Sterrebeeld

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Spring na: navigasie, soek
Die Suidelike Sterrebeelde. Uit Andreas Cellarius se Harmonia Macrocosmica (1661)

'n Sterrebeeld is 'n groep sterre wat 'n patroon in die naghemel vorm, maar anders nie in enige verband met mekaar staan nie. Die tradisie om bepaalde beelde in die sterrehemel te sien, bestaan by alle volkere. By die vorming van sterrebeelde is daar soms verbasende ooreenkomste dwarsoor die wêreld.

Die huidige sterrebeelde is 'n erfenis van die Mesopotamiese, Griekse en Arabiese sterrekykers, wat 'n ryk universele mitologie geskep het. Van die sterrebeelde het baie ook Afrikaanse name, alhoewel die meeste sterrekundiges voorkeur aan die wetenskaplike Latynse benamings gee.

In 1928 en 1930 het die Internasionale Sterrekundige Vereniging in Leiden (Nederland) die 88 moderne sterrebeelde en hulle koördinate vasgelê en tegelykertyd die besluit geneem om geen nuwe beelde meer by te voeg nie. Enige sterrekundige voorwerpe wat in die toekoms ontdek sou word, sal as dele van die bestaande sterrebeelde beskou word.

Presies die helfte van die moderne sterrebeelde was al in die Griekse antieke tyd bekend, sommige van hierdie 44 beelde is selfs nog ouer en dateer uit die tydperk van die Babiloniërs.

Die begin van die sterrekunde[wysig]

Die geskiedenis van die sterrekunde het moontlik saam met 'n ingrypende verandering in die menslike leefwyse begin - die oorgang van die jag na die landbou. Terwyl die vroeë mense plante net ingesamel het, het die bepaling van die juiste tydstip vir die saad en oes 'n noodsaaklikheid vir beskawings geword wat boerdery as 'n ekonomiese basis gehad het. Mense het natuurverskynsels soos reën noukeurig dopgehou.

Met die verfyning van die landboumetodes is wetenskappe ontwikkel wat 'n oriëntasie in tyd en ruimte moontlik gemaak het, soos wiskunde en sterrekunde. Dit is dus nie ongewoon dat volke soos die Babiloniërs, die Maya en Inka onafhanklik van mekaar en in verskillende lande en tydperke dieselfde wetenskaplike ontwikkelingspeil bereik het nie.

Ongelukkig is daar geen argeologiese vondse of oorlewerings wat uit die vroeë geskiedenis van die sterrekunde nie. Die vroegste bronne van sowat 5 000 jare gelede, byvoorbeeld uit Mesopotamië, is van beskawings wat reeds 'n baie hoë standaard van sterrekundige kennis gehad het. Die groot aantal sterrebeelde wat as dierefigure gesien word, dui daarop dat hulle in dié periode van die mensheidsgeskiednis afgebaken is toe die mens diere nie meer gejag het nie, maar hulle begin teel en beheers het.

Die sterrebeeld Ursa Major (die Groot Beer) in Johann Bode se steratlas van 1782
Die Suiderkruis, soos gesien vanaf die Internasionale Ruimtestasie

Verder kan 'n mens 'n verbintenis tussen godsdiens, astrologie en die vroeë sterrekunde aanwys. Die sinchronisiteit van hemelse gebeurtenisse en oestye, wat vir die landbou uiters belangrik was, het tot die verering en aanbidding van die son, die maan en die sterre gelei.

Aangesien die meeste vroeë kalenders op die maanjaar met 354 dae berus het, is die sterre ook as 'n maat gebruik waarmee die wentelbaan van die maan noukeurig bepaal kon word.

Om die sterre as oriëntasie in die tydsverloop, op see en in die woestyne te kan gebruik, het mense begin om hulle as beelde beskou. Sterre is in twee kategorieë sterrebeelde saamgevat - groepe van sterre, wat die silhoeët van 'n dier, mens of voorwerp uitbeeld, soos byvoorbeeld Orion, die jagter, en enkele sterre, wat op sigself 'n figuur simboliseer, soos byvoorbeeld die sewe sterre van die Plejade.

Om die hemels dop te hou, is in die antieke Mesopotamië, Egipte en Griekeland as die edelste van al die wetenskappe beskou. Die priesters van Assirië en Babilonië het tot die hoogs ontwikkelde sterrekykers behoort; hulle het selfs daarin geslaag om die skynbare wenteling van die hemel waar te neem.

Griekse sterrekundiges het vanaf die sesde eeu v.C. begin om elemente van die Mesopotamiese, Persiese en Egiptiese hemelkunde, astrologie en mitologie saam te smelt en verder te ontwikkel. Die idee van die tekens van die diereriem, wat later die grondslag van die Westerse astrologie en sterrekunde sou vorm, gaan terug op die 5de eeu v.C.

