Somerset-Oos

Somerset-Oos (Somerset East)
Uitsig oor Somerset-Oos
Somerset-Oos
Somerset-Oos
Koördinate: 32°43′0″S 25°3′0″O
Land	Suid-Afrika
Provinsie	Oos-Kaap
Distriksmunisipaliteit	Cacadu
Plaaslike Munisipaliteit	Bloukraanroete
Stigting	1825
Vernoem na	Lord Charles Somerset
Oppervlak
- Stad	24,12 km²  (9,3 vk m)
Bevolking (2001)
- Stad	8 456
- Digtheid	350/km² (906,5/myl2)
Tydsone	SAST (UTC+2)
Poskode	5850

Somerset-Oos is 'n dorp in die Oos-Kaap in die Kaapse Middellande aan die voet van die pragtige Boschberg, 185 km noord van Port Elizabeth en 820 meter bo seespieël geleë. Dit is ook aan die teerpad tussen Oos-Londen en Kaapstad geleë. Somerset-Oos is 'n gewilde binnelandse vakansieoord vir mense wat aan die kus in Port Elizabeth en omstreke woon. Van die dorp se aantreklikehede is onder meer 'n museum, die Walter Battis-kunsmuseum en 'n nabygeleë natuurreservaat. Daar is ook 'n woonwapark met alle moderne geriewe. Die geskatte bevolking in 2007 was 16 176, sowat 500 meer as in 1996. In 2008 was die skatting 17 271.

Geskiedenis

Die eerste setlaar in die gebied se naam was Willem Prinsloo. Hy het hom onder die Bosberg kom vestig, baie na aan die huidige museum, vroeër die NG gemeente Somerset-Oos se pastorie waarin vier predikante agtereenvolgens gewoon het. Prinsloo was die nieamptelike veldkornet van die distrik waarin minstens 20 ander gesinne hulle teen die jaar 1774 kom vestig het. Hulle het ’n versoekskrif aan die koloniale owerheid in die Kaap gerig met ’n versoek om ’n drosdy en gemeente hier te vestig. So het Graaff-Reinet ontstaan. Op ’n tydstip het Prinsloo dele van sy plaas afgestaan en ’n boer genaamd Otto het kom woon op die deel wat nou as Betsershoek bekendstaan. Later het ook die familie Trichardt en die Besters gevolg.

Lord Charles Somerset (1767 - 1831), goewerneur van die Kaapkolonie van 1814 tot 1826, wou die voorstel van goewerneur sir John Cradock en goewerneur Caledon (Du Pré Alexander, graaf van Caledon) uitvoer dat ’n nedersetting aan die indertydse oosgrens gevestig moes word en aanvoorwerk gedoen vir ’n plan om ’n proefplaas in die omgewing op te rig. Die Amerikaanse plantkundige dr. Mackrill het opdrag gekry om ’n geskikte plaas te kry en is aangesê om op drie plekke te kyk: die Gamtoosvallei, die Swartkopsvallei en Bosberg, wat hy dan ook gekies het. Die plaas is in 1815 tot stand gebring met die doel om veeteelt in die Kaapkolonie te verbeter en om vars produkte aan soldate aan die grens te lewer. Dié plaas is Somerset Farm genoem. Tien jaar later, in 1825, is die projek laat vaar, ’n nuwe drosdy uitgevaardig en die dorp Somerset aangelê. Die amptelike stigtingsdatum is 11 Maart 1825. Die agtervoegsel is eers sowat 30 jaar later bygevoeg om dit van Somerset-Wes te onderskei.

Somerset-Oos het in Februarie 1884 munisipale status verkry. Die dorp was dikwels betrokke in die Grensoorloë, maar is vandag 'n sentrum vir wol- en ander boerderybedrywighede.

Die hoofgebou van die Gill-kollege, voltooi in die 1918.

Die oudste gebou van die Gill-kollege, ingewy in 1869, en die koshuis op die agtergrond, voltooi in 1892. Die hoofgebou se hoeksteen is op 1 April 1867 gelê, 'n dag nadat ds. J.H. Hofmeyr in die NG gemeente Somerset-Oos bevestig is. Hy was 41 jaar verbonde aan die gemeente en vir die grootste deel daarvan 'n trustee en bestuurslid van Gill-kollege.

Opvoeding

Gill-kollege

Somerset-Oos is die tuiste van een van die roemrykste skole in die Oos-Kaap, die tweetalige, gemengde Gill-kollege (gestig in 1867), asook die gelyknamige laerskool.

