Coup d'état (staatsgreep)

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Jump to navigation Jump to search

Merge-arrows.svg   Hierdie artikel behoort versmelt te word met Staatsgreep.

'n Coup d'état (Frans: /ˌkuː deɪˈtɑː/, letterlik: "slag van staat" of "treffer van die staat"; meervoud: coups d'état, (uitgespreek soos in die enkelvoud), ook kortweg bekend as 'n coup (/ˌkuː/), "putsch" of 'n omverwerping, is die onwettige oorname van 'n staat deur die weermag of ander elitiste binne die staatsdiens.[1] 'n Coup d'état is suksesvol wanneer die vergryper vir minstens sewe dae beheer van 'n land oorgeneem het.[1]

Etimologie[wysig | wysig bron]

Die frase coup d'État (Franse uitspraak: ​[ku deta]) is Frans en beteken letterlik 'n "slag van die staat" of "aanslag teen die staat". In Frans beteken die woord "État", dat 'n soewereine politieke entiteit gekapitaliseer is.[2]

Hoewel die coup d'état se oorsprong al uit die politiek van die antieke tye kom, is die frase wat die daad beskryf eers redelik onlangs gebruik;[3] die Oxford English Dictionary noem dit 'n Franse uitdrukking en die frase het nooit in enige Engelse teks, voor die 19de eeu voorgekom nie, behalwe wanneer dit in 'n vertaling van 'n Franse bron gebruik is, aangesien daar nie 'n eenvoudige frase in Engels is om die gekontekstualiseerde idee van 'n "uitklophou teen die bestaande administrasie binne 'n staat" te beskryf nie.

In die era voor die Franse Rewolusie is die frase gebruik om die reeks moorde van Napoleon Bonaparte se gehate geheime polisie, die Gens d'Armes d'Elite, te beskryf.

Die gebruik van die frase[wysig | wysig bron]

Clayton Thyne en Jonathan Powell se datastel van staatsgrepe, beskryf staatsgrepe, of pogings tot staatsgrepe as, "onwettige en overte pogings deur die militariste of ander elitiste binne die staatsdiens om 'n regerende gesag omver te werp."[1] Hulle kom tot hierdie slotsom deur die algemene definisies in die bestaande literatuur saam te vat en die onduideikhede, wat in baie van die definisies bestaan, uit te skakel.[1]

In 'n losser verwysing, soos by 'n intelligensie-staatsgreep of raadsaal-staatsgreep, word die term eenvoudig gebruik om te verwys na 'n geval waar 'n onverwagse oorwinning teenoor 'n opponent verkry word.

Putsch[wysig | wysig bron]

Sedert die onsuksesvolle coup d'état in 1920 (die Kapp Putsch), het die Switsers-Duitse woord Putsch (uitspraak: [pʊtʃ], die benaming vir die Züriputsch van 6 September 1839, in Zürich gekry), dit beskryf ook die polities-militêre optredes van die onsuksesvolle poging van 'n reaksionêre minderheidsgroep.[4][5][6] Ander onlangse en noemenswaardige onsuksesvolle pogings van sulke reaksionêre minderheidsgroepe, waarna dikwels as Putsches verwys word, was die 1923 Biersaal Putsch en Küstrin Putsch, 1961 se Algerynse Putsch en die  1991 Augustus Putsch. Putsch is dikwels deur Adolf Hitler en sy Nazi ondersteuners as disinformasie gebruik met die verskoning dat hy 'n reaksionêre staatsgreep tydens die Nag van die Lang Messe moes onderdruk. Die Duitsers gebruik steeds die uitdrukking, Röhm-Putsch wanneer daar na dié moorde verwys word, 'n term wat die Nazi-regering daarvoor gegee het, hoewel die waarheid nooit bewys is dat die moorde geregverdig was om 'n beweerde staatsgreep te verhoed nie. Duitse skrywers gebruik dikwels aanhalingstekens of verwys na die sogenannter Röhm-Putsch ("sogenaamde Röhm Putsch") om dit te benadruk.[7]

Geskiedenis[wysig | wysig bron]

