Port Elizabeth

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Spring na: navigasie, soek
Port Elizabeth
iBhayi (xh) , Bhayi (zu)
Lugfoto van Port Elizabeth met die Nelson Mandelabaai-stadion, 'n bekende baken, in die voorgrond.
Lugfoto van Port Elizabeth met die Nelson Mandelabaai-stadion, 'n bekende baken, in die voorgrond.
Bynaam: PE, Die Baai
Slagspreuk: Die vriendelike stad
Ligging van Port Elizabeth op 'n kaart (Oos-Kaap)
Port Elizabeth
Port Elizabeth
Ligging van Port Elizabeth op 'n kaart (Suid-Afrika)
Port Elizabeth
Port Elizabeth
Koördinate: 33°57′S 25°36′O Koördinate: 33°57′S 25°36′O
Land Vlag van Suid-Afrika Suid-Afrika
Provinsie Oos-Kaap
Metropolitaanse Munisipaliteit Nelson Mandelabaai
Stigting 1814-1821
Oppervlak
 - Stad 335,30 km²  (129,5 vk m)
Hoogte m (0 vt)
Bevolking (2011)[1]
 - Stad 312 392
 - Digtheid 708,32/km² (1 834,5/myl2)
 - Metropolitaans 1 152 915
Tydsone SAST (UTC+2)
Poskode 6000
Skakelkode(s) 041
Commons Port Elizabeth
Webwerf: www.nelsonmandelabay.gov.za

Port Elizabeth (Xhosa: iBhayi; Zoeloe: Bhayi), wat in plaaslike Afrikaans dikwels "Die Baai" of net "PE" genoem word, is 'n hawestad geleë aan Algoabaai, in die Oos-Kaapprovinsie, Suid-Afrika, 763 km oos van Kaapstad. Die stad met sy 312 390 inwoners (2011) is die grootste in die Oos-Kaapprovinsie, en het met die Universiteit van Port Elizabeth dekades lank oor die enigste tweetalige universiteit in die land beskik.

Port Elizabeth, wat van 'n klein militêre buitepos tot die vyfde grootste stad in Suid-Afrika gegroei het, strek oor sestien kilometer langs die kus van die Indiese Oseaan. Die warm subtropiese klimaat, 'n polsende naglewe en lang wit strande soos King's Beach, Humewood, Hobie en Pollock, waarvan sommige in die binnestad lê, maak van die stad 'n gewilde toeristebestemming. Humewoodstrand is as 'n blouvlagstrand gesertifiseer.

In 2001 het Port Elizabeth saam met Uitenhage, Despatch en ander stede en gebiede in die omgewing deel geword van die Nelson Mandelabaai Metropolitaanse Munisipaliteit met 'n geskatte 1 152 115 inwoners in 2011.

Geskiedenis[wysig]

Vroeë geskiedenis[wysig]

Die eerste bewoners van die streek rondom Algoabaai was voorsate van die San wat sowat 100 000 jaar gelede hier gejag en veldkosse versamel het. Omstreeks 2 000 jaar gelede het swart akkerbouers, wat as voorsate van die Xhosavolk beskou word, vanuit die noorde na die gebied gemigreer en die inheemse bevolking uiteindelik verdryf of geassimileer.

Die eerste Europeërs, wat die gebied verken het, was Portugese seevaarders. Bartolomeus Dias het in 1488 op St. Croix-eiland in Algoabaai geland en 'n kruis opgerig, terwyl Vasco da Gama in 1497 die nabygeleë Voëleiland ontdek het. Die streek sou vervolgens eeue lank as 'n "landingsplek met varswater" op seekaarte verskyn.

Een van die Portugese hoofdoelwitte in die Indiese Oseaan was die oorname van die winsgewende seehandel tussen die kusgebiede van Oos-Afrika en Indië wat oorspronklik deur Arabiese en Afro-Arabiese handelaars oorheers is. Met die oorname van dié handel het die Portugese handelsbande met hul Indiese kolonie Goa aangeknoop. Die Portugese naam Algoa beteken "[op pad] na Goa", net soos die naam van die seehawe, wat verder noord in die huidige Mosambiek geleë was, Delagoa, as "vanaf Goa" vertaal kan word.

