Russies

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Spring na: navigasie, soek
Russies
русский язык
Gepraat in: Vlag van Rusland Rusland
Vlag van Armenië Armenië
Vlag van Azerbeidjan Azerbeidjan
Vlag van Estland Estland
Vlag van Finland Finland
Vlag van Georgië (land) Georgië
Vlag van Kasakstan Kasakstan
Vlag van Kirgisië Kirgisië
Vlag van Letland Letland
Vlag van Litaue Litaue
Vlag van Moldowa Moldowa
Vlag van Oekraïne Oekraïne
Vlag van Tadjikistan Tadjikistan
Vlag van Belarus Belarus
Vlag van Duitsland Duitsland
Vlag van Israel Israel 
Gebied: Oos-Europa, Noord-Asië
Totale sprekers: 144 miljoen 
Rang: 7
Taalfamilie: Indo-Europees
 Slawies
  Oos-Slawies
   Suidoos-Slawies
    Russies 
Skrifstelsel: Cyrilliese alfabet 
Amptelike status
Amptelike taal in: Flag of the United Nations.svg Verenigde Nasies
Flag of the CIS.svg GOS
Vlag van Rusland Rusland
Vlag van Kasakstan Kasakstan
Vlag van Kirgisië Kirgisië
Vlag van Tadjikistan Tadjikistan
Vlag van Belarus Belarus
Vlag van Abchasië Abchasië
Vlag van Suid-Ossetië Suid-Ossetië
Vlag van Transnistrië Transnistrië
Flag of Gagauzia.svg Gagausië
Gereguleer deur: Russiese Akademie vir Wetenskap
Taalkodes
ISO 639-1: ru
ISO 639-2: rus
ISO 639-3: rus 
Verspreiding van Russies

Russies (русский язык) is een van die grootste tale ter wêreld. Dit behoort tot die Indo-Europese taalfamilie en binne dié taalfamilie tot die Slawiese tale. Russies, Oekraïns en Wit-Russies vorm die Oos-Slawiese taalgroep.

Geografiese verspreiding[wysig]

Russies is die amptelike taal van Rusland. Dit word ook in onder meer Estland (saam met Estnies), Georgië (saam met Georgies, Abchasies, Osseties, Armeens en Turks), Letland (saam met Lets), Litaue (saam met Litaus en Pools), Moldawië (saam met Roemeens, Oekraïns, Bulgaars, Turks en Gagaoesies), Oekraïne (saam met Oekraïens, Krim-Tataars, Gagaoesies, Roemeens, Hongaars, Bulgaars, Pools, Duits, Slowaaks, Wit-Russies en Grieks) en Wit-Rusland (saam met Wit-Russies, Oekraïens en Pools) gepraat en is een van die ses amptelike tale van die Verenigde Nasies.

In Rusland word naas Russies ook nog tale soos Tsjetsjnies, Tataars, Kirgisies, Basjkiries en byna honderd ander tale gepraat.

Geskiedenis[wysig]

Streke waar Russies gepraat word. Die donkerblou dele is waar Russies die amptelike taal is

Die Protoslawiese dialek het waarskynlik in die tweede millennium v.C. binne die Indo-Europese taalfamilie ontstaan. In die eerste millennium n.C. het Protoslawies getransformeer in Oudslawies. In die sesde tot sewende eeu het drie groepe dialekte ontstaan: Oos-, Wes- en Suid-Slawies. Uit die Oos-Slawiese dialekte het Russies (Groot-Russies), Oekraïns (Klein-Russies) en Wit-Russies in die veertiende tot vyftiende eeu ontstaan.

In die Middeleeue word die verskil tussen die geskrewe en gesproke taal al hoe groter deurdat in die letterkunde ’n argaïese Russies gebruik word wat sterk steun op Kerkslawies, terwyl die gesproke taal verder ontwikkel. Die outobiografie van die priester Awwakoem uit die tweede helfte van die sewentiende eeu is in die gesproke taal geskryf en kan dus beskou word as die eerste werk van die moderne Russiese letterkunde.

Michail Lomonosof het in die tweede helfte van die agttiende eeu die grondslag van moderne Russies gelê. Nikolai Karamzin het aan die einde van daardie eeu die letterkundige norm daargestel waarop Aleksander Poesjkin voortgebou het. Die hedendaagse Russiese letterkundige taal het omstreeks 1800 ontstaan en is geskoei op die Moskouse dialek.