Volgens Clayton Thyne en Jonathan Powell se coup-datastel, was daar  vanaf 1950 tot 2010 457 staatsgreep-pogings, waarvan 227 (49.7%) suksesvol, en 230 (50.3%) onsuksesvol was.[1] Hulle vind dat staatsgrepe "die algemeenste in Afrika en die Amerikas (36.5% en 31.9% respektiewelik) voorkom. Asië en die Midde-Ooste het 13.% en 15.8% (respektiewelik) van die totale aantal staatsgrepe in die wêreld beleef. Europa het by verre die minste staatsgrepe gehad met 'n statistiek van 2.6%."[1] Die meeste staatsgrepe was in die middel-1960's, maar daar was ook 'n groot aantal staatsgreep-pogings in die middel-1970's en die vroeë 1990's.[1] Suksesvolle staatsgrepe het deur die jare minder geword.[1] Staatsgrepe in die tyd na die Koue Oorlog was merendeels om demokratiese stelsels te vestig.[8][9] Staatsgrepe tydens burgeroorloë het sulke konflikte kortgeknip.[10] Navorsing dui aan dat protesoptredes staatsgrepe aanhits aangesien dit die elitiste binne die staatsmasjinerie help om die staatgreep van binne af te koördineer.[11]

Tipes[wysig | wysig bron]

Volgens navorsing in 2016 kan staatsgrepe in in vier moontlike kategorieë geplaas word:[9]

  • Mislukte staatsgreep.
  • Geen regeringsverandering. Soos wanneer daar van 'n leier ontslae geraak word sonder dat die groep aan bewind verander, of die beleidsrigting aangepas word.
  • Die bestaande diktatuur eenvoudig net deur 'n ander een vervang word.
  • Die omver werp van 'n diktator om plek te maak vir demokratisering.

Hierdie 2016 navorsing het gevind dat sowat die helfte van alle staatsgrepe- beide gedurende en ook na die Koue Oorlog-  het outokratiese leiers aan die bewind gestel.[9] Nuwe diktature wat met staatsgrepe bewerkstellig is, het erger onderdrukking tot gevolg gehad as wat dit voor sulke staatsgrepe was.[9] Een derde van die staatsgrepe gedurende die Koue Oorlog en 10% na die Koue Oorlog het 'n skommeling in die regerings se leierskappe veroorsaak.[9] Demokrasieë is met 12% van die staatsgrepe gedurende die Koue Oorlog gevestig en so ook met 40% van die gevalle na die Koue Oorlog.[9]

Samuel Huntington se drie soorte van staatsgrepe[wysig | wysig bron]

Die politieke wetenskaplike, Samuel Huntington identifiseer in 1968 drie tipes van staatsgrepe, wat ooreenstem met die rolle wat die militêre speel in drie verskillende soorte van pretoriaanse samelewings.[12] Netsoos die samelewing verander, so verander die rol van die militêre. In die wêreld van die oligargie, is die soldaat 'n radikaal; in die middelklas is hy 'n deelenemer sowel as 'n arbiter; wanneer die "massa samelewing op die horison verskyn, word hy die konserwatiewe bewaker van die bestaande orde".

Deurbraak-staatsgrepe[wysig | wysig bron]

In deurbraak-staatsgrepe speel die soldaat die rol van "hervormer" deur die samelewing van "oligargiese na radikale pretorianisme" laat beweeg.  "In die oligargiese pretorianisme is die grondeienaars die dominante sosiale magte, die kerkleiers, en die draers van die swaard". In die radikale samelewing, is die middelklas ewe belangrik in die sosiale en politieke klas. Die skuif na die "radikale" samelewing is 'n stadige evolusie, of 'n "deurbraak" na die middelklas se deelname wat deur die burgerlike intellektueles gelei word. 'n Deurbraak na radikale pretorianisme (waarby die militêre 'n belangrike rol onder die regerende middelklas speel) kan plaasvind wanneer die middelklas offisiere die burgerlike intellektueles, wat die deurbraak lei, verdryf, of die militêre die mag regstreeks van die monargie of oligarge in 'n militêre staatsgreep omskep.

Veto-staatsgrepe[wysig | wysig bron]

Veto coup d'états gebeur wanneer die volk se massa betrokkenheid en sosiale mobilisasie om hulself te regeer, deur die weermag geveto word. "Militêre ingryping van hierdie 'veto' weerspieël dus regstreeks die groeiende deelname van die laer-klas in die politiek". In "veto coups" speel die soldaat die rol as "bewaker van die bestaande orde". In sulke gevalle konfronteer die weermag, en onderdruk sulke grootskaalse, breëbasis burgerlike weerstand.