Winde was 'n belangrike weersfaktor vir seevaarders, en so het die Portugese gereeld op die seisoen met gunstige winde gewag voordat hulle vanaf Algoabaai ooswaarts geseil het, terwyl Portugese skepe uit Goa juis in dié seisoen in Delagoa aangedoen het wanneer winde gunstig genoeg vir hul terugvaart was.

Seehawe van die Oos-Kaap[wysig]

Fort Frederick
'n Elektriese trem in Hoofstraat, omstreeks 1910
Historiese terrashuise in Donkinstraat
Die Ou Poskantoor in Courtstraat

Gedurende die eerste Britse besetting van die Kaapkolonie tydens die Napoleontiese Oorloë is 'n steenfort in die gebied gebou wat ter ere van prins Frederick, hertog van York en Albany, Fort Frederick genoem is. Die fort is opgerig om die kusstreek teen 'n moontlike landing van Franse troepe te verdedig en het dus 'n goeie uitsig oor die plek gebied wat later as Port Elizabeth bekend sou staan. Die fort is later tot monument verklaar.

In 1804 is die nabygeleë nedersetting Uitenhage langs die Swartkopsrivier gestig. Die dorp was nie ver van die riviermonding in Algoabaai af geleě nie en het destyds deel uitgemaak van die Graaff-Reinet-distrik. In 2001 is Uitenhage saam met Port Elizabeth en Despatch by die nuwe Nelson Mandelabaai Munisipaliteit ingesluit.

Die plaas Strandfontein, waaruit later die voorstad Somerstrand sou ontwikkel, was tussen 1814 en 1821 in besit van die latere Voortrekkerleier Piet Retief wat in 1837 tydens onderhandelinge oor grond saam met 500 mans, vroue en kinders deur die Zoeloe-koning Dingane vermoor is. Later het Frederik Korsten, na wie 'n ander voorstad van Port Elizabeth vernoem is, op dié plaas geboer.

In 1820 het sowat 4 000 Britse setlaars hulle met steun van die regering van die Kaapkolonie in die gebied gevestig, Duitse immigrante het sowat drie dekades later gevolg. Die volksplanting was daarop gemik om die grensgebied tussen die kolonie en die stamland van die Xhosa te stabiliseer. Port Elizabeth is in hierdie tydperk deur Sir Rufane Shaw Donkin, die waanemende goewerneur van die Kaapkolonie, as seehawe gestig en na sy vrou Elizabeth vernoem wat in 1818 in Indië oorlede is. 'n Steenpiramide in die stedelike park Donkin Reserve herinner aan Elizabeth Donkin.

Die Apostoliese Vikariaat van die Kaap die Goeie Hoop is in 1847 hier gestig, en in 1861 het Port Elizabeth die status van selfregerende munisipaliteit gekry. Die nedersetting het vinnig gegroei en 'n kosmopolitiese bevolking van Europeërs, Kaapse Maleiers en ander immigrante gehuisves. Die bou van 'n spoorwegverbinding na Kimberley in 1873 het Port Elizabeth se groei verder aangewakker. Die Kaapse Regeringsspoorweë is in 1872 deur premier John Molteno gestig, en danksy die massiewe uitbreiding van die provinsiale spoorwegnetwerk in die volgende jare het Port Elizabeth se belangrikheid as seehawe vir die Kaapse binneland en handelsentrum toegeneem.

Tydens die Tweede Vryheidsoorlog was Port Elizabeth se hawe 'n belangrike vervoerpunt vir soldate, perde en materiale wat met treine na die frontlinie vervoer is. Terwyl die stad nie regstreeks deur die oorlogshandelinge geraak is nie, het baie oorlugsvlugtelinge na Port Elizabeth gestroom, waaronder Afrikanervroue en -kinders wat deur die Britse owerheid in 'n konsentrasiekamp geïnterneer is. Ná die oorlog is die Perdemomunment ter ere van die duisende perde en muile opgerig wat tydens die konflik gesterf het.

