Valse vriende

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Spring na: navigasie, soek
Valse vriende vir 'n Engelssprekende. 'n Nederlandse advertensie wat in Engels wil voorkom asof die kind vir haar ma beveel om dood te gaan.

Valse vriende is die benaming wat gebruik word om te verwys na woorde van twee tale waarvan die vorm byna of geheel en al dieselfde is, maar waarvan die betekenis grootliks of soms net subtiel verskil.

Daar kan dus maklik 'n verwarring ontstaan wanneer 'n taalgebruiker 'n anderstalige woord van dieselfde vorm teëkom en dus dieselfde betekenis verwag, terwyl die woord in der waarheid 'n ander betekenis het.

Hierdie verwarring kan dan manifesteer in weersprekings, vertaalfoute of in 'n verkeerde begrip. Dit kan ook gebruik word om 'n humoristiese effek te verkry.

Die verskynsel kan nie net tussen twee verskillende tale voorkom nie, maar ook tussen variante van dieselfde taal.

Die term valse vriende is vir die eerste keer in 1928 in Frans gebruik (faux amis), in die boek Les faux amis ou les trahisons du vocabulaire anglais deur Maxime Koessler en Jules Derocquigny. [1]

Ontstaan[wysig]

Valse vriende kan op verskeie maniere ontstaan.

Historiese verwantskap[wysig]

Baie tale deel 'n historiese verwantskap. So behoort onder meer die Skandinaviese tale, Afrikaans, Duits, Nederlands, Fries en Engels almal tot die Germaanse tak van die Indo-Europese taalfamilie. Die verwantskap kom neer op 'n aantal aspekte, onder andere die woordeskat. 'n Groot deel van die Afrikaanse (en daardeur Nederlandse) woordeskat bestaan uit kognate met die nou verwante Germaanse tale, terwyl ander dele weer 'n ander (byvoorbeeld Latynse) oorsprong het, en dus direk of indirek met woorde van ander tale verwant is. Woorde kan egter met die loop van tyd onherkenbaar verander, sowel in vorm as in betekenis.

  • Die Duitse woord Meer (in Afrikaans, see) en die Afrikaanse kognaat meer gaan albei terug na dieselfde voorouer, maar die betekenisse het uiteengegroei, en die twee woorde het daardeur valse vriende geword. Dieselfde geld vir die Duitse woord See (in Afrikaans meer).
  • Die Afrikaanse/Nederlandse woord tuin, die Duitse kognaat Zaun en die Engelse kognaat town gaan al drie terug na dieselfde Germaanse grondwoord wat "omheining" beteken. In Engels en Nederlands verskuif die betekenis na "die gebied binne die omheining", met die Engelse woord wat mettertyd verander na die nuwe betekenis "klein tot middelgrote stad". 'n Stad was in vroeëre tye gereeld 'n omheinde bolwerk.

Hierdie uiteengroeiing is nie noodwendig 'n verskynsel uit die verre verlede nie. Die verskille in betekenis tussen Britse en Amerikaanse Engels, of tussen Spaans uit Spanje en Spaans uit Suid-Amerika dui daarop aan dat die betekenis van woorde voortdurend verander.

Leenwoorde[wysig]

Tale neem ook woorde oor uit ander soms onverwante tale. Afrikaans het 'n hele aantal woorde uit byvoorbeeld Maleis, Khoisan tale, Bantoe tale en Engels oorgeneem. Die oorspronklike betekenis van die leenwoorde word nie altyd goed begryp nie, en kry dan 'n ander betekenis in die lenende taal, of hul betekenis verskuif nadat die woord oorgeneem is. So beteken conducteur in Frans byvoorbeeld "bestuurder", maar in Nederlands het dit die gangbare term vir 'n kaartjie-kontroleerder geword. Dit is nie altyd duidelik of 'n bepaalde geval die oorsaak van 'n misverstand of van 'n gewone betekenisverskuiwing is nie.

Toeval[wysig]

Woord kan ook deur blote toeval sterk na mekaar lyk, terwyl die betekenis verskillend (en soms selfs teenoorgesteld) is.

