Gaan na inhoud

Déjà vu

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie

Déjà vu (van die Frans vir "reeds gesien") is 'n verskynsel of gevoel dat 'n mens reeds in die verlede die huidige situasie beleef het.[1][2] Dit is 'n illusie van die geheue waar, hoewel dit werklik voel, dit onmoontlik is om jou vinger te lê op die tyd, plek en inhoud van die "vorige" ondervinding.[3][4] Sowat twee derdes van mense wat in 'n studie ondervra is, het gesê hulle het al die een of ander tyd déjà vu ervaar.[5]

Die verskynsel is soms 'n simptoom wat sekere aanvalle, soos epilepsie, voorafgaan. Sommige navorsers verbind gereelde "patologiese" déjà vu met 'n senuwee- of geestesteuring.[6][7] Die ervaring van déjà vu is al verbind met 'n hoër sosiaalekonomiese status, hoër opvoedingsvlakke en laer ouderdomme.[5][7] Mens wat dikwels reis, rolprente kyk of droom is ook meer geneig as ander om dit te ervaar.[5][8]

Geskiedenis

[wysig | wysig bron]
Émile Boirac.

Die term is in 1876 die eerste keer deur die Franse filosoof Émile Boirac gebruik.[9] Boirac se boek L'avenir des sciences psychiques ("Die toekoms van die psigiese wetenskappe") het die sensasie van déjà vu ingesluit. Hy het dit beskryf as 'n ophaling van herinneringe. "Dié eksperimente het daartoe gelei dat wetenskaplikes vermoed déjà vu is 'n verskynsel van die geheue. Ons ondervind 'n situasie wat soortgelyk aan 'n werklike voorval is, maar ons kan nie dié herinnering ten volle oproep nie."

Boirac het die publiek help verstaan wat déjà vu behels. Hy sê verder: "Ons brein herken die ooreenkomste tussen ons huidige ondervinding en een in die verlede… en dit laat ons met 'n gevoel van familiariteit wat ons nie heeltemal kan plaas nie."[10]

Mediese steurings

[wysig | wysig bron]

Déjà vu is al verbind met epilepsie van die temporale lob van die brein.[11][12] Dié ondervinding is 'n neurologiese onreëlmatigheid wat verband hou met die epileptiese elektriese ontlading in die brein wat 'n sterk sensasie veroorsaak dat 'n huidige voorval al in die verlede plaasgevind het. Migraine met aura is ook al met déjà vu verbind.[13][14]

Vroeë navorsers het probeer om 'n verband tussen déjà vu en geestesteurings soos angstigheid en skisofrenie te bepaal, maar kon nie daarin slaag nie.[15][16] In 'n studie van 2008 is ook bevind déjà vu-ervarings is waarskynlik nie patologiese dissosiatiewe ondervindings nie.[17]

Sommige navorsers ondersoek genetika vir 'n oorsaak van déjà vu, maar kon nog nie 'n geen vind wat daarmee verbind word nie. Sekere vorme van die geen LGI1 op chromosoom 10 word egter met ligte epilepsie verbind, en omdat déjà vu en jamais vu dikwels tydens toevalle ervaar word, het navorsers rede om 'n verband te vermoed.[18]

Farmakologie

[wysig | wysig bron]

Sekere kombinasies van medisyne vergroot die kans van déjà vu. Taiminen en Jääskeläinen (2001)[19] het die geval van 'n andersins gesonde persoon ondersoek wat intense en herhaalde sensasies van déjà vu ervaar het nadat hy amantadien en fenilpropanolamien saam begin gebruik het vir griep. Tamminen en Jääskeläinen het gespekuleer dat déjà vu voorgekom het as gevolg van hiperdopaminergiese aksie in die temporale streke van die brein.

'n Soortgelyke gevallestudie deur Karla, Chancellor en Zeman (2007) het gedui op 'n verband tussen déjà vu en die serotonergiese stelsel nadat 'n vrou wat andersins gesond was, dieselfde simptome ervaar het nadat sy 'n kombinasie van 5-hidroksitriptofaan en karbidopa geneem het.[20]