Kerkslawies het ’n groot invloed op Russies gehad, met die gevolg dat daar steeds baie sogenaamde "Kerkslawismes" in moderne Russies voorkom.

Die taal het ook talle leenwoorde uit ander tale soos Nederlands, Frans, Duits, Latyn en die Turkse tale opgeneem.

Nederlands en Duits in die Russiese taal[wysig]

Vanweë die belangstelling van tsaar Pieter die Grote in die Nederlandse skeepvaart en ook vanweë buitelanders wat in Rusland gewoon het, is talle woorde in Russies opgeneem wat ook in Afrikaans heel bekend lyk, soos:

актёр (aktjor) – akteur
аптека (aptjeka) - apteek
балкон (balkon) - balkon
батат (batat) - patat
библиотека (bibliotjeka) – biblioteek
боцман (botsman) - bootsman
брюки (brjoeki – net mv.) - broek
бутерброд (boeterbrod) - toebroodjie
ватерпас (waterpas) - waterpas
галстук (galstoek = halsdoek) - das
герцог (gertsog) – hertog
кабельтов (kabeltof) – kabeltou
каюта (kajoeta) - kajuit
контора (kantora) - kantoor
кафе (kafe) - kafee
кофе (kofe) - koffie

мебель (mjebel) - meubels
мода (moda) - mode
музыкант (moezikant) - musikant
номер (nomer) - nommer
пассажир (passazjir) - passasier
результат (rezoeltat) - resultaat
роман (roman) - roman
спортзал (sportzal) - sportsaal
стадион (stadion) - stadion
стул (stoel) - stoel
табак (tabak) - tabak
театр (teatr) - teater
трап (trap) - leer
университет (oeniwersitjet) - universiteit
фабрика (fabrika) - fabriek
фейерверк (fejerwerk) - vuurwerk

флаг (flag) - vlag
флагшток (flagsjtok) – vlagpaal
шкипер (sjkiper) - skipper
школа (sjkola) – skool
штраф (sjtraf) - boete
норд (nord - skeepvaart) - noord
ост (ost - skeepvaart) - oos
зюйд (zjoed - skeepvaart) - suid
вест (west - skeepvaart) – wes
парикмахер (parikmacher = pruikmaker) - haarkapper
портрет (portret) - portret
студент (stoedent) - student
банкрот (bankrot) - bankrot
реклама (reklama) – reklame
рюкзак (rjoekzak) - rugsak
прейскурант (preiskoerant) - pryslys

Net so is ’n hele paar Russiese woorde ook in Afrikaans opgeneem, soos baboesjka, glasnost, perestroika, oekase, tolk, intelligentsia, tsaar, borsjt, balalaika, bistro, steppe, taiga, troika, wodka, koelak, sowjet, ens.


Kenmerke[wysig]

Alfabet[wysig]

Die huidige Russiese weergawe van die Cyrilliese alfabet bestaan sedert 1918, toe dit deur die Kommuniste hervorm is en sekere letters uitgelaat is. Die huidige alfabet het 33 letters:

А а Б б В в Г г Д д Е е Ё ё Ж ж З з И и Й й
К к Л л М м Н н О о П п Р р С с Т т У у Ф ф
Х х Ц ц Ч ч Ш ш Щ щ ъ ы ь Э э Ю ю Я я

Fonetiek en fonologie[wysig]

Die Russiese klankstelsel het 5 klinkers (wat elk op twee verskillende maniere geskryf kan word na gelang van of die voorafgaande medeklinker gepalatiseer is of nie) en 36 medeklinkers. Veral twee kenmerke kan onderskei word: vokaalreduksie en ’n fonologiese verskil tussen "harde" en "sagte" medeklinkers.

Harde en sagte medeklinkers[wysig]

Die meeste medeklinkers het ’n "harde" en "sagte" (gepalatiseerde) weergawe. Die verskil tussen die twee soorte kan ’n woord se betekenis verander en word weerspieël in die spelling. By die uitspraak van ’n sagte medeklinker druk die tong byna teen die harde verhemelte, waardeur ’n ligte j-klank gehoor kan word. So klink ’n sagte "n" soos "nj" in mañana.

