Paltsgraaf

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Spring na: navigasie, soek

Paltsgraaf (Duits: Pfalzgraf, Latyn: comes palatinus) is 'n historiese adellike titel. Dit is 'n samestelling van die woorde palts (in die paleis of hof), en graaf, koninklike bestuursamptenaar.[1] 'n Paltsgraaf het as hofdienaar van hoë rang namens die Frankiese of Heilige Romeinse Keiser opgetree.[2]

Geskiedenis[wysig]

In die Merowingiese- en Karolingiese Frankiese Ryk was Pfaltsgrawe koninklike ampsdraers van hoë rang met hoofsaaklik administratiewe en geregtelike pligte. Met die amp is paltsgrawe baiekeer ook heerskappy oor 'n koning of keiser se paleis en die landgoed en gevolg daarvan toegeken. Hierdie burgagtige paltse of koningshowe was versprei oor die koninkryk in verskeie Hertogdomme.

Teen die agtergrond van die ontwikkeling van die Heilige Romeinse Ryk uit die Oos-Frankiese Ryk het die paltsgrawe uitgebreide koninklike voorregte ontvang om die politiese behoud van die koninkryk te verseker en om as teenwig te dien vir die magtige hertoë. Die paltsgrawe was nou nie meer met die oorspronklike pligte rondom die bestuur van 'n koningspaleis behels nie maar het eerder 'n soort beheer funksie en verteenwoordiging van die koning in die hertogdomme vervul en het hiermee die tweede posisie na die hertog in die hertogdom vervul. 'n Rangverhoging teenoor ander grawe in die hertogdomme het daarmee gepaard gegaan en die reg om die regterlike amp van die koning se staat uit te voer. Die paltsgraaf het daarmee saam ook jag-, belasting- en Münzrecht regte bekom. Die magtigste van die paltsgrawe, die Paltsgraaf van die Ryn, was adjunk tot die koning in Hofgericht, regent wanneer die koningsamp vakant was, en selfs regter oor die koning.

Daar het nie 'n streng skeiding van magte tussen paltsgrawe en ander vorste bestaan nie. Magtige paltsgrawe was baie keer ook Landgrawe of Markgrawe, Hertoë of kerklike vorste. Dit het veroorsaak dat die begrip palts in die Heilige Romeinse Ryk 'n nuwe betekenis gekry het, dit het naamlik nie meer net “koninklike vesting” beteken nie, maar ook gebiede wat deur paltsgrawe of keurvorste geregeer is. Later het die betekenis verander na 'n erflike titel in verskeie Duitse vorstehuise. In die Heilige Romeinse Ryk het hertoë, land-, mark- en paltsgrawe teen die laat-middeleeue tot die rykvosrtestand getel. Benewens die sekulêre vorste was daar verskeie kerklike vorste: aartsbiskoppe, biskoppe, abte en abdisse van ryksabdye.

Die Pfalzgraf bei Rhein (Platsgraaf van die Ryn) wat uit die Huis van Wittelsbach ontstaan het was van 1214 tot 1356 een van die sewe keurvorste van die Heilige Romeinse Ryk en het in afwesigheid van die koning vir hom waargeneem. Die belangrike keurvorsstatus het daarmee die paltsgraaftitel ingesluit en en het daartoe gelei dat die term "Palts" geleidelik tot die naam van die gebiede van die "Keurvorste van die Palts" (Kurpfalz) en vir gebiede wat daarmee geallieerd was ontwikkel het; beide vir die wat daar langs geleë was soos Pfalz-Neumarkt, asook die wat verder weg geleë was soos Opperpalts. Toe die Keurvors van die Palts in 1777 die Keurvosrtedom Beiere erf het daar kortstondig die dubbelstaat "Palts-Beiere" ontstaan. Die gedeelte van die Palts wes van die Ryn het egter spoedig na Frankryk oorgegaan wie se heerser Napoléon Bonaparte Beiere in 1805 tot koninkryk verhef het. Toe dele van die ou Kurpfalz in 1814/1815 aan Beiere teruggegee is, het hierdie nou Beierse landnaam nie verander nie en het "die Pfalz" een van die Beierse provinsies geword. In 1945 is die Palts van Beiere afgeskei en is dit met die suidelike deel van wat tot op daardie stadium die Pruisiese Rynprovinsie was verenig in die nuwe Duitse bondstaat Rynland-Palts. In die benaming leef die woord Palts, met veranderde begrip, steeds voort.