Tot in die 20ste eeu het Port Elizabeth 'n sterk Britse karakter gehad. So het die 4 900 Afrikaanssprekendes in die magistraatsdistrik Port Elizabeth in 1918 'n getalsminderheid teenoor tagtig persent Engelssprekende blankes gevorm. Die plaaslike bevolking was derhalwe merendeels lojaal aan die Britse Ryk.[2]

Port Elizabeth was al vroeg 'n sentrum van swart politieke bewegings en vakbonde. Die Industrial and Commercial Workers' Union of South Africa (I.C.U.), wat in 1919 deur Clements Kadalie, 'n boorling van Nyasaland, met slegs 24 lede gestig is en waarvan in Februarie 1920 'n Port Elizabethse afdeling ontstaan het, het nog in dieselfde jaar 'n suksesvolle staking van ongeskoolde werkers georganiseer oor 'n loonverhoging van 6d per dag.[3]

Port Elizabeth in die apartheidjare[wysig]

In die tyd van die Nasionale Party-bewind is ook Port Elizabeth deur die apartheidbeleid geraak. In 1962 is met die gedwonge verskuiwing van nie-blanke inwoners volgens die Groepsgebiedewet en die oprigting van etniese woonbuurte begin. Die hele Suideinde-distrik, wat oorspronklik deur verskillende bevolkingsgroepe bewoon is, is in 1965 ontruim en gesloop om plek te maak vir eiendomsontwikkeling. Vir die Indiërgemeenskap is Malabar as etniese woonbuurt ontwikkel, terwyl bruin bewoners in New Brighton hervestig is. Verskuiwings het voortgeduur tot en met 1975.

Steve Biko, 'n plaaslike swart anti-apartheidaktivis, is deur veiligheidsmagte in Port Elizabeth ondervra en gemartel voordat hy na Pretoria geneem is waar hy oorlede is. Ander bekende slagoffers van dié tydperk sluit die sogenaamde Cradock-vier (Matthew Goniwe, Fort Calata, Sparrow Mkonto en Sicelo Mhlauli) wat in 1985 naby die stad vermoor is, en George Botha, 'n hoërskool-onderwyser, in.

In laat 1984 het politieke spanninge in die gebied hand oor hand toegeneem nadat die motorbedryf in 'n resessie gedompel en die omliggende landboustreke deur 'n ernstige droogte geteister is. Duisende het na die stad begin stroom waar die swart werkloosheidsyfer al 'n rekordvlak van vyftig persent bereik het en groot getalle inwoners in krotbuurte rondom die blanke stad gevestig is. In Maart 1985 is wegblyaksies in Port Elizabeth en Uitenhage georganiseer.[4]

Port Elizabeth in die nuwe Suid-Afrika[wysig]

Sedert die eerste demokratiese verkiesings in 1994 is Port Elizabeth deur dieselfde moeilike vraagstukke in die gesig gestaar soos die res van die land. Die gebrek aan buitelandse en regeringsbeleggings, die impak van die MIV/Vigs-pandemie en hoë vlakke van geweld en misdaad gooi 'n skadu oor Nelson Mandelabaai. Die industriële ontwikkelingsone van Coega, wat teen 'n koste van R20 miljard ontstaan het, het nie tot die verwagte ekonomiese groei gelei nie.

In 2001 is die Nelson Mandelabaai Metropolitaanse Munisipaliteit gevorm wat Port Elizabeth, die nabygeleë nedersettings Uitenhage en Despatch asook landelike gebiede in die omgewing in een administratiewe eenheid met 'n bevolking van meer as 1,3 miljoen verenig het. Die naam is ter ere van Suid-Afrika se eerste swart president, Nelson Mandela, gekies.

Port Elizabeth se hawe, middestad en waterfront is ter geleentheid van die FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010 herontwikkel. Vandag is Port Elizabeth die sentrum van die Suid-Afrikaanse motornywerheid en tegelykertyd 'n gewilde vakansiebestemming.

