevolking weer tot 6,93 miljoen gedaal het. Danksy die natuurlike bevolkingsaanwas het die inwonertal tot 7,6 miljoen in 1974 gestyg. Ná 'n fase van stagnasie het immigrasie - onder meer as gevolg van die oorlog in Joego-Slawië - vanaf die laat 1980's weer tot stewige groei gelei. Vroeg in 2013 is die bevolking op 8,5 miljoen beraam.

Bevolkingsbewegings[wysig]

Toe Oostenryk nog 'n emigrasieland was: Oostenryks-Hongaarse passasiers op 'n skip wat hulle na die Verenigde State sal neem (vroeë 20ste eeu)

Die huidige federale gebied en hier veral Wene was al in die vyftig jaar voor die Eerste Wêreldoorlog 'n gewilde bestemming vir migrante uit ander deelgebiede van die Oostenryks-Hongaarse monargie, in besonder Boheme en Morawië. Wene se sterk bevolkingsgroei tot meer as twee miljoen inwoners in 1910 was onder meer aan hierdie binnelandse migrasie te danke. Gedurende die Eerste Wêreldoorlog het talle bewoners van Galisië, waaronder 'n groot persentasie Joodse burgers, voor die Russiese leër na Wene gevlug.

Ná die val van Oostenryk-Hongarye en die stigting van Tsjeggoslowakye as 'n onafhanklike republiek in 1918 het honderdduisende Tsjegge na hul tuisland teruggekeer. In die nuwe en kleiner Republiek van Oostenryk was daar tot die begin van die Tweede Wêreldoorlog jaarliks meer emigrante as buitelanders wat hulle hier kom vestig het. Die groot emigrasiegolf van 1938 en 1939 was 'n gevolg van die land se haglike politieke situasie ná die insluiting by die Duitse Ryk. Sowel politieke vlugtelinge, wat vanaf 1933 uit Duitsland na Oostenryk geëmigreer het, asook 140 000 Joodse Oostenrykers het die land destyds verlaat.

Ook die immigrasiegolwe tussen 1920 en 1968 is deur politieke omstandighede veroorsak, soos dié van

  • 1920 uit Hongarye weens die burgeroorlog in dié land,
  • 1933-1937 uit Duitsland as gevolg van die Nasionaal-Sosialistiese diktatuur,
  • 1956 uit Hongarye nadat die volksopstand daar deur Sowjet-Russiese troepe bloedig onderdruk is, en
  • 1968 uit Tsjeggoslowakye ná die einde van die Praagse Lente.

Die ekonomiese opswaai sedert die vyftigerjare, wat van Oostenryk 'n welvarende land gemaak het, het tot 'n tekort aan mannekrag gelei sodat gasarbeiders in Suid-Europa en Turkye gewerf is. Later het duisende vlugtelinge hulle in die Alperepubliek gevestig, waaronder bewoners van die voormalige Joego-Slawië wat in die 1990's deur burgeroorlog geteister is.

Die groei in die Oostenrykse arbeidsmark het in die vroeë 21ste eeu ook steeds meer Duitsers na die suidelike buurland gelok. Op 1 Januarie 2008 was Duitsers reeds die grootste groep buitelanders met altesaam 124 710 immigrante. Daarnaas het ook talle immigrante uit die voormalige Joego-Slawië en Turkye hulle in Oostenryk geverstig.

Taal[wysig]

'n Tweetalige straatbord in Oberwart, Burgenland

Volgens artikel 8 van die federale grondwet (Bundesverfassung, Wet aangaande die Federale Grondwet van 1920) is Duits die staatstaal van die Republiek van Oostenryk. Oostenrykse Duits - 'n nasionale standaardvariant van Duits as plurisentriese taal - is die moedertaal van sowat 98 persent van Oostenrykse staatsburgers.

Oostenrykse Duits verskil ten opsigte van woordeskat en uitspraak, maar ook grammatikale kenmerke van Duitse Hoogduits. Die "Oostenrykse Woordeboek" (Österreichisches Wörterbuch), waarin die woordeskat opgeteken is, is in 1951 in opdrag van die Oostenrykse Departement van Onderwys saamgestel en fungeer as amptelike naslaanwerk.

In die alledaagse lewe word in plaas van die standaardtaal dikwels een van talle Hoogduitse dialekte gebesig wat deel uitmaak van die Alemanniese (in die deelstaat Vorarlberg en die Tiroolse Außerfern) en Beierse (in alle deelstate behalwe vir Vorarlberg) dialekfamilies. Sowat sewe miljoen Oostenrykers praat respektiewelik 'n Sentraal- of Suid-Beierse dialek, of 'n omgangstaal wat deur hierdie dialekte beïnvloed is.

Die inheemse etniese minderhede in Oostenryk - Burgenland-Kroate, Slowene en Hongare het 'n grondwetlike aanspraak op moedertaalonderrig en -kommunikasie met staatsinstellings. Burgenlandse Kroaties en Sloweens is naas Duits amptelike tale in die administratiewe en juridiese distrikte van Stiermarke, Burgenland en Karintië met 'n Sloweenssprekende of gemengde bevolking. In sommige munisipaliteite in Burgenland fungeer Hongaars as tweede ampstaal.