Vokaalreduksie[wysig]

’n Beklemtoonde lettergreep word halflank uitgespreek en die onbeklemtoonde lettergrepe kort. Feitlik alle woorde het net een beklemtoonde lettergreep en dit het ’n groot invloed op die uitspraak van die woord; die verskynsel word vokaalreduksie genoem. Daardeur smelt ’n groep klinkers buite die lettergreep met die aksent saam en hulle word dan "dowwer" uitgespreek. Ná harde medeklinkers word die "o" en die "a" albei uitgespreek as [a] of [ə]); ná sagte medeklinkers word "je", "ja" en die sagte "i" as ’n kort i uitgespreek. By die "oe" en die harde "e" en "i" en sagte "joe" vind geen reduksie plaas nie. Die letter "jo" is altyd beklemtoon.

Hoe verder ’n klinker van die beklemtoonde lettergreep af staan, hoe groter die mate van reduksie. So word ’n onbeklemtoonde "o" uitgespreek as [a] as dit reg voor die beklemtoonde lettergreep staan; as dit verder weg staan, klink dit soos [ə]. Die woord молокó (moloko, "melk") word dus uitgespreek as [məla'ko], вóдка ("wodka") as ['votkə]. Klinkers aan die begin van ’n woord word egter nie heeltemal gereduseer nie: автомáт klink soos [aftamat].

Stemhebbende en stemlose medeklinkers[wysig]

Die volgende stemhebbende en stemlose pare word in Russies aangetref: b en p, w en f, g en k, d en t, zj en sj, z en s. Nes in Afrikaans word stemhebbende medeklinkers aan die einde van ’n woord stemloos; ’n woord soos хлеб (chleb, "brood") klink dus soos chlep (vergelyk die Afrikaanse woord "brood" wat "broot" uitgespreek word) en юг (joeg, "suid") word joek.

Wanneer ’n stemhebbende en ’n stemlose medeklinker langs mekaar staan, tree regressiewe assimilasie in (dus van agter na voor). Albei letters word dan óf stemhebbend óf stemloos uitgespreek (dit word bepaal deur die laaste letter). So word die letters "dk" as "tk" uitgspreek en die letters "tb" as "db". Wodka word "wotka" uitgespreek en foetbol word "voedbol".

Grammatika[wysig]

Verbuigings is ’n belangrike deel van Russies. In die moderne taal is daar ses naamvalle: nominatief, genitief, datief, akkusatief, instrumentalis en preposisioneel/lokatief. Daar is drie geslagte: manlik, vroulik en onsydig. In verbuigings word onderskeid getref tussen die geslagte, asook tussen enkel- en meervoud. Dit lei tot ’n groot aantal uitgange. Daar is geen lidwoorde in Russies nie.

Russiese werkwoorde het drie tye: die teenswoordige, verlede en toekomstige tyd. Die teenswoordige en toekomstige tyd word vervoeg volgens persoon (1e, 2e, 3e), enkel- en meervoud; in die verlede tyd word onderskeid getref tussen manlik, vroulik, onsydig en meervoud.

Die moeilikste deel van Russiese grammatika is die sogenaamde woordaspekte, die imperfektum en perfektum. Feitlik alle werkwoorde het twee verskillende vorme vir die imperfektum en die perfektum. Die imperfektum dui op ’n handeling en die perfektum op die resultaat. Voorbeeld: Die werkwoord oopmaak se twee vorms is otkriwat (imperfektum) en otkrit (perfektum). In die sin "Ja dolgo otkriwal dwer', no ne otkril jejo" ("Ek was lank besig om die deur oop te maak, maar het dit nie oopgemaak nie") word vir die handeling van "die deur oopmaak" die imperfektum gebruik en vir die resultaat (of gebrek daaraan) die perfektum.

Russies het ’n baie vry woordvolgorde. ’n Woord kan byvoorbeeld op ’n sekere plek in die sin geplaas word om daaraan ’n belangriker of minder belangrike betekenis te gee.

Min vaste reëls bestaan vir die voorkoms van aksente op woorde. Aksente is dikwels onvoorspelbaar; dit kan binne ’n verbuiging of vervoeging rondspring. ’n Voorbeeld is die verbuiging van die woord woda (water): wodá, wodí, wodjé, wódoe, wodói, wodjé, wódi, wod, wódam, wódi, wódami, wódach.

