Iran
|
|||||
| Nasionale leuse: "Onafhanklikheid, vryheid, Islamitiese Republiek" | |||||
| Volkslied: Sorud-e Melli-e Iran | |||||
.svg) |
|||||
| Hoofstad | Teheran | ||||
| Grootste stad | Teheran | ||||
| Amptelike tale | Persies | ||||
| Regering | Eenheidsstaat, Islamitiese republiek Ali Chamenei Mahmoud Ahmadinejad |
||||
| Onafhanklikheid
Vereniging
- Mediese Ryk - Achemenidiese Ryk - Safawidiese Ryk - Islamitiese Republiek |
625 v.C. 550 v.C. 1501 24 Oktober 1979 |
||||
| Oppervlakte - Totaal - Water (%) |
1 648 195 km2 (18de) 636 372 myl2 0,7% |
||||
| Bevolking - 2012 skatting - 2011 sensus - Digtheid |
78 868 311 (18de) 74 700 000 48/vk km / km2 (162) |
||||
| BBP (KKP) - Totaal - Per capita |
2011 skatting |
||||
| MOI (2011) |  0,707 (88ste) — hoog[1] |
||||
| Gini (2008) | 38 | ||||
| Geldeenheid | Rial (ريال) (IRR) |
||||
| Tydsone - Somertyd |
IRST (UTC+3:30) Iranse Somertyd (UTC+4:30) |
||||
| Internet-TLD | .ir | ||||
| Skakelkode | +98 | ||||
.svg)
Iran (Persies: ایران) is 'n land in die Midde-Ooste, wat deur Azerbeidjan, Armenië en Turkmenistan in die noorde, Pakistan en Afghanistan in die ooste en Turkye en Irak in die weste begrens word. Die land het vroeër in die Westerse lande as Persië bekend gestaan.
Dit is juis die randstreke van Iran waar die grootste deel van die bevolking saamgetrek is en wat die grootste bydrae tot die land se bruto binnelandse produk lewer:
- die kusgebied langs die Kaspiese See in Noordwes-Iran met sy visserybedryf, rysvelde en teeplantasies;
- Khoezestan in Suid-Iran met sy olievelde en suikerplantasies;
- die Azerbeidjan-streek van Wes-Iran met sy graanvelde; en
- Oos-Iran met sy florerende vrugtebedryf in die oases van Khorastan en Seistan.
Iran het van oudsher sy onafhanklikheid gehandhaaf, alhoewel die land tydelik onder Britse, Russiese en Amerikaanse invloed gestaan het. Die Westers-georiënteerde, outoritêre, maar ook sekulêre monargistiese bewind van Mohammed Reza Sjah Pahlewi is in die Islamitiese Rewolusie van 1979 omvergewerp. Die nuwe geestelike leier, Ajatollah Chomeini, het as integrasiefiguur van 'n breë opposisiebeweging gedien waarin uiteenlopende politieke groepe verenig is.
Interne magstryde en die oorlog met Irak, wat in September 1980 met 'n Irakse aanval begin het en agt jaar lank sou voortduur, het uiteindelik 'n unieke hibriede politieke bedeling laat ontstaan met 'n grondwet waarin republikeins-demokratiese en teokraties-outoritêre elemente verenig is, alhoewel die laasgenoemdes destyds oorheers.[2]
Ten spyte van sy ideologiese teenstrydighede, binne- en buitelandse krisisse, 'n groeiende opposisiebeweging (die sogenaamde Groen Beweging) en die interne rigtingstryd in die heersende politieke en godsdienstige kringe is die politieke ontwikkeling van die Islamitiese Republiek van Iran, soos dit sedert 1979 bekend staan, in die eerste drie dekades van sy bestaan deur relatiewe stabiliteit gekenmerk.