Aanwysers van staatsgrepe[wysig | wysig bron]

'n 2003 verslag het die volgende faktore genoem wat staatsgrepe kweek: offisiere se persoonlike griewe, organisatoriese militêre griewe, militêre gewildheid, militêre samehorigheid, ekonomiese agteruitgang, huishoudelike politieke krisis, die besmetting deur ander streeks-staatsgrepe, eksterne bedreiging, deelname aan oorlog, koloniale geskiedenis, offisiere se politieke kultuur, die legitimiteit van die bewind, die sterkte van die burgerlike samelewing en vorige staatsgrepe.[13] 'n Verdere publikasie het in 2016 nog redes bygevoeg soos: etniese faksievorming, die steun van ander regerings, onervare leier, stadige groei, skokkende prysstygings van verbruikersgoedere en armoede.[14]

Die kumulatiewe aantal staatsgrepe is 'n sterk aanduiding vir toekomstige coups.[13][15][16] Baster-regerings is meer vatbaar vir staatsgrepe as baie outoritêre state of demokratiese regerings.[17] 'n 2015 navorsing het gevind terrorisme baie sterk vereenselwig kan word met herskommelde staatsgrepe.[18]

Staatsgreepbestendigheid[wysig | wysig bron]

In die geval van die sogenaamde "staatsgreep-bestendigheid" skep regerings strukture wat dit onmoontlik maak vir enige klein groepies om die bewind omver te werp. Hierdie staatsgreep-bestendigheid sluit in die strategiese plasing van families, etniese en geloofsgroepe in die weermag. "Die skep van 'n gewapende mag wat parallel opereer van die gewone weermag; en die skep van veelvuldige interne sekuriteitsagentskappe met jurisdiksies wat mekaar oorvleuel om mekaar die heeltyd te monitor.[19][20] Staatsgreep-bestendigheid verminder egter die doeltreffenheid van die weermag.[21]

Internasionale reaksies op staatsgrepeI[wysig | wysig bron]

Die internasionale gemeenskap neig om negatief op staatsgrepe te reageer deur hulp te verminder en sanksies toe te pas. Staatsgrepe is, volgens 'n studie in 2015, die sterkste rede vir die instelling van internasionale sanksies. 'n Derde verslag het in 2015 bevind dat die Westerse state die hewigste teen staatsgrepe reageer oor die gevare wat dit vir die demokrasie en vir menseregte misbruike, inhou.[22][23]

Huidige leiers wat deur coups d'état aan bewind gekom het[wysig | wysig bron]

Titel Naam Bewind oorgeneem by wie oorgeneem Land Coup d'état
Sultan Qaboos bin Said al Said[24]1 000000001970-07-23-000023 Julie1970 Said bin Taimur Vlag van Oman Oman 1970 Omani coup d'état
President Teodoro Obiang Nguema Mbasogo 000000001979-08-03-00003 Augustus 1979 Francisco Macías Nguema Vlag van Ekwatoriaal-Guinee Ekwatoriaal-Guinee 1979 Equatoguinean coup d'état
President Yoweri Museveni 000000001986-01-29-000029 Januarie 1986 Tito Okello Vlag van Uganda Uganda Ugandan Bush War
President Omar al-Bashir 000000001989-06-30-000030 Junie 1989 Sadiq al-Mahdi Vlag van Soedan Soedan 1989 Sudanese coup d'état
President Idriss Déby 000000001990-12-02-00002 Desember 1990 Hissène Habré Vlag van Tsjad Tsjad 1990 Chadian revolution
President Isaias Afwerki 000000001991-04-27-000027 April 19912 Mengistu Haile Mariam Vlag van Eritrea Eritrea Eritrean War for Independence
President Yahya Jammeh[25]3 000000001994-07-22-000022 Julie 1994 Dawda Jawara Vlag van Gambië Gambië 1994 Gambian coup d'état
Prime Minister Hun Sen 000000001997-08-01-0000Augustus 1997 Norodom Ranariddh Vlag van Kambodja Kambodja 1997 Cambodian coup d'état
President Denis Sassou Nguesso 000000001997-10-25-000025 Oktober 1997 Pascal Lissouba Flag of the Republic of the Congo Kongo Republic of the Congo Civil War
Prime Minister Frank Bainimarama 000000002006-12-05-00005 Desember 2006 Laisenia Qarase Vlag van Fidji Fidji 2006 Fijian coup d'état
President Mohamed Ould Abdel Aziz4 000000002008-08-06-00006 Augustus 2008 Sidi Ould Cheikh Abdallahi Vlag van Mauritanië Mauritanië 2008 Mauritanian coup d'état
Prime Minister Prayuth Chan-ocha 000000002014-05-22-000022 Mei 2014 Niwatthamrong Boonsongpaisan5 Vlag van Thailand Thailand 2014 Thai coup d'état
President van die Revolsionêre Komitee Mohammed Ali al-Houthi 000000002015-02-06-00006 Februarie 2015 Abd Rabbuh Mansur Hadi6 Vlag van Jemen Jemen 2014–15 Yemeni coup d'état