Die skool is in 1869 gestig danksy ’n erflating van dr. William Gill (1783-1863), ’n geneesheer en wolboer, as ’n hoërskool en universiteitsopleidingsentrum vir seuns en jongmans. Die oorspronklike gedagte was dit die Oostelike Provinsie (Oos-Kaap) se universiteit moes word, maar weens strawwe mededinging van die Rhodes-universiteitskollege in Grahamstad, destyds soos vandag, ’n veel groter en belangriker nedersetting as Somerset-Oos, kon Gill-kollege nie aan die vereiste voldoen nie wat die status van universiteitskollege beperk het tot instelling met meer as 75 studente wat matriek behaal het. Gevolglik verloor Gill-kollege sy universiteitstatus in 1903 en word 34 jaar ná sy ontstaan slegs ’n hoërskool.

Toe die erflating nie meer kon aangewend word vir die instandhouding van Gill-kollege nie, het die Privaat Wet op die Gill-kollegekorporasie van 1912 dit wettig gemaak om die bemaking aan te wend vir tersiêre beurse. Die fonds word tot vandag toe geadministreer deur die Gill-korporasie, wat jaarliks vier of vyf beurse toeken aan studente wat aan ’n Suid-Afrikaanse universiteit wil gaan studeer.

Die bedoeling was dat Gill ’n opleidingsinstelling vir seuns en jongmans sou wees, maar dit het een van die eerste tersiêre instellings geword wat vroue toegelaat het. Van 1928 af het Gill opnuut net seuns aanvaar en het ’n seunskool gebly tot 1965, toe Gill-kollege en die Hoër Meisieskool Bellevue saamgesmelt het. Die skool besit uitsonderlike, geskiedkundige geboue, onder meer die oorspronklike gebou wat in 1869 in gebruik geneem is en wat nou as skoolbiblioteek dien. Die senior seunskoshuis is in 1892 ingewy. Die lowerryke skoolterrein is besonder ruim en sluit ook die aangrensende, gelyknamige laerskool in.

Die gedenkskool William Oates, genoem na die Kongregasionalistiese leraar William Oates wat die plaaslike gemeente bedien het van 1880 tot 1927.

Gedenkskool William Oates

Die William Oates-skool aan die voet van die Bosberg is genoem na eerw. William Oats, oorspronklik 'n Wesleyaanse predikant en 'n Suid-Afrikaner wat sy opleiding in Grahamstad en op Somerset-Oos en aan Lovedale op Alice gekry het. Eerw. Oates het uit die Hope Church, die Kongregasionalistiese kerk vir bruin lidmate bedank, maar in 1868 weer tot die amp toegetree. Hy het in 1880 die predikant van die Hollandssprekende Kongregasionalistiese kerk vir bruin mense op Somerset-Oos geword en in die amp aangebly tot en met sy dood in 1927.

Dié gebou was eers 'n Wesleyaanse sendingpastorie, toe 105 jaar lank die NG kerk se pastorie en eindelik van 1972 die provinsiale museum.

Somerset-Oos-museum

Somerset-Oos se provinsiale museum is eiesoortig omdat dit in ’n natuurgebied geleë is - aan die voet van die Bosberg. Kort nadat die dorp aangelê is, is die grond waarop die museum nou geleë is aan die Wesleyaanse sendelinge gegee sodat hulle ’n kapel en begraafplaas kon bou. Die kapel is voltooi en in 1828 ingewy, maar die grond en omliggende grond is enkele jare later aan die NG gemeente Somerset-Oos oorgedra en in 1835 is die kapel in ’n pastorie vir die gemeente omskep.

Dié doel het die gebou 105 jaar lank vervul toe vier predikante agtereenvolgens hier gewoon het: George Morgan (tot 1841), John Pears (tot 1866), Jan-Hendrik Hofmeyr (tot 1908) en sy seun John Murray. Hierna is die huis aan laasgenoemde se seun dr. Jan-Hendrik Hofmeyr verkoop. In 1971 het die indertydse eienaar, K.S. Birch, die huis as ’n museum beskikbaar gestel en in 1972 het dit ’n provinsiale museum geword. Enkele maande daarna is die

Die Georgiaanse huis met die Bosberg wat skilderagtig daaragter uittroon, is statig geleë tussen hoë inheemse bome en besit ’n lieflike roostuin. Die geelhoutdalkbalke en –vloere is vervaardig van bome op Bosberg. Die eertydse pastorie is gemeubileer met oudhede wat gewild was aan die einde van die 19de eeu. Die museum is weeksdae van 08:00 tot 17:00 oop vir die publiek. Daar is ’n klein winkel met plaaslike produkte en poskaarte, terwyl die bestuur in 2012 begin het om ’n biblioteek in te rig waarin skoolkinders die dorp se ryke verlede sal kan navors.