Merovingiese en Karolingiese Paltsgrawe[wysig]

Robertyne[wysig]

  • Chrodobertus II, 2 Oktober 678 comes palatinus
  • Grimbert, 691/720 comes palatinus van Neustrië, waarskynlik die seun van Chrodobertus II
  • Rupert I († voor 764) 741/742 comes palatinus, kleinseun van Chrodobertus II
  • Anselm († 778 in Roncesvalles) comes palatinus, seun van Rupert I
  • Adalhard 877
  • Cobbo die Jongere (Ekbertiner)

Grawe van Champagne[wysig]

Die Karolingers Lotarius I (Koning van Frankryk 954-986) het Odo I, Graaf van Blois, een van sy getrouste bondgenote in die gevegte teen die Robertyne, benewens die Grawe van Vermandois, tot paltsgraaf bevorder, 'n titel, wat in sy familie oorerflik was en dan na die heerser van Champagne verwys het.

Paltsgrawe van Beiere[wysig]

Die Paltsgraaftitel het aanvanklik met die Palts in Regensburg gehang en was in Beiere vermoedelik nie aan die Koning onderhorig nie maar aan die Beierse Hertog. Dit het die titelhouer leidende rol in regs- en regterlike gebied in die hertogdom besorg.

  • Meginhart I, Paltsgraaf in Beiere 883
  • Arnulf (I) von Scheyern († 954), Paltsgraaf van Beiere, het in 940 die Burg Scheyern herbou
  • Berthold I von Reisensburg (+ 999), Paltsgraaf 954-976 met onderbrekings, nasaat van die Grawe van Andech
  • Hartwig I († 985), Paltsgraaf van Beiere 977-985
  • Aribo I (IV) († c. 1020), Paltsgraaf van Beiere 985-1020
  • Hartwig II († 1027), Paltsgraaf van Beiere 1020-1026
  • Aribo II (V) († 1102), Paltsgraaf van Beiere 1026/41-1055
  • Kuno von Rott († waarskynlik 1082/1083), Paltsgraaf van Beiere
  • Rapoto I († 1099), Paltsgraaf van Beiere 1082/1083-1093 (Ratpotone)
  • ...
  • Otto V († 1156), Paltsgraaf van Beiere, het in 1124 die setel na die Burg Wittelsbach geskuif
  • Otto VI († 1183), Paltsgraaf van Beiere 1156-1180, het in 1180 Otto I Hertog van Beiere geword, seun van Otto V
  • Otto VII († 1189), Paltsgraaf van Beiere 1180-1189, seun van Otto V.
  • Otto VIII († 1209), Paltsgraaf van Beiere 1189-1208, die Koning se moordenaar, seun van Otto VII
  • Radbod/Rapoto II vann Ortenburg († 1231), Paltsgraaf van Beiere 1208-1231, swaer van Otto VIII
  • Rapoto III van Ortenburg († 1248), Paltsgraaf van Beiere 1231-1248, seun van Rapoto II
  • ...

Paltsgraaf van Boergondië[wysig]

In 1169 deur Keiser Friedrich I uit die Vrygraafskap van Boergondië geskep. Sien Lys van Heersers van Boergondië

Paltsgraaf van Lotharinge[wysig]

Die Keiserkroning van Hendrik IV (links) deur Teenpous Clemens III (regs) op 31 Maart 1084. In die middel staan die Swaarddraer Paltsgraaf Herman II van Lotharinge. Afbeelding in die Kroniek van Otto von Freising, Codex Jenesis Bose q.6 (1157)
  • Wigerich (915- † vor 921/922) Paltsgraaf van Lotharinge, Graaf in Bidgau (Wigeriche)
  • Gottfried van Jülich (* c. 905 † 1 Junie tot 949) Paltsgraaf van Lotharinge, Graaf in Jülichgau (Matfriede)