Dialekte[wysig]

In die Europese deel van Rusland word drie dialekgroepe onderskei: die Noord-, Sentraal- en Suid-Russiese dialekte. Die Sentraal-Russiese dialek word as die oorgangsdialek beskou aangesien dit elemente van albei ander groepe bevat. Tog verskil die dialekte nie soveel van die standaardtaal (Moskouse norm) dat dialeksprekers vir iemand uit Moskou onverstaanbaar is nie. Vanweë verstedeliking en unifikasie in die onderwys gedurende die Sowjet-tydperk word die dialekte nou minder gepraat. Veral jonger Russe praat eerder Standaardrussies met dialek-elemente.

Sien ook[wysig]

Verwysings[wysig]

In Engels[wysig]

  • Comrie, Bernard, Gerald Stone, Maria Polinsky (1996). The Russian Language in the Twentieth Century, 2nd ed., Oxford: Oxford University Press. 019824066X. 
  • Timberlake, Alan (2003). A Reference Grammar of Russian. Cambridge, UK: Cambridge University Press. 0521772923. 
  • Carleton, T.R. (1991). Introduction to the Phonological History of the Slavic Languages. Columbus, Ohio: Slavica Press. 
  • Cubberley, P. (2002). Russian: A Linguistic Introduction, 1st ed., Cambridge: Cambridge University Press. 
  • Halle, Morris (1959). Sound Pattern of Russian. MIT Press. 
  • Ladefoged, Peter and Maddieson, Ian (1996). The Sounds of the World's Languages. Blackwell Publishers. 
  • Matthews, W.K. (1960). Russian Historical Grammar. London: University of London, Athlone Press. 
  • Stender-Petersen, A. (1954). Anthology of old Russian literature. New York: Columbia University Press. 
  • Wade, Terrence (2000). A Comprehensive Russian Grammar, 2nd ed., Oxford: Blackwell Publishing. 0631207570. 

In Russies[wysig]

  • Востриков О.В., Финно-угорский субстрат в русском языке: Учебное пособие по спецкурсу.- Свердловск, 1990. – 99c. – В надзаг.: Уральский гос. ун-т им. А. М. Горького.
  • Жуковская Л.П., отв. ред. Древнерусский литературный язык и его отношение к старославянскому. М., «Наука», 1987.
  • Иванов В.В. Историческая грамматика русского языка. М., «Просвещение», 1990.
  • Михельсон Т.Н. Рассказы русских летописей XV–XVII веков. М., 1978.?
  • Новиков Л.А. Современный русский язык: для высшей школы.- Москва: Лань, 2003.
  • Филин Ф. П., О словарном составе языка Великорусского народа; Вопросы языкознания. - М., 1982, № 5. - С. 18–28
  • Цыганенко Г.П. Этимологический словарь русского языка, Киев, 1970.
  • Шанский Н.М., Иванов В.В., Шанская Т.В. Краткий этимологический словарь русского языка. М. 1961.
  • Шицгал А., Русский гражданский шрифт, М., «Исскуство», 1958, 2-e изд. 1983.

Eksterne skakels[wysig]

Wikipedia
Sien gerus Wikipedia se uitgawe in Russies
Indo-Europese tale: Satem-tale: Slawiese tale
Wes-Slawiese tale:
Kasjoebies | Polabies (†) | Pools | Slowaaks | Silesies | Sorbies (Neder-Sorbies, Opper-Sorbies) | Rusyn (Rusnak) | Tsjeggies
Oos-Slawiese tale:
Oekraïns | Russies | Rusyn (Roeteens) | Wit-Russies
Suid-Slawiese tale:
Bulgaars | Macedonies | Kerkslawies | Sloweens | Serwo-Kroaties (Bosnies, Kroaties, Serwies)
Amptelike tale in die Russiese Federasie
AbazynsAdigiesAltaisAwaarsBasjkiriesBoerjatiesChakasiesChantiErzjaIngoesjetiesJakoetiesKabardiesKalmikiesKaratsjai-BalkariesKomi-SirjeensMansiMariMoksjaNenetsNogaiOedmoertsOssetiesRussiesTartaarsTiwaansTsjetsjniesTsjoektsjiesTsjoewasjies