Daarnaas word ook Romanes, die taal van Roma, deur die staat as minderheidstaal erken, net soos Tsjeggies en Slowaaks en die Oostenrykse gebaretaal.

Ekonomie[wysig]

In teenstelling met sy westelike buurland Switserland beskik Oostenryk oor swaar nywerhede wat gedeeltelik gebruik maak van plaaslike hulpbronne soos waterkrag. Klein hoeveelhede ruolie en aardgas word in die Weense Bekken ontgin, terwyl die grootste aandeel fossielbrandstowwe uit die buiteland ingevoer moet word. Die oostelike Alpegebied, veral in die deelstaat Stiermarke, is ryk aan ysterertse, terwyl die yster- en staalbedryf in Donawitz in die Alpe en die Alpynse Voorland gesetel is. Die laasgenoemde streek het tot die sentrum van Oostenryk se metaal- en chemiese nywerhede asook motorvervaardiging ontwikkel. Wene en sy omgewing vorm 'n beduidende nywerheidsentrum.

Alhoewel die dienstesektor met handel en toerisme die belangrikste ekonomiese sektore verteenwoordig, is Oostenryk nogtans 'n hoogs ontwikkelde nywerheidsland en met 'n gemiddelde bruto binnelande produk (BBP) van meer as €27 000 een van die welvarendste lidstate van die Europese Unie (EU). Die nywerheidsektor lewer tans 'n derde van die totale BBP van €232 miljard op, terwyl die dienstesektor met twee derdes die grootste aandeel lewer. Hierdie sektor ervaar ook die snelste groei. 'n Sesde van Oostenryk se drie miljoen werknemers is in die handel werksaam wat 13 persent van die BBP oplewer. Die toerismesektor verteenwoordig met 220 000 werknemers in 40 000 sakeondernemings 'n tiende van die bruto binnelandse produk.[8]

Puch G, 'n vierwielaangedrewe motor wat deur Steyr-Daimler-Puch in Oostenryk vervaardig word

Die inheemse energiebedryf voorsien in sowat 'n derde van die land se energiebehoeftes. Hernubare energiebronne soos waterkrag dra tot by 70 persent van Oostenryk se kragopwekking by. Die nywerheidsektor is nog steeds 'n beduidende dryfkrag agter die ekonomiese ontwikkeling, en sy produksie het tussen 1995 en 2003 met nominaal 28 persent tot €90,9 miljard gegroei. Die belangrikste industriële sektore is masjien- en staalbou (€11,4 miljard), chemiese nywerhede (€10,6 miljard) en elektriese en elektroniese nywerhede (€10,2 miljard).

Die landbousektor spog met 'n groot aantal biologiese boerderye (18 500) wat van Oostenryk in hierdie opsig die leidende lidstaat in die EU gemaak het. Sowat 7,5 miljoen hektaar word vir landboudoeleindes gebruik, en veeteelt (veral beeste) dra sowat 30 persent tot die landbousektor se inkomste by. Bosgebiede beslaan 47 persent van die land se totale oppervlakte. Met 'n jaarlikse groeikoers van 5 100 hektaar lewer die bosse hout as die tweede belangrikste hernubare energiebron na waterkrag op. Wingerde beslaan 48 000 hektaar. Die Oostenrykse wynboubedryf se 32 000 produsente lewer jaarliks 'n gemiddelde 2,5 miljoen hektoliter wyn op (waarvan driekwart witwyne en een kwart rooiwyne is).

Die Oostenrykse ekonomie is sterk uitvoergerig. Die belangrikste uitvoere is masjiene, padvoertuie, papier en karton, metaalprodukte, yster en staal, farmaseutiese produkte, telekommunikasie-uitrusting en tekstiele. Die belangrikste tien uitvoergoedere verteenwoordig twee derde van die totale uitvoere. Die EU (veral Duitsland) is die belangrikste mark vir uitvoere, terwyl 15 persent van alle uitvoere na oorsese bestemmings gaan.

Misdaad[wysig]

Die misdaadsyfers is van die laagste in die Europese Unie. Nogtans het inbrake en motordiefstal gedurende die laaste jare toegeneem. Moord en ander gewelddadige misdaad is teenoor die situasie in Suid-Afrika baie skaars.

Verwysings[wysig]

  1. (de) Statistik Austria: Statistisches Jahrbuch 2011, 37.01 Gliederung Österreichs in NUTS-Einheiten, Gebietsstand 1. Jänner 2010 bl. 506. pdf Kap. 37 Regionaldaten Österreichs in NUTS-Gliederung, statistik.at}}
  2. (de) Bevölkerungszahl Österreichs stieg 2011 um rund 36.200 Personen
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 (en) World Economic Outlook Database, April 2012, Internasionale Monetêre Fonds.
  4. (en) Human Development Report 2011”. (PDF) Verenigde Nasies: 2011. URL besoek op 23 Desember 2013.
  5. (en) Gini coefficient of equivalised disposable income (source: SILC)”. Eurostat Data Explorer. URL besoek op 23 Desember 2013.
  6. (de) Regionale Sprachen Österreichs”. Rechtsinformationssystem des Bundes: 2013.
  7. www.austria.info: Klimaat
  8. www.austria.info: Ekonomie van Oostenryk

Eksterne skakels[wysig]

Commons-logo.svg
Wikimedia Commons het meer media verwant aan:
Oostenryk (kategorie)