Verwysings[wysig | wysig bron]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,7 Powell, Jonathan M. (2011-03-01). “Global instances of coups from 1950 to 2010 A new dataset” (in en). Journal of Peace Research 48 (2): 249–259. doi:10.1177/0022343310397436.
  2. "Banque de dépannage linguistique – état". Office québécois de la langue française. Besoek op 2012-12-12. 
  3. Julius Caesar's civil war, 5 January 49 BC.
  4. Etymology and definition of Putsch in German
  5. Kleine Zürcher Verfassungsgeschichte 1218–2000 (PDF) (in German). Zurich: State Archives of the Canton of Zurich. 13 September 2000. p. 51. 
  6. Pfeifer, Wolfgang (31 Januarie 1993). Etymologisches Wörterbuch des Deutschen [Etymological Dictionary of German] (in German) (second uitg.). Berlin: de:Akademie Verlag. ISBN 978-3050006260. 
  7. "Röhm-Putsch" (in German). Deutsches Historisches Museum (DHM), German Historical Museum. Besoek op 26 Maart 2016. 
  8. Marinov, Nikolay (2014-10-01). “Coups and Democracy”. British Journal of Political Science 44 (04): 799–825. doi:10.1017/S0007123413000264.
  9. 9,0 9,1 9,2 9,3 9,4 9,5 Derpanopoulos, George (2016-01-01). “Are coups good for democracy?” (in en). Research & Politics 3 (1). doi:10.1177/2053168016630837.
  10. Thyne, Clayton (2015-03-25). “The impact of coups d’état on civil war duration” (in en). Conflict Management and Peace Science. doi:10.1177/0738894215570431.
  11. Casper, Brett Allen (2014-04-01). “Popular Protest and Elite Coordination in a Coup d’état”. The Journal of Politics 76 (2): 548–564. doi:10.1017/S0022381613001485.
  12. Hungtington SP, Political Order in Changing Societies.
  13. 13,0 13,1 Belkin, Aaron (2003-10-01). “Toward a Structural Understanding of Coup Risk” (in en). Journal of Conflict Resolution 47 (5): 594–620. doi:10.1177/0022002703258197.
  14. Bell, Curtis (2016-02-17). “Coup d’État and Democracy” (in en). Comparative Political Studies. doi:10.1177/0010414015621081.
  15. "Democracy and Development". Cambridge University Press. Besoek op 2016-02-23. 
  16. Londregan, John B. (1990-01-01). “Poverty, the Coup Trap, and the Seizure of Executive Power”. World Politics 42 (02): 151–183. doi:10.2307/2010462.
  17. Hiroi, Taeko (2013-02-01). “Causes and Triggers of Coups d'état: An Event History Analysis” (in en). Politics & Policy 41 (1): 39–64. doi:10.1111/polp.12001.
  18. Aksoy, Deniz (2015-07-01). “Terrorism and the Fate of Dictators”. World Politics 67 (03): 423–468. doi:10.1017/S0043887115000118.
  19. Powell, Jonathan (2012-12-01). “Determinants of the Attempting and Outcome of Coups d’état” (in en). Journal of Conflict Resolution 56 (6): 1017–1040. doi:10.1177/0022002712445732.
  20. Braithwaite, Jessica Maves (2016-01-01). “Military purges and the recurrence of civil conflict” (in en). Research & Politics 3 (1). doi:10.1177/2053168016630730.
  21. Brown, Cameron S. (2016-01-01). “Recouping after Coup-Proofing: Compromised Military Effectiveness and Strategic Substitution”. International Interactions 42 (1): 1–30. doi:10.1080/03050629.2015.1046598.
  22. Soest, Christian von (2015-01-01). “Not all dictators are equal Coups, fraudulent elections, and the selective targeting of democratic sanctions” (in en). Journal of Peace Research 52 (1): 17–31. doi:10.1177/0022343314551081.
  23. Masaki, Takaaki (2016-03-01). “Coups d’État and Foreign Aid”. World Development 79: 51–68. doi:10.1016/j.worlddev.2015.11.004.
  24. Allen, Calvin H.; Rigsbee, W. Lynn (2000). Oman Under Qaboos: From Coup to Constitution, 1970–1996. Frank Cass Publishers. 
  25. "The Gambia". Besoek op 27 July 2012. 

Nog om te lees [wysig | wysig bron]

Buiteskakels[wysig | wysig bron]