Taalkundige geslag

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Spring na: navigasie, soek

Taalkundige geslag, genus, of soms ook selfstandige naamwoord klas, is 'n selfstandige naamwoordklasstelsel wat in die gedrag van woorde wat daarmee geassosieer word weerspieël word. In tale met taalkundige geslag behoort elke selfstandige naamwoord aan een van die klasse van die taal en slegs baie klein aantal ter selfde tyd aan meer as een klas.[1][2]

As 'n taal byvoorbeeld tussen manlike en vroulike geslag onderskei, behoort elke selfstandige naamwoord aan een van die twee geslagte. Om 'n selfstandige naamwoord, of enige bepaler, of ander soort woord wat die selfstandige naamwoord affekteer, korrek te verbuig, moet 'n mens bepaal of die selfstandige naamwoord manlik of vroulik is. Die term "taalkundige geslag" word meestal vir Indo-Europese tale, waarvan baie die partoon wat beskryf is volg, gebruik. Afrikaans en moderne Engels het egter nie taalkundige geslag nie.[3]

Die taalkundige geslagkonsep word onderskei van die biologiese en maatskaplike konsepte van natuurlike geslag. Die konsepte werk egter in baie tale op mekaar in. Beide taalkundige en natuurlike geslag kan taalkundige effekte in 'n gegewe taal hê.

Hoewel sommige skrywers die term "selfstandige naamwoord klas" as 'n sinoniem of 'n uitbreiding van "taalkundige geslag" sien, beskou ander dit as aparte konsepte.

Oorsig[wysig]

Baie tale plaas elke selfstandige naamwoord in een van drie klasse, of "geslagte":

  • Manlike geslag: wat meeste woorde wat na manlike wesens verwys insluit sowel as arbitrêre nie-lewende dinge;
  • Vroulike geslag: wat meeste woorde wat na vroulike wesens verwys insluit sowel as arbitrêre nie-lewende dinge; en
  • Onsydige geslag: wat meeste ander nie-lewende dinge insluit, maar soms ook lewende wesens met natuurlike geslag (soos het meisje in Nederlands en das Mädchen in Duits)

Byvoorbeeld:, in hulle nominatiewe enkelvoud vorm is Poolse selfstandige naamwoorde tipies vroulik as hulle met -a eindig, onsydig as hulle met -o, -e, of eindig, en manlik as hulle geen geslagsagtervoegsel (nulmorfeem) het. Dus, encyklopedia "ensiklopedie" is vroulik, krzesło "stoel" is onsydig, en ręcznik "handdoek" is manlik. As die byvoeglike naamwoord duży, "groot", met die selfstandige naamwoord in frases gekombineer word, verander dit volgens hulle taalkundige geslag:

Geslag Selfstandige naamwoord Frase Betekenis
Manlik ręcznik duży ręcznik groot handdoek
Vroulik encyklopedia duża encyklopedia groot ensiklopedie
Onsydig krzesło duże krzesło groot stoel

Die onsydige geslag dek dus nie alle selfstandige naamwoorde wat nie 'n natuurlike geslag het nie en manlike en vroulike taalkundige geslag kan woorde insluit wat geen natuurlike geslag het nie.

'n Volle taalkundige geslagstelsel het betrekking op twee verskynsels:

  1. Verbuiging of fleksie: Baie woorde het verskillende vorms vir verkillende geslagte, en sekere morfologiese merkers is karakteristiek van elke geslag.
  2. Kongruensie: Elke selfstandige naamwoord word geassosieer met een geslagklas. In 'n frase of bysin verbuig woorde wat na 'n gegewe selfstandige naamwoord verwys, soos lidwoorde en byvoeglike naamwoorde, in ooreenstemming met die geslag van dié selfstandige naamwoord.