Terwyl Iran nie daarin geslaag het om sy model van 'n Islamitiese republiek ook vir ander lande met Moslembevolkings aantreklik te maak nie, deel die land sekere ooreenkomstige kenmerke met Arabiese state soos Tunisië en Egipte wat 'n skielike politieke omwenteling in die sogenaamde Arabiese Lente ondergaan het: 'n goed opgeleide generasie van jong mense wat skraal kanse het om werk te kry, salarisse en lone wat nie tred kan hou met die stygende inflasie nie, en miljoene mense wat onder die broodlyn leef. Net soos in ander lande is daar 'n klein bolaag van welvarendes wat hulself van die aspirasies van die massa vervreem het.
Inhoud |
Landsnaam [wysig]
Die plaaslike bevolking het van oudsher na die land as Iran verwys, 'n afkorting van die Middel-Persiese Eran Sjar. Die huidige Persiese landsnaam Iran (ایران) is afgelei van die Proto-Irannese term Aryānā en die Oud-Irannese Aryānām Xšaθra wat albei "Land van die Ariërs" beteken. Die term Ērān kom in 'n 3de eeuse inskripsie uit die Sassaniede-ryk voor, terwyl die Parthiese teksgedeelte in hierdie inskripsie die Parthiese term aryān gebruik om na Iraniërs te verwys.
Daarenteen is in die westerse wêreld van oudsher tot in die 20ste eeu na Iran as Persië verwys, hoofsaaklik weens die invloed van Griekse skrywers wat die land Persis (Περσίς) of "Land van die Persiërs" genoem het.[3] Persis (Pars) was die kernland van die Achemeniede wat in die 6de eeu v.C. die eerste groot Persiese ryk gestig het. Met Pars of Persis is hier veral na die huidige provinsie Fars rondom die stad Sjiraz verwys waarvan ook die naam فارسی (Farsi) vir die Persiese taal afgelei is.
In 1935 het Rezā Shāh die internasionale gemeenskap gevra om na die land liewer as Iran te verwys. Sedert die Irannese Rewolusie van 1979 is die amptelike naam van die land "Islamitiese Republiek van Iran".
Ekonomie [wysig]
Kenmerke [wysig]
Die Iranse ekonomie is tans volgens koopkragpariteite die agtiende grootste ter wêreld, maar staan nog sterk onder die invloed van die staat en religieuse stigtings, terwyl die privaatsektor tans minder as 'n vyfde van die waardeskepping verteenwoordig. Die regering strewe egter daarna om die privaatsektor uit te brei. Die olie- en gasbedryf is net soos groot ondernemings in staatsbesit. Iran se ekonomiese doelwitte word deur middel van vyfjaarplanne gestel. Tans word die vyfde vyfjaarplan geïmplementeer.
Iran se bruto binnelandse produk (BBP) het in die fiskale jaar 2011/2012 na ramings sowat VSA-$ 480 miljard beloop. Die belangrikste ekonomiese sektore is die gas- en oliebedryf, petrochemiese nywerhede, landbou, metaal- en motorvervaardiging. Die ekonomiese infrastruktuur is sedert die 1990's voortdurend opgeknap en uitgebou. In die vroeë 21ste eeu het die dienstesektor die grootste bydrae tot die bruto binnelandse produk gelewer, gevolg deur die nywerheidsektor (met mynbou en vervaardiging) en die landbousektor. In 2006 is sowat 45 persent van die staatsinkomste deur olie- en gasuitvoere gegenereer, terwyl belasting en tariewe 31 persent bygedra het.
Knellende vraagstukke is die hoë inflasiekoers wat amptelik op 22,5 persent bereken word, terwyl dit volgens onafhanklike skattings hoër as 30 persent is. Volgens amptelike statistieke is 11,8 persent van die ekonomies aktiewe bevolking werkloos. Die werkloosheidsyfer vir jongmense tussen 15 en 29 jaar word op sowat 25 persent beraam.