Ekonomie[wysig]

Die Stadsaal van 1858 het op Markplein ontstaan

Port Elizabeth is die belangrikste nedersetting in die Nelson Mandelabaai Munisipaliteit, die ekonomiese kragpunt van die Oos-Kaap wat meer as 35 persent van dié provinsie se bruto binnelandse produk (BBP) oplewer.[5]

Alhoewel die plaaslike produksiesyfers beskeie is in vergelyking met oorsese lande, dra Port Elizabeth die trotse bynaam "Detroit van Suid-Afrika". In Port Elizabeth en die voorstad Uitenhage het vervaardigers soos General Motors, Volkswagen, Ford, Continental Tires, Johnson & Johnson en baie ander nywerhede vir die plaaslike Suid-Afrikaanse mark opgerig.

Die motorbedryf, wat 26 persent van die Oos-Kaap se BBP oplewer, stimuleer ook die vestiging van ander ondernemings, wat hoofsaaklik komponente vir motors vervaardig. So het Hi-Tech Automotive & Superformance en Perana Performance Group hul hoofkwartiere in die stad. Die belangrikste motorvervaardiger in Port Elizabeth is General Motors sedert hul die handelsmerk GM Ranger in die 1960's geskep het. Tans word Chevrolet-motors en Isuzu-bakkies in die plaaslike GM-aanleg vervaardig.

Die toerismebedryf is nog 'n belangrike en vinniggroeiende sektor wat met die bou van 'n nuwe Internasionale Kongressentrum, wat teen 'n koste van 800 miljoen rand opgerig is, 'n hupstoot gekry het.

Die dienstesektor steun veral op inligtings- en kommunikasietegnologie en die uitplasing van sakeprosesse. Die opening van 'n nuwe filmkantoor het die weg gebaan vir meer beleggings in die plaaslike rolprentbedryf.

Daar word verwag dat hernieubare energie tot die vinnigste groeiende sleutelbedryf in die gebied sal ontwikkel, onder meer danksy die steun van regeringskant.

Infrastruktuur[wysig]

'n Lugfoto van Port Elizabeth se seehawe
By die ingang tot die PE Internasionaal-lughawe word 'n Impala Mk-1-vegstraler vertoon

Die lughawe van die stad bied verbindings na ander nasionale bestemmings. Die N2 nasionale pad verbind die stad met Durban, Oos-London en Kaapstad via George. Die stad is ook met 'n geëlektrifiseerde spoorlyn verbind aan die nasionale spoornetwerk. Port Elizabeth se ou seehawe beskik oor 'n oppervlak van 115 hektaar en meer as 3 400 meter se kaaigeriewe. Dit hanteer naas motors veral vrugte en mangaanuitvoere. 'n Tweede diepseehawe, Ngqura (uitgespreek as Coega), is voltooi en sal na verwagting die vestiging van nuwe nywerhede in die gebied bevorder.

Seehawe[wysig]

Algoabaai het aanvanklik min beskerming vir skepe gebied. In 1837 het die boubedrywighede vir die eerste hawehoof begin waarvoor onder meer die oorblyfsels van 'n skeepswrak gebruik is. Hierdie vroeë kaai, wat in 1841 voltooi is, het oor 'n lengte van 147 meter uit hout bestaan, die res van 63 meter is van steen gebou. In 1841 is die kaai deur 'n storm vernietig.

'n Breekwater met 'n lengte van 400 meter, wat in die 1860's by die monding van die Bakensrivier gebou is, het onder meer weens sandafsettings onbruikbaar geword. Die huidige hoofbreekwater het tussen 1922 en 1933 ontstaan, en vervolgens kon ook groter stoomskepe in Port Elizabeth-hawe aandoen. Verdere uitbreidingswerk het in 1975 begin. Die breekwater is verleng en 'n toegangskanaal met 'n lengte van 3 kilometer is gegrawe.[6]

Lughawe[wysig]

Port Elizabeth-lughawe, vroeër bekend as H.F. Verwoerd-lughawe, is sowat twee myl suid van die sakekern geleë. 'n Rit na die lughawe neem van die meeste stadsbuurte minder as tien minute, en derhalwe word dit dikwels die "Tien-minute-lughawe" genoem. Die lughawe word, net soos nege ander groot lughawens in die land, deur die Lughawemaatskappy van Suid-Afrika (ACSA) bedryf.