Verwysings

[wysig | wysig bron]
  1. ↑ Brown, A. S. (2003). "A Review of the Deja Vu Experience". Psychological Bulletin. 129 (3): 394–413. doi:10.1037/0033-2909.129.3.394. PMID 12784936.
  2. ↑ O'Connor, A. R; Moulin, C. J. A. (2010). "Recognition without identification, erroneous familiarity, and déjà vu". Current Psychiatry Reports. 12 (3): 165–173. doi:10.1007/s11920-010-0119-5. hdl:10023/1639. PMID 20425276. S2CID 2860019.
  3. ↑ "The Meaning of Déjà Vu", Eli Marcovitz, M.D. (1952). Psychoanalytic Quarterly, vol. 21, bl. 481–489
  4. ↑ The déjà vu experience, Alan S. Brown, Psychology Press, (2008), ISBN 0-203-48544-0, Voorwoord, bl. 1
  5. 1 2 3 Brown, A. S. (2004). "The déjà vu illusion". Current Directions in Psychological Science. 13 (6): 256–259. doi:10.1111/j.0963-7214.2004.00320.x. S2CID 23576173.
  6. ↑ Sno, Herman; Linszen, Don (1990). "The deja vu experience: remembrance of things past?". American Journal of Psychiatry (in Engels). 147 (12): 1587–1595. doi:10.1176/ajp.147.12.1587. ISSN 0002-953X. PMID 2244635.
  7. 1 2 Wild, E (Januarie 2005). "Deja vu in neurology". Journal of Neurology. 252 (1): 1–7. doi:10.1007/s00415-005-0677-3. PMID 15654548. S2CID 12098220.
  8. ↑ Cleary, Anne M. (1 Oktober 2008). "Recognition Memory, Familiarity, and Déjà vu Experiences". Current Directions in Psychological Science (in Engels). 17 (5): 353–357. doi:10.1111/j.1467-8721.2008.00605.x. ISSN 0963-7214. S2CID 55691148.
  9. ↑ "Probing the question: What causes déjà vu?". Penn State University. Besoek op 16 Desember 2024.
  10. ↑ Scientific American, Stierwalt
  11. ↑ "What is déjà vu?". 13 Junie 2001.
  12. ↑ Kovacs, N.; Auer, T.; Balas, I.; Karadi, K.; Zambo, K.; Schwarcz, A.; et al. (2009). "Neuroimaging and cognitive changes during déjà vu". Epilepsy & Behavior. 14 (1): 190–196. doi:10.1016/j.yebeh.2008.08.017. PMID 18804184. S2CID 10881028.
  13. ↑ Evans, M.D., Randolph W. "The Clinical Features of Migraine With and Without Aura". Practical Neurology. Bryn Mawr Communications. Besoek op 27 Maart 2024.
  14. ↑ Petrusic, I.; Pavlovski, V.; Vucinic, D.; Jancic, J. (2014). "Features of migraine aura in teenagers". Journal of Headache and Pain. 15 (1): 87. doi:10.1186/1129-2377-15-87. PMC 4273684. PMID 25496701. S2CID 10296942.
  15. ↑ Brown, Alan S. (2004). The Déjà Vu Experience. Psychology Press. ISBN 978-1-84169-075-9.
  16. ↑ Adachi T, Adachi N, Takekawa Y, Akanuma N, Ito M, Matsubara R, Ikeda H, Kimura M, Arai H (2006). "Déjà vu experiences in patients with schizophrenia". Comprehensive Psychiatry. 47 (5): 389–393. doi:10.1016/j.comppsych.2005.12.003. ISSN 0010-440X. PMID 16905402.
  17. ↑ Adachi, Naoto; Akanuma, Nozomi; Akanu, Nozomi; Adachi, Takuya; Takekawa, Yoshikazu; Adachi, Yasushi; Ito, Masumi; Ikeda, Hiroshi (Mei 2008). "Déjà vu experiences are rarely associated with pathological dissociation". The Journal of Nervous and Mental Disease. 196 (5): 417–419. doi:10.1097/NMD.0b013e31816ff36d. ISSN 1539-736X. PMID 18477885. S2CID 34897776.
  18. ↑ Brynie, Faith (2009). Brain Sense: The Science of the Senses and How We Process the World Around Us. Amacom. p. 195.
  19. ↑ Taiminen, T.S.; Jääskeläinen (2001). "Intense and recurrent déjà vu experiences related to amantadine and phenylpropanolamine in a healthy male". Journal of Clinical Neuroscience. 8 (5): 460–462. doi:10.1054/jocn.2000.0810. PMID 11535020. S2CID 6733989.
  20. ↑ Kalra, Seema; Chancellor, Andrew; Zeman, Adam (2007). "Recurring déjà vu associated with 5-hydroxytryptophan". Acta Neuropsychiatrica (in Engels). 19 (5): 311–313. doi:10.1111/j.1601-5215.2007.00245.x. ISSN 0924-2708. PMID 26952944. S2CID 41092669.

Skakels

[wysig | wysig bron]
Ontsluit van "https://af.wikipedia.org/w/index.php?title=Déjà_vu&oldid=2826543"