Blaarmosse

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Jump to navigation Jump to search

Blaarmosse (klas Musei) en lewermosse (klas Hepaticae) vorm saam die mosplante (phylum Bryophyta). Hoewel blaarmosse in bykans enige soort omgewing op aarde aangetref word, is die meeste soorte lief vir vogtige, skaduryke plekke. Hierdie plantjies se vermoë om reënwater vir lang tye op te berg, maak dat hulle 'n belangrike element in die plantesamelewing is. Omdat die vroulike geslagselle van blaarmosse en varings dieselfde lyk, word hulle dikwels saam die Archegoniata genoem. Die voortplanting van blaarmosse is baie spesifiek. Daar is op die oomblik sowat 14 000 spesies bekend, versprei oor al die vastelande. Die blaarmosse (klas Musei) is op 'n hoër vlak van ontwikkeling as die lewermosse (klas Hepaticae), wat tot die phylum Bryophyta behoort. Die meeste blaarmosse is immergroen, met die uitsondering van enkele eenjarige plante. Uit 'n mosspoor ontwikkel daar 'n dun, fyn vertakte draadjie (protonema). Bo-groen kleur, terwyl dit onder die grond kleurloos is. Die draadjie vorm knoppe wat uiteindelik tot 'n mosplantjie ontwikkel. Die mosplantjie bestaan uit 'n stingeltjie met 3 rye blaartjies. In die meeste gevalle het die blaartjies een nerf en is dit maar een sellaag dik. Die veelsellige risoïede, wat soos worteltjies Iyk, anker die mosplantjie aan die grond vas. Blaarmosse se grootte kan wissel: benewens spesies wat enkele sentimeters hoog is, is daar ook plante van tot 'n halwe meter bekend.

Voortplanting[wysig | wysig bron]

Blaarmosse kan sowel ongeslagtelik as geslagtelik voortplant. By ongeslagtelike voortplanting vorm die plantjie 'n broeiknop (gemma) , waaruit die nuwe plantjie ontwikkel. Gedeeltes van die stingel of stukkies blare kan ook so uitgroei en 'n volledige mosplantjie vorm. Geslagtelike voortplanting vind as volg plaas: aan die bokant van die stingel of op die sytakkies, staan die manlike en vroulike geslagsorgane omring deur digte, klein blaarrosette en meersellige drade (parafise). Die manlike organe word die antheridia genoem, terwyl die vroulike organe as die archegonia bekend staan. Die meeste mosse is tweehuisig, dit wil sê elke plantjie dra net manlike of net vroulike organe. As die geslagsorgane aan die bokant van die stingel voorkom, praat 'n mens van 'n apokarpe mosplantjie. As die geslagsorgane egter op die sytakkies gedra word, praat 'n mens van 'n pleurokarpe mos. Sodra die antheridium ryp is, word 'n aantal skroefvormige swemmende selle vrygestel (antherosoïede). Aan die bokant van elke antherosoïed is daar 2 sweephare. In die archegonium is daar 'n eiersel. Die manlike geslagsel kan deur reënwater meegevoer word en sodoende na die eiersel swem. 'n Suikeragtige stof wat deur die nekselle van die vroulike archegonium afgeskei word, 10k die manlike geslagsel. Nadat die manlike selkern met die vroulike eiersel versmelt het, ontwikkel dit tot 'n sporofiet, 'n gesteelde spoordosie aan die bokant van die mosstingeltjie. Die spoordosie dra 'n mussie (kaliptra), wat uit die archegonium gevorm word en ná die rypwording afval. Onder die mussie is daar gewoonlik 'n dekseltjie (operkulum), wat los gaan sodra die spore in die dosie ryp is. Sodra dit gebeur, word die rand van die spoordosie sigbaar. Hierop kom een of twee rye tandjies (peristoom) voor, wat in droë weer oopgaan sodat die spore kan ontsnap. Die spore word binnein die spoordosie gevorm om 'n sentrale weefselkolom, wat die kolumella genoem word. Uit hierdie spore ontstaan 'n protonema, waaruit daar uiteindelik weer 'n mosplantjie ontwikkel.

Omgewing[wysig | wysig bron]

Hoewel die meeste blaarmosse 'n vogtige woonplek verkies is daar ook spesies wat op droë plekke, soos onder andere op rotse of hout, aan die lewe kan bly. Met die uitsondering van een spesie, die Grjmmja maritima hou mosse nie van 'n soutagtige omgewing nie. Die Grimmia maritima vorm donker olyfgroen kussinkies op rotse by die see. In die trope is daar hangende soorte mosse, byvoorbeeld van die genus Neckera. Sommige mosse is baie kieskeurig en groei net in plekke waar die lig, suurheidsgraad, vogtigheid en temperatuur aan hulle eise voldoen. Ander soorte kan egter groot skommelinge in hulle lewensomstandighede verdra en kan byvoorbeeld reënwater vir 'n lang ruk opberg om droogtetye te kan deurleef.

Verteenwoordigers[wysig | wysig bron]

Sowat 14 000 soorte blaarmos is tans bekend. Die bekende veenmos (Sphagnum acutifolium) is maar een van die 300 Spagnales-soorte. Mosse van hierdie orde lewe in kalkarme water en in moerasse, waar hulle 'n belangrike rol in die vorming van turf speel. Die stingels van hierdie soort is vertak en hegworteltjies kom nie voor nie. Blare is dig opmekaar en het geen nerwe nie. Verskeie soorte Polytrichum word oral in die wêreld aangetref. 'n Baie bekende verteenwoordiger is die Polytrichum commune, wat aan die pers sterretjies op sy steeltjies uitgeken kan word. Nog 'n belangrike orde is die pleurokarpe Fissiden-tales. Die blaartjies is hier nie in 3 nie maar wel in 2 rye langs die stingel gerangskik, en die onderkant van die nerf steek aan die buitekant van die blaar uit. Daar is ongeveer 700 spesies in hierdie orde, wat hoofsaaklik in tropiese gebiede voorkom.

Bronnelys[wysig | wysig bron]