Die lughawe hanteer jaarliks meer as een miljoen passasiers en 800 ton vrag, waaronder blomme, bevrore kreef, vleis, volstruisvelle en sampioene. Die sentrale terminaal is ter geleentheid van die Sokkerwêreldbekertoernooi in 2010 uitgebrei vir 'n maksimum kapasiteit van twee miljoen passasiers per jaar.

Die lughawe is oorspronklik in 1929 deur luitenant-kolonel Miller gestig wat 'n vliegveld vir sy lugposdiens tussen Port Elizabeth en Kaapstad benodig het. Toe dit in 1936 amptelik as lughawe geopen is, het dit oor 'n enkele aanloop- en landingsbaan beskik.

Onderwys[wysig]

Old Grey Institute[wysig]

Die Old Grey Institute op Belmontterras, Port Elizabeth

Gedurende die 1850's het Sir George Grey, goewerneur van die Kaapkolonie (1854-1861), 'n leidende rol by die stigting van opvoedkundige instellings dwarsoor die kolonie gespeel. Danksy die inisiatief van John Paterson, een van Port Elizabeth se eerste raadslede, het die munisipaliteit 'n leë erf op die heuwelpiek teenoor die Donkin-reservaat oorgeneem om 'n hoërskool op te rig. Die skool is in laat 1858 ingewy en as waardering van die goewerneur se bydrae tot die onderwys in die Kaapkolonie Grey Institute genoem.

Laerskoolklasse is vanaf Januarie 1859 aangebied, en in April van dié jaar is ook die hoërskool formeel geopen. In 1875 is 'n kloktoring by die bestaande geboue gevoeg wat van die gebouekompleks 'n bekende baken in die stad gemaak het. Soos die skool gegroei het, het sy fasiliteite uiteindelik in 1914 te klein geraak, en die hoërskool is na sy huidige terrein verskuif waar dit as Albert Jackson-skool bekend staan. Die ou kompleks het verder as voorbereidende skool gedien. Dit is op 10 Desember 1976 as nasionale monument aangewys.

Tersiêre instellings[wysig]

Die Universiteit van Port Elizabeth, wat in 1964 as die enigste tweetalige Afrikaans-Engelse universiteit in Suid-Afrika gestig is en oor 'n kampus van sowat 800 hektaar beskik, vorm vanaf die jaar 2005 saam met die voormalige Technikon van Port Elizabeth en die Vista-Universiteit die nuwe Nelson Mandela Metropolitaanse Universiteit (NMMU). Dit is die grootste universiteit in die oostelike en suidelike Kaapgebied met sowat 24 000 studente in sewe fakulteite en op agt kampusse.

Boukuns[wysig]

Port Elizabeth se boukuns weerspieël die Europese invloed. Hier word die meeste Art Deco-geboue in Suid-Afrika aangetref, naas die oorheersende Victoriaanse en Edwardiaanse boustyle en voorbeelde van Kaaps-Hollandse argitektuur.[7]

Die hoogste gebou in die stad op 86,85 meter is Sanport 140 (ook bekend as Sanlamgebou), 'n kantoorgebou met 22 verdiepings wat in die modernistiese styl ontwerp en in 1976 voltooi is. Ook die meeste ander veelverdiepinggeboue in Port Elizabeth is modernistiese strukture, soos die hoofgebou van die Metropolitaanse Nelson Mandela-universiteit (82,5 meter, 21 verdiepings), die woonstelgebou The Beaches (69,7 meter, 20 verdiepings) en die nuwe Poskantoorgebou wat in 1991 voltooi is (75 meter, 19 verdiepings).[8]

Die besige Boardwalk-sentrum wes van die stad in Somerstrand is 'n voorbeeld van moderne winkelsentrum-argitektuur en huisves naas winkels ook 'n kasino en restaurant.