Endoxus, 'n student van Plato, was die eerste Griekse sterrekundige wat die bekende beelde stelselmatig begin oplys het. Claudius Ptolemeus (2de eeu n.C.) het die destyds bekende kennis van die hemelkunde, onder meer die navorsing van Hippokrates (2de eeu v.C.), in 'n katalogus saamgevat waarin hy sowat 1 000 sterre, wat in die Mediterreense lande waargeneem kon word, opgelys het. Hy het 48 sterrebeelde saamgestel, wat naas die twaalf beelde van die diereriem ook 21 noordelike en vyftien suidelike sterrebeelde ingesluit het. Sy werk het tot in die vyftiende eeu die mees belangrike bron vir die sterrekunde gebly en dien ook vandag nog steeds as 'n astronomiese standaardbron.

Dit was Europese ontdekkingsreisigers, wat 'n aantal suidelike sterrebeelde soos Crux (die Suiderkruis) waargeneem en beskryf het. Wetenskaplikes soos Johann Bayer (1572-1625), Johannes Hevelius (1611-1687) en Abbé Nicolas de Lacaille (1713-1762) het hulle by die bekende katalogus gevoeg.

De Lacaille het sy wetenskap in die gees van die Verligting beoefen en veertien van die moderne sterrebeelde afgebaken. Hy het hulle volgens die sterrekundige tradisie van die 17de en 18de eeu na voorwerpe vernoem wat in noue samehang met die wetenskaplike vooruitgang staan. Daar is dus sterrebeelde soos Telescopium (die teleskoop), Microscopium (die mikroskoop), Circinus (die kompas van die opmeters), Octans (die oktant, voorloper van die sekstant), Fornax Chemica (die chemiese oond) en Horologium (die klok) in die suidelike hemel.

Ander moderne sterrebeelde versinnebeeld volke en eksotiese diere, wat deur die Europeane in oorsese gebiede ontmoet en ontdek is, soos byvoorbeeld Indus (die Indiër) en Chamaeleon, wat in die jare 1595-1597 deur die Nederlandse seevaarders Pieter Keyser en Frederik de Houtman vasgelê is. Die Poolse sterrekundige Johannes Hevelius het die beeld Scutum (die wapenskild) ter ere van die Poolse koning Jan Sobieski III oorspronklik selfs Sobieski se Skild genoem.

Vandag word die sterrebeelde veral as 'n soort kartografiese stelsel gebruik, waarmee nuwe astronomiese voorwerpe met koördinate voorsien kan word. Sterre binne 'n sterrebeeld word volgens die rangorde van hulle helderheid met die letters van die Griekse alfabet genoem, Alpha Centauri is gevolglik die helderste ster in die beeld Centaurus.

Maar ten spyte van die astronomiese nugterheid het die bekoring van die antieke mitologiese beelde in die hemel bewaar gebly, en hulle name is nooit aangetas nie.

Lys van die 88 sterrebeelde[wysig]