Vergelykende tabel van taalkundige geslag in verskillende Indo-Europese tale:[4]

Nederlands Duits (Nominatief) Spaans Afrikaans
gemene onsydig manlik vroulik onsydig manlik vroulik
Lidwoord bepaalde: enkelvoud de het der die das el la die
meervoud de de die die die los las die
onbepaalde: enkelvoud een een ein eine ein uno una 'n
meervoud unos unas
Byvoeglike
naamwoord
bepaalde: enkelvoud kleine kleine kleine kleine kleine pequeño pequeña klein
meervoud kleine kleine kleinen kleinen kleinen pequeños pequeñas klein
onbepaalde: enkelvoud kleine klein kleiner kleine kleines pequeño pequeña klein
meervoud kleine kleine kleine kleine kleine pequeños pequeñas klein
Betreklike
voornaamwoord
bepaalde: enkelvoud die dat der die das cuyo cuya wat
meervoud die die die die die cuyos coyas wat
onbepaalde: enkelvoud die dat der die das cuyo cuya wat
meervoud die die die die die cuyos coyas wat

Geslagverbuiging[wysig]

In baie tale word geslag op verskeie maniere aangedui.

"Ek is lief vir jou" in Arabies:[5]
gesê aan 'n manlike persoon — uħibbuka (أُحِبُّكََ)
gesê aan 'n vroulike persoon — uħibbuki (أُحِبُّكِ)
"Baie dankie" in Portugees:
gesê deur 'n man — muito obrigado
gesê deur 'n vrou — muito obrigada

Die verandering van een geslag na die ander word tipies bewerkstellig deur verbuiging van gepaste woorde, die voorwerpagtervoegsel van die werkwoord uħibbu-ka/ki in die Arabiese voorbeeld (geslag word nie in Arabies in die eerste persoon aangedui nie), en die voorwerpagtervoegsel in die verlede deelwoord (of byvoeglike naamwoord) obrig-ado/a in die Portugese voorbeeld kom ooreen met die geslag van die spreker.

In Spaans eindig meeste ,manlike selfstandige naamwoorde en bepalers met die agtervoegsel -o of met 'n konsonant, terwyl die agtervoegsel -a kenmerkend is van vroulike selfstandige naamwoorde. Dus, niño beteken “seun”, en niña “meisie”. Hierdie paradigma kan gebruik word om nuwe woorde te skep: van die manlike selfstandige naamwoorde abogado "advokaat", diputado "lid van die parlement" en doctor "dokter", kan die vroulike weergawes maklik afgeleis word abogada, diputada, en doctora.

Soms word geslag op meer subtiele wyse uitgedruk. In die algemeen het geslagsaanduiding in Wallies verlore gegaan, beide wat selfstandige naamwoorde, en baie keer byvoeglike naamwoorde, betref. Die taal het egter die eiesoortige eienskap dat die eerste konsonant van 'n woord onder sekere sintaktiese omstandighede na 'n ander verander. Geslag is een van die faktore wat die mutasie bepaal, veral die sogenaamde sgate mutasie. Byvoorbeeld, die woord merch, wat meisie of dogter beteken, verander na ferch na die bepaalde lidwoord. Dit gebeur slegs by vroulike selfstandige naamwoorde; byvoorbeeld, mab "seun" bly onveranderd na 'n bepaalde lidwoord. Byvoeglike naamwoorde word op soortgelyke wyse deur geslag beïnvloed.

Geslag Verstek Na bepaalde lidwoord Met byvoeglike naamwoord
Manlik mab seun y mab die seun y mab mawr die groot seun
Vroulik merch meisie y ferch die meisie y ferch fawr die groot meisie

Persoonsname[wysig]

Persoonsname word baie keer saamgestel met taal-spesifieke affikse wat die geslag van die dare identifiseer. Algemene vroulike agtervoegsels is -a, vir name van Latynse of ander Romaanse oorsprong (b.v. Robert en Roberta) en -e, van Franse oorsprong (b.v. Justin en Justine). Hoewel geslagverbuigings gebruik kan word om kognate name vir persosne van die teenoorgetselde geslag te skep in tale wat taalkundige geslag hte, is dit nie opsigself taalkundige geslag nie en is daar in tale wat nie taalkundige geslag het nie konvensies vir die skep van name in die teenoorgestelde geslag.