Van 985 is die Paltsgraafskap van Lotharinge in die Huis van Ezzonen veranker:

  • Herman I van Lotharinge († voor 996) Paltsgraaf van 985, Graaf in Bonngau, in Eifelgau, in Zülpichgau en in Auelgau.
  • Ezzo († 1034), Seun van Herman I Hy was Graaf in Auel- en Bonngau, 1020 Paltsgraaf van Lotharinge. Het getrou met Mathilde van Sakse, dogter van Keiser Otto II (Liudolfinger).
  • Otto, 1035-1045 Paltsgraaf van Lotharinge, als Otto II Hertog van Swabe 1045-1047, Seun van Ezzo.
  • Hendrik I van Lotharinge, Paltsgraaf van Lotharinge 1045-1061, Seun van Hezelin (Graaf in Zülpichgau), boer van Ezzo.
  • Herman II van Lotharinge, Paltsgraaf van Lotharinge 1061-1085, Graaf in Ruhrgau en Zülpichgau, Graaf van Brabant, Seun van die Paltsgraaf Hendrik I

Na die dood van Herman II van Lotharinge het sy wedeuwee Adelheid met die Luxemburger Hendrik II van Laach getrou met die Paltsgraafskap as bruidskat. Die Paltsgraafskap van Lotharinge het daarmee in die Paltsgraafskap van die Ryn opgegaan.

Paltsgrawe aan die Ryn[wysig]

Wapenskild van die Paltsgrawe aan die Ryn

Vir alle verdere Paltsgrawe aan die Ryn sien Lys van heersers van die Ryn-Palts.

Paltsgraaf van Sakse[wysig]

Die Paltsgrawe van Sakse is eers aan die Grawe van Goseck oorerf, daarna het die Grawe van Sommerschenburg die amp en titel geërf, voor dit oorgegaan het aan die Landgrawe van Thüringe:

In die Reichstag van Gelnhausen is Landgraaf Lodewyk III van Thüringe op 13 April 1180 tot Paltsgraaf van Sakse hernoem.

  • Lodewyk III († 1190) 1180 Paltsgraaf van Sakse, verzichtet 1181, 1172-1190 Landgraaf van Thüringe
  • Herman I († 1217) 1181 Paltsgraaf van Sakse, 1190 Landgraaf van Thüringe
  • Lodewyk IV. († 1227) 1217-1227 Paltsgraaf van Sakse en Landgraaf van Thüringe
  • Hendrik Raspe († 1247) 1228-1247 Landgraaf van Thüringe, vor 1231-1247 Paltsgraaf van Sakse en 1246/47 dt. Gegenkönig

Na die dood van Hendrik Raspes het die amp “die Paltsgrawe van Sakse” op grond van 'n Eventualbelehnung deur Keiser Frederik II vervolgens na die Wettiner oorgegaan.

  • Hendrik III der Erlauchte († 1288) 1247-1265 Landgraaf van Thüringe en Paltsgraaf van Sakse, 1227-1288 Markgraf van Meißen
  • Albrecht II, die Ontaarde († 1314) 1265-1314 Landgraaf van Thüringe en Paltsgraaf van Sakse
  • Frederik I der Freidige (auch: der Gebissene, † 1323) 1291-1323 Markgraf van Meißen en Landgraaf van Thüringe, seit 1280- vor 1291 Paltsgraaf van Sakse

Onder Koning Roedolf I van Habsburg het die amp van die Paltsgrawe van Sakse opgegaan in die Braunschweigiese Welf-hertoë.

Paltsgraaf van Swabe[wysig]

Die swabiese Paltsgraafskap het in 1146 oorgegaan na die Paltsgrawe van Tübinge.

Verwysings[wysig]

  1. Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, Besoek op 26 Desember 2007
  2. HAT, Tweede Hersiene uitgawe, 1979, p 817