Daar moet egter in ag geneem word dat in amptelike statistieke werknemers, wat op ten minste twee dae van die week werk, as werkendes beskou word. Die grootste uitdaging is dat jaarliks 750 000 jongmense tot die arbeidsmark toetree. Terwyl die regtelike raamwerk vir buitelandse beleggers deur die afkondiging van nuwe wetgewing verbeter is - so word beleggings intussen deur die wet beskerm, is 'n belastinghervorming deurgevoer en wisselkoerse geharmoniseer -, neem Iran op die Wêreldbank se Doing Business-indeks tans slegs die 144ste plek van altesaam 183 lande in. Die internasionale geskil oor Iran se kernprogram en gepaardgaande internasionale sanksies, wat teen die land ingestel is, belemmer die ekonomiese ontwikkeling van Iran.
Buitelandse beleggers - tans veral Britse, Franse, Japanse, Suid-Koreaanse, Sweedse en Switserse ondernemings - het hulle op 'n klein aantal bedrywe soos die olie- en gasbedryf, motorvervaardiging, koperontginning, petrochemiese nywerhede, voedselverwerking en farmaseutiese produkte toegespits.
Natuurlike hulpbronne [wysig]
Iran se olie- en gasreserwes word onder die grootstes ter wêreld gereken. Die oliereserwes word op 130 miljard vate beraam (of elf persent van alle reserwes wêreldwyd) en is die derde grootstes na dié van Saoedi-Arabië en Irak. Gasreserwes beloop 32 biljoen kubieke meter en is die tweede grootstes na dié van Rusland.
Mineraalskatte, wat tans ontgin word, sluit bauxiet, chroom, steenkool, koper, goud, ystererts, kalksteen, rooi oksied, sout, strontium, swawel, turkoois en uraan in. Koperontginning is die snelste groeiende sektor buite die olie- en gasbedryf. Iran se koperreserwes verteenwoordig vier persent van die wêreldvoorraad van hierdie metaal.
Sanksies en hiperinflasie [wysig]
As gevolg van ekonomiese sanksies, wat deur westerse lande teen Iran ingestel is en toegang tot internasionale geldmarkte vir Iranse banke beperk het, het die rial tussen Junie 2011 en Oktober 2012 twee derdes van sy waarde teenoor die Amerikaanse dollar verloor en teen 40 000 rial teenoor die VSA-$ verhandel. Volgens die Iranse regering was daar geen ekonomiese redes vir die dalende wisselkoers nie en moes spekulante en buitelandse magte se "psigologiese oorlogvoering" teen Iran die blaam dra.[4]
Die rial se waardeverlies het versnel nadat baie burgers kontant vir buitelandse valuta begin ruil het. Die Iranse regering het 'n buitelandse valutasentrum ingerig om Iranse invoerders van Amerikaanse dollar te voorsien en aangekondig dat die vrye handel met valuta beperk gaan word, terwyl Iran se geheimediens ingespan is om valutatransaksies dop te hou en teen spekulante op te tree. Invoere het in die eerste halfjaar van 2012 gekrimp tot 26 miljard $ teenoor 29 miljard $ in dieselfde tydperk van 2011. Volgens Iran se reserwebank was buitelandse valutareserwes groot genoeg om vir invoere te betaal.
Die dalende wisselkoers het met 'n baie hoë inflasiekoers gepaard gegaan wat deur deskundiges reeds as hiperinflasie geklassifiseer word. Alhoewel dit amptelik net 25 persent beloop, is die inflasiekoers in Oktober 2012 deur analitici op meer as 50 persent beraam.[5]
Toerisme [wysig]
Alhoewel Iranse toerisme nog nie sy volle potensiaal ontwikkel het nie, het die plaaslike toerismebedryf in die eerste dekade van die 21ste eeu stewige groei getoon. Tussen 2004 en 2010 het die getal buitelandse besoekers jaarliks met 12,7 persent gegroei - aansienlik meer as die gemiddelde groei in internasionale toerisme wat volgens die Verenigde Nasies se Wêreldtoerisme-organisasie in dieselfde periode 3,2 persent beloop het.[6]
In 2011 het Iran sowat drie miljoen internasionale toeriste ontvang en is 'n inkomste van meer as twee miljard VSA-$ uit toerisme gegenereer. Terwyl die land in 2012 onder internasionale sanksies en hiperinflasie gebuk gegaan het, het die gunstige wisselkoerse van buitelandse geldeenhede teenoor die Iranse rial die toerisme nog aangewakker.