Walter Battiss-kunsmuseum

Dié kunsmuseum het sy oorsprong gehad toe die kunstenaar Walter Battiss sy versameling van sy eie kunswerk in 1981 tydens ’n seremonie voor die wit gewelhuis in Pauletstraat aan die inwoners van Somerset-Oos en Suid-Afrika bemaak.

Die verdiepinghuis is in die vroeë jare van die dorp se bestaan as ’n offisiersmenasie opgerig en het lank gelede aan die gesin Battiss behoort wat dit van 1914 tot 1917 as privaat hotel bedryf het. Geldnood het hulle gedwing om die onderneming te laat vaar en so verhuis hulle na Koffiefontein in die Vrystaat toe die latere kunstenaar 11 jaar oud was. Die gebou is ’n straatblok vanaf die Somerset-Oos-museum in die mees geskiedkundige straat op die dorp geleë. Dit huisves nou die grootste versameling van Battiss se werk in Afrika en is in 1999 ten volle opgeknap nadat ernstige agteruitgang aan die gebou aan die lig gekom het.

In November 2006, is die honderdjarige herdenking van sy geboorte en die 25ste herdenking van die opening van die Walter Battiss-kunsmuseum gevier in die spesiaal versierde gebou met voordrag, sang en voorlesings uit sy boek Fook deur Battiss se vriend Walter Saunders. Die museum word in samewerking met die dorpsmuseum bestuur en huisves ook die Bloukraan-toerismeburo.

Godsdiens en kerke

Die Kongregasionalistiese kerk (die Hope Church) in Pauletstraat is 'n nasionale gedenkwaardigheid en is reeds in 1844 opgerig.

Die Gereformeerde kerk se gebou aan die hoofstraat.

Kongregasionalistiese kerk

Die verklaarde nasionale gedenkwaardigheid in Pauletstraat is opgerig uit die erflating van Dorothy Evans, die weduwee van ds. John Evans, van 1818 tot aan sy dood in 1823 die eerste leraar van die NG gemeente Cradock en een van die vroegste Skotse predikante wat in die 19de eeu die tekort aan leraars in die Nederduitse Gereformeerde Kerk moes kom aanvul. Kort ná haar man se dood het mev. Evans verhuis na die dorp Somerset wat in 1825 gestig is. Hier het sy gewoon tot haar dood in 1842 toe sy agter die teenswoordige dorpsmuseum begrawe is.

Evans het haar huis en erf in Pauletstraat aan die Londense Sendinggenootskap bemaak. In Desember van haar sterfjaar het die superintendent van die genootskap se Suid-Afrikaanse sending suksesvol by goewerneur sir George Napier aansoek gedoen om 'n jaarlikse toelaag van £20 as vergoeding vir 'n onderwyser vir die bruin mense van Somerset. 'n Predikant is na Suid-Afrika gestuur en in 1844 reeds is 'n kerk vir die bruin, Hollandssprekende gemeente op mev. Evans se erf opgerig. Die Londense Sendinggenootskap het later opgegaan in die Kongregasionalistiese Kerk.

Die Metodistekerk in die oudste deel van die dorp, naby aan die gedenkskool William Oates.

NG gemeente

Voor die afstigting as 'n afsonderlike gemeente in 1825, het een deel van die distrik Somerset-Oos onder Graaff-Reinet geval en die suidelike gedeelte onder Uitenhage.

Die kerkgebou van die NG gemeente Somerset-Oos is ontwerp deur die Duits gebore argitek Carl Otto Hager, Suid-Afrika se grootste eksponent van die Neo-Gotiese boukuns.

Tydens 'n vergadering in die Somersetse drosdy op 9 Julie 1825 is amptelik besluit om by die goewerneur aansoek te doen om 'n kerk op die dorp op te rig en 'n afsonderlike gemeente te stig. Die goewerneur het die versoek deurgestuur aan die destydse koloniale sekretaris, graaf Bathurst, en na onderhandelinge is toestemming tot die stigting van die 15de gemeente in Suid-Afrika verleen.

In Oktober van die stigtingsjaar is ds. George Morgan as eerste predikant van Somerset aangestel, asook 'n kerkraad bestaande uit twee ouderlinge (Robert Hart en F.J. van Aardt), en vier diakens (Gideon Joubert, Michael Bosch, Willem Prinsloo en P.M. Bester).

