Chorasan

Chorasan استان خراسان Ostān-e Chorāsān
Historiese provinsie van Iran
Chorasan en naburige streke
Koördinate: 36°N 62°O
Land	Iran
Administratiewe hoofstad (2004)	Masjhad

Chorasan (Persies: خراسان, [xoɾɒːˈsɒːn]) is ’n historiese oostelike streek in die Irannese Plato in Wes- en Sentraal-Asië wat wes- en noordelike Afghanistan, noordoos-Iran, die oostelike dele van Turkmenistan en Oesbekistan, wes-Tadjikistan, asook dele van Kirgisië en Kazakstan insluit. Chorasan was ook ’n amptelike provinsie van moderne Iran tot September 2004, toe dit in drie nuwe provinsies verdeel is: Noord-Chorasan, Suid-Chorasan en Razavi-Chorasan.

Die omvang van die streek het oor tyd gewissel. In sy meer beperkte historiese betekenis het dit die huidige gebiede van noordoos-Iran, dele van Afghanistan en suidelike Sentraal-Asië ingesluit, en tot by die Oxos-rivier gestrek. In ’n breër sin het die naam ook groot dele van Transoksanië (insluitend Boechara en Samarqand in huidige Oesbekistan), die Kaspiese kusgebiede en die rand van die Dasht-e Kavir-woestyn bereik.

In moderne navorsing verwys Groter Chorasan na ’n interaksiesfeer in Sentraal-Asië tydens die Middel- en Laat-Bronstydperk (ongeveer 2400–1500 v.C.), waar komplekse samelewings ontwikkel het. Hierdie kulturele netwerk het reeds in die vierde millennium v.C. bestaan, by terreine soos die argeologiese terrein Tepe Hissar in noordoos-Iran.

Die naam Chorasan kom uit Persies, van Middel-Persies Xwarāsān, wat “waar die son opkom” of “oostelike provinsie” beteken. Die term is vir die eerste keer gebruik as ’n administratiewe provinsienaam in die Sassanidiese Ryk vanaf ongeveer die 6de eeu n.C., en het later in die Middeleeue gebruik geword om die streek van naburige Transoksanië te onderskei.

The Sassaniese naam Xwarāsān is op sy beurt as ’n calque beskou van die Bactriese naam van die streek, Miirosan (Bactriese spelling: μιιροσανο, μιροσανο, vroeër μιυροασανο), wat dieselfde betekenis het, naamlik “sonopkoms” of “ooste” (ooreenstemmend met ’n hipotetiese Proto-Irannese vorm *miθrāsāna).

Die provinsie is dikwels in vier kwarte verdeel, met Nishapur (hedendaagse Iran), Merv (hedendaagse Turkmenistan), Herat en Balch (hedendaagse Afghanistan) as onderskeidelike sentra van die westelikste, noordelikste, sentrale en oostelikste kwartiere.

Chorasan is eers as ’n administratiewe afdeling in die 6de eeu (ongeveer ná 520) deur die Sassanide ingestel, tydens die heerskappy van Kavad I (488–496, 498/9–531) of Chosro I (531–579), en het die oostelike en noordoostelike dele van die ryk ingesluit.

Die gebruik van Bactriese Miirosan (“die ooste”) as ’n administratiewe benaming onder Alkhan-Hunne in dieselfde streek was moontlik ’n voorloper van die Sassanidiese administratiewe provinsie Chorasan. Die transformasie van die term en die identifikasie met ’n groter streek het dus gedurende die laat Sassanidiese en vroeë Islamitiese tydperk plaasgevind.

Vroeë Islamitiese gebruik het dikwels alle gebiede oos van Jibal of wat later as Persiese Irak bekend gestaan het, as deel van ’n wye en losweg gedefinieerde Chorasan beskou, soms selfs tot by die Indusvallei en die Pamirberge. Die grens tussen hierdie twee streke was die gebied rondom die stede Gorgan en Qumis.

In die besonder het die Ghaznavide, Seljuk- en Timurid-ryke hul gebiede in Irakiese en Khorasani streke verdeel. Chorasan is in die suidweste begrens deur woestyngebiede en die dorp Tabas, bekend as die “Poort van Chorasan”, vanwaar dit ooswaarts tot by die Hindoekoesj-berge van sentrale Afghanistan gestrek het.

Bronne vanaf die 10de eeu verwys na gebiede suid van die Hindukoesj as die Chorasan-grensgebiede, wat ’n grensstreek tussen Chorasan en Hindoestan gevorm het.