Besienswaardighede[wysig]

Die Donkinreservaat met die monument en vuurtoring
Hobiestrand
Die Perdemonument
  • Die Donkinreservaat met sy kenmerkende steenpiramide is een van die bekendste bakens in die stad. Die vuurtoring langs die piramide is in 1861 opgerig en huisves vandag 'n militêre museum. Die gerestoureerde privaathuise van Donkinstraat is pragtige voorbeelde van die Victoriaanse boustyl.
  • No. 7 Castle Hill van 1827 is die oudste gebou van Port Elizabeth wat bewaar is. Dit is oorspronklik die tuiste van die eerste geestelike in die gebied, Eerwaarde F. McCleland. Die gebou is 'n tipiese voorbeeld van 'n 19de eeuse stadhuis en nou 'n museum en nasionale monument. Die museum beskik oor 'n versameling van meubels, huisgereedskap en poppe uit die 19de eeu.
  • Die Wit Huis of Old Harbour Board Building van 1904 is 'n pragtige voorbeeld van die Art-Nouveau-boustyl in Suid-Afrika. Oorspronklik dien dit as 'n administratiewe gebou vir die Suid-Afrikaanse Spoorweë en Hawens.
  • Die Settlers' Cemetery is die begraafplaas van baie van die Britse 1820-Setlaars.
  • Die Campanile (Kloktoring) is in 1923 ter herdenking aan die landing van die 1820-Setlaars opgerig. 'n Wenteltrap met 204 trappies lei na die uitkykplek van die toring met 'n hoogte van 53 meter, wat 'n pragtige uitsig oor die stad bied. Die kloktoring beskik oor 23 klokke, waarvan tien daagliks om 8h32, 13h32 en 18h02 gelui word.
  • Fort Frederick, wat in 1799 ter beskerming van die monding van die Baakensrivier deur Britse troepe opgerig is, staan bekend as die eerste steengebou in die Oos-Kaap. Die fort is vernoem na die Hertog van York. Vandag is die gebou 'n nasionale gedenkwaardigheid, wat onder meer oor 'n versameling van historiese kanonne beskik. Die fort is ook 'n uitstekende uitsigpunt oor Algoabaai.
  • Die Port Elizabethse Konsentrasiekamp en Begraafplaasgedenkteken ter herinnering aan die 230 Vroue en 85 kinders wie van 1901 hier, ver van hul oop Vrystaatse vlaktes, vertoef het en die 14 wie hier oorlede is voordat die kamp in November 1902 ontbind is.

Internasionale betrekkinge[wysig]

Stad Land
Greater coat of arms of Sweden.svg Gotenburg Vlag van Swede Swede

Sien ook[wysig]

Gemeentes[wysig]

Kiesafdelings[wysig]

Koerante[wysig]

Skole[wysig]

Diverse[wysig]

Verwysings[wysig]

  1. 2011-sensus
  2. Bureau for Scientific Publications at the Foundation for Education, Science and Technology: Cultural History, jaargang 1, uitgawe 11, bl. 61
  3. C.L.R. James: A History of Pan-African Revolt. Inleiding deur Robin D.G. Kelley. Oakland: PM Press 2012, bl. 82
  4. Gail M. Gerhart en Clive L. Glaser: From Protest to Challenge. A Documentary History of African Politics in South Africa, 1882-1990. Volume 6: Challenge and Victory, 1980-1990. Bloomington, Indiana: Indiana University Press 2010, bl. 72
  5. www.investinnelsonmandelabay.co.za: Beleggings in Nelson Mandelabaai
  6. Nicholas C. Kraus: History and Heritage of Coastal Engineering. American Society of Civil Engineers 1996, bl. 437
  7. Südafrika. Eine Bilderreise. Hamburg: National Geographic Deutschland 2009, bl. 192
  8. Emporis: Buildings in Port Elizabeth

Bronne[wysig]

Eksterne skakels[wysig]

Commons-logo.svg
Wikimedia Commons het meer media verwant aan:
Port Elizabeth (kategorie)

Afrikaanse skole[wysig]