  • In Engels en Frans beteken air "lug", in Maleis beteken dit "water".
  • In Iers is an 'n bepaalde lidwoord, terwyl dit in Engels 'n onbepaalde lidwoord is.

Nederlands en Afrikaans[wysig]

Hier volg 'n paar Nederlandse voorbeelde, met die Afrikaanse betekenis langsaan[2]:

Valse vriend Nederlandse betekenis
aardig vriendelik
agent polisieman
amper net-net
beest gedierte/dier
braaf goed, gaaf, deugsaam
bloot naak
dadelijk oor 'n rukkie
dam damwal
deken kombers
flikker homoseksueel (kwetsend)
geil bronstig, jags
gemeente munisipaliteit
inpakken toedraai
kattenkop nie "katkop" (brood met slaptjips gevul) nie, maar belediging vir katterige jongmeisies.
kies kiestand
hou je kop! hou jou bek!
kop dierekop; hoofd vir 'n mens
limoen suurlemoen
motor motorfiets
neuk soortgelyk aan fok
onnozel onskuldig, naïef
paardenfokker perdeteler
pijnappel dennebol
poot (slêng) nie polisieman nie, maar homoseksueel
raam venster
schop graaf
simpel ongekompliseerd
sluiten toemaak
scharminkel lang, skraal persoon
stoep sypaadjie
taart koek
trappen om te skop
vaak dikwels
vervelend irriterend, lastig
vinnig bitsig
voetbal sokker
wonderlijk vreemd, verrassend

Duits en Afrikaans[wysig]

Valse vriend Duitse betekenis
Beer nie "bier" nie, maar bessie (vrug).
bequem nie "bekwaam" nie, maar "gemaklik", "gerieflik".
deftig nie "deftig" nie, maar "stewig".
doof nie "doof" nie, maar "dom", "onnosel".
Enkel nie "enkel" (gewrig of eenmalig) nie, maar "kleinkind".
erkennen nie "erken" nie, maar "herken".
falsch nie "vals" nie, maar "verkeerd".
gesellig meestal nie "gesellig" nie, maar "sosiaal", "in kudde lewe".
Kampf nie "kamp" nie, maar "stryd".
klar nie "klaar" of "gereed" nie, maar "helder, duidelik".
Kleinkind nie "kleinkind" nie, maar "kleuter".
Kreis nie "kruis" nie, maar "sirkel".
Lust dikwels nie "(wel)lus" nie, maar "plesier".
Meer nie "meer" nie, maar "see".
Mond nie "mond" nie, maar "maan".
offenbar nie "openbaar" nie, maar "duidelik".
Postbus nie die briewebus nie, maar 'n vervoermiddel.
Rampe nie "katastrofe" nie, maar "helling".
Rente nie "rente" nie, maar "pensioen".
rüstig nie "rustig" nie, maar "kranig", "energiek".
See nie "see" nie, maar "meer"
stramm nie "stram" of "styf" nie, maar "stewig".
Tafel nie "tafel" nie, maar "tabel", "tablet" of "skoolbord".
Tapete nie "tapyt" nie, maar "gordyn".
Tasse nie "tas" nie, maar "teekoppie".
Teller nie "telapparaat" nie, maar "bord" of "skaal".
trotz nie "trots" nie, maar "ondanks".
Verlies nie "verlies" nie, maar "kerker" of "put".
verkennen nie "verken" nie, maar "misken".
Volkslied nie in die sin van "nasionale volkslied" nie, maar "ou populêre lied".
wandeln nie "wandel" nie, maar "verander".
wie nie "wie" nie, maar "hoe".
Winkel nie "winkel" nie, maar "hoek" (meetkunde).
Zirkel nie "sirkel" nie, maar "passer".

Verwysings[wysig]

  1. (en) Pedro José Chamizo-Dominguez in Keith Brown (2009), Concise Encyclopedia of Semantics, p.308.
  2. (af) Ponelis, F.A. : "Inleiding tot die Afrikaanse taalkunde." Botha/Ponelis/Combrink/Odendal (Reds.), Ruimtelike klassifikasie. Kaapstad. Academica. 1989, bl.91.
Hierdie artikel is in sy geheel of gedeeltelik vanuit die Nederlandse Wikipedia vertaal.