Die lidmaattal van die gemeente het in 1973 meer as 1 200 getel, in 1990 was dit 960 en in 2007 962 - 'n uitsondering op die gewone patroon van plattelandse ontvolking. Die NG gemeente Visriviervallei, wat in 1958 met sy swaartepunt op Kookhuis afgestig is, is in 2007 by Somerset-Oos ingelyf. Dié inlywing het, wat getalle betref, geen uitwerking op die ou moedergemeente gehad nie, want in 2012 was Somerset-Oos se lidmaattal steeds 959.

Die Anglikaanse kerk All Saints kon in 2005 sy 150ste bestaansjaar vier.

Anglikaanse kerk

Tydens sy reise deur die Oostelike Provinsie in 1848 het Kaapstad se biskop Gray, wie se vrou, Sophia, tallose Anglikaanse klipkerke in Suid-Afrika ontwerp het, besoek aan Somerset gebring. Die tekort aan predikant het hom ontstel, want op sy reis van sowat 1 500 km deur die destydse Kaapkolonie het hy net een van sy kerk se predikante teëgekom. Hy het toe gereël dat 20 Anglikaanse predikante uit Engeland emigreer en omdat hy geglo het dat daar genoegsame Engelse setlaars in die kolonie was, het hy ook onderneem om die gebied van 'n geskikte rektor te voorsien.

Sowat sewe jaar later, in 1855, is die klein Anglikaanse kerk en die Anglikaanse kerkhof (in Pauletstraat) ingewy. Die kanselruimte en die konsistorie is in 1883 by die oorspronklike gebou aangebou. Die All Saints Church spog met pragtige gedenkventers. Belanghebbendes probeer tans (2012) om dit tot nasionale gedenkwaardigheid verklaar te kry.

Buitemuurse aktiwiteite

Somerset-Oos se omgewing bied geleentheid vir heelwat buitemuurse bedrywighede. Die Bosberg-voetslaanpad strek oor 'n 15 km sirkelroete en begin en eindig op die plaas Bestershoek aan die voet van die Bosberg. In die oornaghut op die kruin van die berg is daar slaapplek vir 10 mense. Twee wildkamproetes begin by Bestershoek-oord en strek oor onderskeidelik 4 en 7 km deur die Bosberg-natuurreservaat-wildkamp. ’n Kort en maklike roete oor anderhalf kilometer begin by Bestershoekdam.

Die Bosberg-natuurreservaat beslaan 2 050 ha uiteenlopende habitatte van suurveld in die hoërliggende streek tot rotsplato’s wat met fynbos oortrek is en beboste klowe met witstinkhout- en geelhoutwoude.

Veral in die winter bied talle plase in die omgewing jagtogte aan met die geleentheid om onder meer impalas, koedoes, springbokke, njalas en rooiribbokke te skiet.

Bekende boorlinge

• Carel du Plessis 1960 - Springbokrugbyspeler
• Jakes Gerwel 1946 – 2012 - akademikus, politikus en sakeman

Sien ook

• Somerset-Oos (kiesafdeling)
• Lys van dorpe in Suid-Afrika

Galery

• 
• 
• 
• 

  'n Uitsig oor die dorp uit die rigting van Bosberg.

• 

  Beaufortstraat verbind die NG kerk met wat 105 jaar lank die NG pastorie was, maar nou die dorpsmuseum huisves.

• 

  Somerset-Oos is besonder boomryk, soos trouens ook die omliggende landskap.

• 

  In die hoofstraat is 'n tak van al die vername handelsbanke.

• 
• 
• 
• 
• 
• 
• 
• 

  Die Presbiteriaanse kerk.

• 
• 

  Die stadsaal en munisipale kantoor.

• 
• 
• 
• 
• 
• 
• 
• 
• 
• 
• 

  McCaughie's Apteek is in 1876 opgerig en is reeds die derde geslag in dieselfde familie se besit

• 
• 
• 
• 
• 

  Die gastehuis Angler and Antelope se eetkamer is geleë in 'n Rooms-Katolieke kerkie wat in 1906 opgerig is

• 
• 
• 
• 
• 
• 
• 
• 
• 
• 
• 
• 
• 
• 
• 

Bronne

• World Gazetteer
• Olivier, ds. P.L. (samesteller), Ons gemeentelike feesalbum. Kaapstad en Pretoria: N.G. Kerk-uitgewers, 1952.
• Van Rene, Adri-Louise (hoof: Tydskriftemaatskappy). 2012. Jaarboek van die NG Kerke 2012. Wellington: Tydskriftemaatskappy.

Eksterne skakels

• Die dorp se amptelike webwerf
• Inligting vir toeriste
• Hope sneeu 'laat ysbere uitkom' en Oos-Kaap bibber, Die Burger, 26 Julie 2011 (eerste sneeu in Somerset-Oos die afgelope 75 jaar).