Die meeste internasionale toeriste kies Iran om godsdienstige redes as reisbestemming en onderneem dikwels pelgrimstoere na plekke wat in Sjiïtiese Islam as heilig beskou word. Volgens Iranse statistieke het slegs 20 000 toeriste om nie-religieuse redes 'n besoek aan die land afgelê. Naas Sjinese en Duitsers het hierdie kategorie van toeriste ook sowat 1 000 Amerikaners ingesluit. Aangesien Iran se streng godsdienstige voorskrifte ook deur buitelandse besoekers nagevolg moet word, is die land allesbehalwe 'n maklike bestemming vir westerse toeriste. Die groot aantal antieke monumente is die belangrikste toeristetrekpleisters. Die Iranse Tapytmuseum in Teheran is in 1978 geopen en behandel met sy permanente en tydelike uitstallings die tradisionele weefkuns van Iran waarvan die oorspronge tot in die Bronstydperk terugdateer.
Sporttoerisme is die derde belangrikste kategorie naas pelgrimstoere en kulturele toerisme. Iran se topografie met hoë bergreekse en sterk sneeuval in die wintermaande maak van die land 'n gewilde bestemming vir Alpynse skisport. Daarnaas is ruitersport, woestyn-safari's, duiksport in die Persiese Golf-kusgebied, voëlkyk en hengel gewilde tydverdrywe vir in- en uitheemse toeriste.
Politiek en regstelsel [wysig]
In die sestigerjarige het Iran naas die Turkye van Atatürk geblyk om een van die eerste Islamitiese lande te wees wat met die sekularisasie van sy maatskappy en regstelsel begin.
Die Islamitiese Rewolusie van die jaar 1979 het hierdie vooruitgang met die hernieude invoering van die Sjaria weer tot niet gemaak. 'n Kodifisering van die Islamitiese wet het nooit plaasgevind nie, en regsake word op 'n willekeurige grondslag behandel. Daar is geen sprake van magskeiding nie, en geestelike leiers, wat met die bewind simpatiseer, oefen 'n oorgroot invloed uit.
Partye en parlement [wysig]
Die Iranse parlement staan as Majlis bekend (Farsi: مجلس, 'n Arabiese leenwoord wat "vergadering" of "sitting" beteken). Voor die Islamitiese Rewolusie van 1979 het die parlement uit twee kamers bestaan, die Majlis Shora Melli of Nasionale Vergadering en die Senaat.
Ná die Islamitiese Rewolusie is 'n nuwe parlement gestig, die Majlis Shora Eslami of Islamitiese Vergadering. Die Senaat is ontbind. Afgevaardigdes is aanvanklik vir 'n periode van twee jaar verkies, tans is dit vier jaar. Afgevaardigdes mag nie gelyktydig as ministers in 'n regering dien of enige ander openbare amp beklee.
Tydens die eerste verkiesing het kiesers volgens die destydse kiesreg nog as klasse gestem (adellikes, geestelikes, landbesitters, ambagsmanne en koopmans). Later is afgevaardigdes volgens hul geloof verkies (Moslems, Jode, Christene en Zoroastriërs). Tans word godsdienstige minderhede van Iranse Jode, Christene en Zoroastriërs elkeen deur minstens een afgevaardigde in die parlement verteenwoordig. Alle ander setels word vir Islamitiese kandidate gereserveer.
Alle wetgewing, wat deur die parlement aangeneem word, moet op die Koran en ander Islamitiese regsbronne (Hadith) gegrond wees en ook aan die streng voorskrifte van die Islamitiese regstelsel (Sjaria) voldoen soos deur die Islamitiese regswetenskap (Fiqh) bepaal. Aan die Rewolusionêre Leier en die Raad van Rewolusionêre Wagters is 'n vetoreg in hierdie verband toegeken.