Persoonlike voornaamwoorde[wysig]

Persoonlike voornaamwoorde het baie keer verskillende vorme gegrond op geslag. Self in tale soos Afrikaans of Engels wat taalkundige geslag verloor het, word daar nog tussen "hy" (meestal gebruik vir manlike persoon of dier), "sy" (vroulike persoon of dier), en "dit" (voorwerp of abstraksie) onderskei. Persoonlike voornaamwoord veranadering volgens geslag waarborg egter ook nie die bestaan van taalkundige geslag nie.

Geslag voornaamwoorde en hulle ooreenstemmende verbuigings wissel aansienlik tussen verskillende tale. In tale wat nooit taalkundige geslag het nie, is daar gewoonlike net een woord vir "hy" en "sy", soos hän in Fins en ő in Hongaars. Hierdie tale het verskillende voornaamwoorde en verbuigings in die derde persoon slegs om aan te onderskeie tussen mense en nie-lewende voorwerpe.

In tale wat slegs 'n manlike en vroulike geslag het, is die verstek voornaamwoord die manlike derde persoon enkelvoud. Byvoorbeeld, die Franse sin vir "Dit reën" is Il pleut, letterlik "Hy reën". Daar is 'n paar uitsonderings: die ooreenstemmende sin in Wallies is Mae hi'n bwrw glaw, letterlik "Sy reën".

Geslagooreenkoms[wysig]

In die Franse sinne Lui, c'est un grand acteur "Hy is 'n groot akteur" en Elle, c'est une grande actrice "Sy is 'n groot aktrise", verander byna elke woord om aan te pas by die geslag van die onderwerp. Die selfstandige naamwoord acteur verbuig deur die manlike agtervoegsel -eur te verander na die vroulike agtervoegsel -rice, die persoonlike voornaamwoord lui "hy" verander na elle "sy", en die vroulike agtervoegsel -e tot die lidwoord (unune) en die byvoeglike naamwoord (grandgrande). Slegs die voorstellende frase c'est "hy/sy/dit is" bly onveranderd.

Die volgende sin dien as voorbeeld van geslag ooreenkoms in Oudengels.[6]

Oudengels Seo brade lind wæs tilu and ic hire lufod.
Letterlike vertaling na moderne Engels That broad shield was good and I her loved.
Moderne Engels That broad shield was good and I loved it.
Afrikaans Daardie breë skild was goed en ek was mal daaroor.

Die woord hire "haar" verwys na lind "skild". Aangesien die selfstandige naamwoord taalkundig vroulik was, moet die byvoeglike naamwoorde brade "breed" en tilu "goed", sowel as die voornaamwoorde seo "die/daardie" en hire "haar", wat na lind verwys ook in hulle vroulike vorm verskyn. Oudengels het drie geslagte, manlik, vroulik en onsydig, maar geslagverbuigings is in Engels grootslik vereenvoudig deur klankverskuiwings, en het later heeltemal verlore gegaan.

Verwysings[wysig]

  1. Hockett, Charles F. (1958) A Course in Modern Linguistics, Macmillan, p. 231.
  2. SIL: Glossary of Linguistic Terms: What is grammatical gender?
  3. English Language”. Encarta Encyclopedia. Microsoft: 1993–2007. URL besoek op 2007-05-09.
  4. Aangepaste weergawe afgelei van Tabel 3.1, bladsy 19 in Laura Sabourin, Grammatical Gender and Second Language Processing: An ERP Study, Groningen Dissertations in Linguistics 42, ISSN 0928-0030
  5. Translations of "I love you" in many languages, at Omniglot.
  6. The Unscholarly Scholarship of Anthony Buzzard”. URL besoek op December 13, 2007.