Latynse naam Afrikaanse naam Afkorting Latynse genitief Hoofster Vasgelê deur
Andromeda Andromeda And Andromedae Alpheratz (Sirrah) Ptolemeus
Antlia (Pneumatica)* Lugpomp Ant Antliae   Lacaille
Apus Paradysvoël Aps Apodis   Bayer
Aquarius Waterman Aqr Aquarii Sadalmelik Ptolemeus
Aquila Arend Aql Aquilae Atair Ptolemeus
Ara Altara Ara Arae   Ptolemeus
Aries Ram Ari Arietis Hamal Ptolemeus
Auriga Voerman Aur Aurigae Capella Ptolemeus
Boötes Beerwagter Boo Bootis Arcturus Ptolemeus
Caelum [Caela Sculptori]** Bytel** Cae Caeli   Lacaille
Camelopardalis Kameelperd Cam Camelopardalis   Plancius
Cancer Kreef Cnc Cancri Acubens Ptolemeus
Canes Venatici Jaghonde CVn Canum Venaticorum Cor Caroli Hevelius
Canis Major Groot Hond CMa Canis Majoris Sirius Ptolemeus
Canis Minor Klein Hond CMi Canis Minoris Prokyon Ptolemeus
Capricornus Steenbok Cap Capricorni Deneb Algedi Ptolemeus
Carina Skeepskiel (Sterrebeeld) Car Carinae Canopus Lacaille
Cassiopeia Cassiopeia Cas Cassiopeiae Schedir Ptolemeus
Centaurus Centaurus Cen Centauri Rigil Kentaurus Ptolemeus
Cepheus Kepheüs Cep Cephei Alderamin Ptolemeus
Cetus Walvis Cet Ceti Menkar Ptolemeus
Chamelaeon Chameleon Cha Chamaeleontis   Bayer
Circinus Sirkel Cir Circini   Lacaille
Columba Duif Col Columbae Phakt Plancius
Coma Berenices Haar van Berenike Com Comae Berenices Diadeem Ptolemeus
Corona Australis Suidelike Kroon CrA Coronae Australis Alfecca Meridiana Ptolemeus
Corona Borealis Noordelike Kroon CrB Coronae Borealis Alphekka (Gemma) Ptolemeus
Corvus Kraai Crv Corvi Alchiba Ptolemeus
Crater Beker Crt Crateris Alkes Ptolemeus
Crux (Australis)* Suiderkruis Cru Crucis Australis Acrux Hevelius
Cygnus Swaan Cyg Cygni Deneb Ptolemeus
Delphinus Dolfyn Del Delphini Sualocin Ptolemeus
Dorado Swaardvis Dor Doradus   Bayer
Draco Draak Dra Draconis Thuban Ptolemeus
Equuleus Vul Equ Equulei Kitalpha Ptolemeus
Eridanus Eridanus Eri Eridani Achernar Ptolemeus
Fornax (Chemica)* Chemiese oond* For Fornacis Fornacis Lacaille
Gemini Tweeling Gem Geminorum Castor Ptolemeus
Grus Kraan Gru Gruis Al Nair Bayer
Hercules Herkules Her Herculis Ras Algethi Ptolemeus
Horologium Horlosie Hor Horologii   Lacaille
Hydra Waterslang Hya Hydrae Alphard Ptolemeus
Hydrus Klein Waterslang Hyi Hydri   Bayer
Indus Indiër Ind Indi   Bayer
Lacerta Akkedis Lac Lacertae   Hevelius
Leo Leeu Leo Leonis Regulus Ptolemeus
Leo Minor Klein Leeu LMi Leonis Minoris Praecipua Hevelius
Lepus Haas Lep Leporis Arneb Ptolemeus
Libra Weegskaal Lib Librae Zuben el-Djenoebi Ptolemeus
Lupus Wolf Lup Lupi   Ptolemeus
Lynx Tierkat Lyn Lyncis   Hevelius
Lyra Lier Lyr Lyrae Wega Ptolemeus
Mensa Tafelberg Men Mensae   Lacaille
Microscopium Mikroskoop Mic Microscopii   Lacaille
Monocerus Eenhoring Mon Monocerotis   Hevelius
Musca Vlieg Mus Muscae   Hevelius
Norma Winkelhaak Nor Normae   Lacaille
Octans Oktant Oct Octantis   Lacaille
Ophiuchus Slangedraer Oph Ophiuchi Ras Alhague Ptolemeus
Orion Orion Ori Orionis Beteigeuze Ptolemeus
Pavo Pou Pav Pavonis Joo Tseo (Peacock) Bayer
Pegasus Pegasus Peg Pegasi Markab Ptolemeus
Perseus Perseus Per Persei Mirphak (Algenib) Ptolemeus
Phoenix Feniks Phe Phoenicis Ankaa Bayer
Pictor [Equuleus Pictoris]** Skilder Pic Pictoris   Lacaille
Piscis Austrinus Suidelike Vis PsA Piscis Austrini Fomalhaut Ptolemeus
Pisces Visse Psc Piscium Alrischa Ptolemeus
Puppis Agterdek van die Skip Pup Puppis Naos Lacaille
Pyxis (Nautica)* Skeepskompas (Kompas van die Seevaarder)** Pyx Pyxidis   Lacaille
Reticulum Net Ret Reticuli   Lacaille
Sagitta Pyl Sge Sagittae Sham Ptolemeus
Sagittarius Skutter Sgr Sagittarii Rukbat Ptolemeus
Scorpius Skerpioen Sco Scorpii Antares Ptolemeus
Sculptor [Apparatus sculpturis]** Beeldhouer (se ateljee)* Scl Sculptoris   Lacaille
Scutum Skild Sct Scuti   Hevelius
Serpens Slang Ser Serpentis Unukalhai Ptolemeus
Sextans Sekstant Sex Sextantis   Hevelius
Taurus Stier Tau Tauri Aldebaran Ptolemeus
Telescopium Teleskoop Tel Telescopii   Lacaille
Triangulum Australis Suidelike Driehoek TrA Trianguli Australis Atria Bayer
Triangulum Driehoek Tri Trianguli Metallah Ptolemeus
Tucana Toekan Tuc Tucanae   Bayer
Ursa Major Groot Beer (Groot Wa) UMa Ursae Maioris Dubhe Ptolemeus
Ursa Minor Klein Beer (Klein Wa) UMi Ursae Minoris Polaris Ptolemeus
Vela Seil van die Skip Vel Velorum Suhail al Muhlif Lacaille
Virgo Jonkvrou Vir Virginis Spica Ptolemeus
(Piscis) Volans* Vlieënde Vis Vol Volantis   Bayer
Vulpecula Vos Vul Vulpeculae   Hevelius

Sterre wat met 'n '*' gekenmerk is, het vandag 'n verkorte naam sonder die gedeelte tussen hakies.
'**' dui name aan wat geheel gewysig is. Die oorspronklike naam word tussen hakies aangedui '[ ]'

Kleure: Noordelike sterrehemel Suidelike sterrehemel

Eksterne skakels[wysig]