Daar is geen partye volgens westerse standaarde in Iran nie, alhoewel talle politieke groeperings amptelik as "party" geregistreer is. In parlements- of presidentsverkiesings stem kiesers dan ook nie vir partye nie, maar vir enkele kandidate. 'n Groot aantal hervormingsgesinde groeperings is sedert die presidentsverkiesings van 2009 onwettig verklaar of aan ander vorme van onderdrukking blootgestel.
In die verkiesing vir die 8ste wetgewende periode van die parlement op 14 Maart 2008 en byverkiesings op 25 April 2008 het behoudende strominge 'n groot meerderheid van die 290 setels verower. Voornemende kandidate met liberale standpunte is dikwels vooraf deur die Iranse departement van binnelandse sake en die konserwatiewe Raad van Rewolusionêre Wagters afgekeur.
Afgevaardigdes in die Iranse parlement is informeel georganiseer in 'n hervormingsgesinde "minderheidsgroep" en 'n konserwatiewe "meerderheidsgroep". Die lassgenoemde is saamgestel uit aanhangers van staatspresident Ahmadinedjad, sogenaamde "onafhanklikes" en behoudendes wat krities teenoor die regering staan.
Die eerste rondte van die parlementsverkiesings van 2012 is op 2 Maart gehou.
Burgerlike samelewing en menseregte [wysig]
Alhoewel menseregte-vergrype sedert die Islamitiese Rewolusie van 1979 geleidelik afneem, moet die situasie in Iran nog steeds as baie sorgwekkend beskou word. Aangesien die Islamitiese wet seuns vanaf 15 jaar en meisies vanaf 9 jaar as meerderjarig beskou, is daar teregstellings van minderjariges. Iran pas die doodstraf toe vir moord, verkragting en dwelmhandel.
Die verkiesing van president Khatami in 1997 en die toekenning van die Nobelprys vir vrede in 2003 aan die oudregter Shirin Ebadi is deur buitelandse waarnemers saam met die toelating van nie-regeringsorganisasies as bemoedigende stappe op pad na 'n Iranse regstaat beskou.
Godstaat en burgerlike samelewing [wysig]
Ondanks sensuur en sterk islamistiese tendense het in Iran 'n lewendige burgerlike samelewing in die spanningsveld tussen godsdienstige tradisies en modernisme ontwikkel waarin die owerheid se behoudende opvattings met die meerderheid se strewe na sosiale vernuwing en gelyke regte vir almal gekonfronteer word.[7]
Iraniërs se stryd vir vryheid en demokrasie het sy wortels in laat 19de eeuse politieke bewegings wat in die Konstitusionele Rewolusie van 1906 uitgemond het. Iran, wat destyds nog as 'n absolutistiese monargie geregeer is, het in dié jaar sy eerste vry verkose parlement gekry. Hierdie politieke gebeure word algemeen as die begin van Iran se modernisering beskou - 'n proses wat vandag steeds aan die gang is.
Struikelblokke op die pad na vryheid was nie net diktatoriese bewindhebbers nie, maar ook buitelandse magte wat verskeie kere in Iran se politiek ingemeng het. Dit was immers die Verenigde Koninkryk wat in 1925 Reza Pahlavi as stigter van die Pahlavi-dinastie aan die mag gehelp het, en die Verenigde State wat 'n demokraties verkose eerste minister van Iran, Mohammed Mossadegh, in 1953 weens sy beleid van nasionalisering van sleutelbedrywe soos die olienywerheid met 'n staatsgreep ontmag en sodoende die basis vir Mohammed Reza Pahlavi se diktatories-monargiese bewind geskep het.
Uiteindelik was sowel sjah Mohammed Reza Pahlavi asook die latere Islamities-republikeinse bewind genoodsaak om konsessies in terme van demokratiese deelname te maak. Selfs Ajatollah Chomeini, die onbestrede leier van die Irannese Rewolusie, moes 'n kompromie ten opsigte van Iran se nuwe bedeling aangaan waarvolgens die term "republiek" by die amptelike staatsnaam ingesluit is - iets wat oënskynlik in teenspraak met 'n Islamitiese Godstaat staan.
Ook Iran se grondwet en staatsvorm weerspieël die feit dat die Islamitiese Republiek nie alleenlik deur "Gods wil" bestuur word nie, maar dat ook die stem van die volk legitimiteit aan die uitvoerende en wetgewende gesag verleen. Al is die Leier van die Rewolusie en die Rewolusionêre Wagters die hoogste politieke instansies, is daar nogtans 'n parlement en 'n staatspresident wat deur die volk verkies word.
Hierdie politieke dualisme het verseker dat Iran nie die pad na 'n suiwer Godstaat ingeslaan het nie, maar dat Iran se burgerlike samelewing sy eie waardes en aspirasies kon handhaaf. Dit is juis vroue en jongmense wat hulle meestal nie aan die morele waardes en verwagtings van die konserwatiewe geestelikheid wil onderwerp nie.
Omdat die owerheid geen politieke organisasies buite die Islamitiese sfeer toelaat nie, het Iraniërs hul stryd vir hul eie ideale na ander vlakke van die openbare lewe gedra. Skrywers, kunstenaars, rolprentregisseurs, akteurs en musikante doen baie moeite om hul politieke boodskap ondanks streng sensuurwette aan die publiek oor te dra. Nie-regeringsorganisasies speel 'n belangrike rol in hierdie proses, net soos joernaliste wat in openbare debatte die rol van partye oorgeneem het en in hul artikels en kommentare dikwels met skerpsinnige analises uitmunt. Honderde dagblaaie en tydskrifte is deur die owerheid verbied, maar verskyn soms weer onder 'n nuwe naam. Ook die internet het 'n belangrike nuwe forum vir opposisiegroepe geword.
Intussen het ook sommige geestelikes begin om oor die waardes en doelwitte van die Irannese Rewolusie te reflekteer. Liberale intellektueles, maar ook geestelikes soos oud-president Khatami ontwikkel nuwe sienswyses waarvolgens Iran se Islamitiese tradisies versoenbaar kan wees met die vereistes van 'n moderne samelewing. Iran het nie net op tegnologiese en wetenskaplike gebied nie, maar ook in hierdie opsig 'n leidende rol in die Islamitiese wêreld begin speel.
Vakbonde [wysig]
Tans bestaan daar geen vakbonde volgens die Europese, Suid-Afrikaanse of Noord-Amerikaanse model nie. Iran se arbeidswetgewing maak voorsiening vir sogenaamde "Islamitiese Arbeidsrade" om die belange van werknemers te behartig. Die "Huis van Werkers" (Khane-ye Kargar) dien as koördineerder en oorkoepelende liggaam vir hierdie rade, maar tree nie as 'n onafhanklike instelling op nie. Westerse waarnemers vermoed dat dit onder die regstreekse beheer van die Departement van Arbeid en Iran se geheime diens is.[8]
Die eerste vakbond, wat ná die Islamitiese Rewolusie in Iran in die lewe geroep is, was die Vakbond van Busbestuurders (Sendika-ye Karkonan-e Sherkat-e Wahed) wat kort ná die bekendmaking van sy stigting verbied is. Sy leidende lede is in hegtenis geneem.
Verwysings [wysig]
- ↑ Human Development Reports
- ↑ Bundeszentrale für politische Bildung (bpb): Die Islamische Republik Iran
- ↑ Mahmoud Rashad: Iran: Geschichte, Kultur und lebendige Traditionen – antike Stätten und islamische Kunst in Persien. Keulen: DuMont 2006, bl. 9
- ↑ www.welt.de: Iran setzt Geheimdienst auf Devisen-Spekulanten an, 2 Oktober 2012
- ↑ www.welt.de: Iraner ächzen unter einer Hyperinflation, 4 Oktober 2012
- ↑ washingtonpost.com, 5 November 2012: Tourism a surprise bright spot for Iran. Besoek op 6 November 2012
- ↑ Bahman Nirumand: Irans Zivilgesellschaft. Aanlyn beskikbaar: www.bpb.de
- ↑ Duitse Departement van Buitelandse Sake: Iran
