Gaan na inhoud

Domino (spel)

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Domino's in 'n spel.
'n Dominostel uit die 19de of vroeë 20ste eeu in 'n houtboks.

Domino is 'n groep teëlgebaseerde speletjies wat met teëls (ook domino's of steentjies genoem) van ivoor, steen of hout gespeel word. Elke dominoteël is langwerpig en gewoonlik met 'n lyn in twee vierkante verdeel. Elke vierkant (of end) is óf gemerk met 'n sekere getal kolletjies óf is leeg. 'n Verskeidenheid speletjies kan met 'n dominostel gespeel word. Nog 'n vorm van vermaak is om die teëls in 'n lang ry of 'n spesifieke ontwerp te plaas en die eerste een om te tik sodat almal omval.

Die agterkant van die teëls lyk eenders en kan nie van mekaar onderskei word nie. Die getal teëls in 'n tradisionele stel is 28. Die teëls bevat al die kombinasies van syfers van dubbel-0 tot dubbel-6. Die algemene doel van domino is om 'n vierkant van dieselfde getal aan dié van 'n vorige teël te las.

Die vroegste melding van domino is uit die China van die Song-dinastie in die teks Vorige Gebeure in Wulin deur Zhou Mi (1232-'98).[1] Moderne domino in Frankryk is die eerste keer in die middel 18de eeu gespeel,[2] maar dit verskil van die Chinese domino en daar is geen bevestigde verband tussen die twee nie. Europese domino kon apart ontwikkel het of Italiaanse sendelinge in China kon die spel na Europa gebring het, hoewel daar geen bewyse hiervan is nie.[3]:181

Die term "domino" is moontlik afgelei van die ooreenkoms met 'n soort vermommingskostuum wat tydens die Venesiese karnaval gedra is, dikwels 'n lang swart mantel met 'n mus en wit masker.[4] Die naam is later gegee aan die rousluiers van vroue en nog later aan halfmaskers vir vroue vir wanneer hulle gereis het of vir maskerbals. Dit is later ook in ander kleure gemaak. Veral die dominoteël dubbel-1 ( 🀹 ) lyk soos die dominomasker.[5]

Benewens die algemene dominospeletjies is daar ook ander met eiesoorige reëls soos Matador, Texas 42, Chicken Foot en Mexican Train.[3]:181–182

Domino's is soms gebruik vir waarsêery, soos in die Chinese kultuur en die Afrikadiaspora.[6]

Voorkoms van dominostelle

[wysig | wysig bron]

Domino's in 'n Europese styl word tradisioneel van been, perlemoen, ivoor of 'n donker, harde hout soos ebbehout gemaak, met kontrasterende swart of wit kolletjies om die waarde aan te dui. Moderne stelle word van ander soorte hout of ander materiale soos koper, piouter, keramiek of selfs glas gemaak. Baie moderne stelle het die voorkoms van ivoor, terwyl ander van deurskynende plastiek gemaak word om dit 'n moderner voorkoms te gee.

'n Moderne dominostel.

Elke soort word dikwels in 'n ander kleur aangedui (dié met een kolletjie kan swart wees, dié met twee kolletjies groen, dié met drie kolletjies rooi, ensovoorts) om dit makliker te maak om ente van dieselfde waarde te sien. Sommige stelle word selfs van karton gemaak, nes speelkaarte. Soms het die teël 'n metaalpen in die middel, wat 'n draaier of spinner genoem word.[7]

Die tradisionele dominostel bevat 'n unieke teël vir elke moontlike kombinasie van twee ente met 0 tot 6 kolletjies. Dit is bekend as 'n "dubbelses" of "dubbel-6" omdat die swaarste teël uit twee vierkante met 6 kolletjies elk bestaan (die dubbel-6). Dié stelle het elk 28 teëls.

Dit is egter 'n relatief klein getal, veral wanneer vier mense speel, en daarom het sommige stelle meer teëls. Elke groter stel vermeerder die hoogste waarde met drie. Hulle is die dubbel-9 (55 teëls), dubbel-12 (91 teëls), dubbel-15 (136 teëls) en dubbel-18 (190 teëls, wat in die praktyk die maksimum is). Die kolletjies op die groter stelle is moeiliker om te tel en sommige gebruik dus Arabiese syfers om die waarde aan te dui in plaas van kolletjies.

Geskiedenis

[wysig | wysig bron]
Nederlandse matrose speel domino, 1890's.

Chinese domino

[wysig | wysig bron]
'n Volle stel Chinese domino's.

In China het die vroeë "dominoteëls" soos Chinese speelkaarte gelyk. 'n Identifiseerbare weergawe van Chinese domino's het in die 12de of 13de eeu ontwikkel.

Die oudste geskrewe melding van dominoteëls in China dateer van die 13de eeu en kom uit Hangzhou, waar pupai (dobbelkaarte of -teëls) en dobbelstene genoem word as items wat deur smouse verkoop is tydens die bewind van keiser Song Xiaozong van die Song-dinastie (bewind 1162-'89).[1] Dit is nie heeltemal duidelik dat pupai domino's beteken nie, maar dieselfde term is twee eeue later gebruik deur die Ming-skrywer Lu Rong (1436-'94) in 'n konteks wat 'n duidelike beskrywing van dominoteëls is.[1] Die vroegste bekende handleiding vir domino is die Handboek van die Xuanhe-tydperk wat glo deur Qu You (1341-1427) geskryf is,[1] maar volgens sommige geleerdes 'n latere vervalsing is.[8]

Die tradisionele Chinese stel van 32 teëls verteenwoordig elke moontlike gesig van twee gegooide dobbelstene en het dus geen nulteëls nie. Dit lyk anders as die stel van 28 teëls wat in die middel 18de eeu in die Weste aangetref is,[9] hoewel Chinese nuldomino's in die 17de eeu bekend was.[10]

Domino in Europa en Noord-Amerika

[wysig | wysig bron]
Die Dominospelers deur Friedrich Sturm.

Moderne domino in Frankryk het in die middel 18de eeu die eerste keer verskyn, maar verskil op verskeie maniere van Chinese domino en daar is sover bekend geen verband tussen hulle nie. Europese domino het dalk onafhanklik ontstaan.[3]:181 Nadat dit in Frankryk gevestig geraak het, het dit vinnig na Groot-Brittanje, Oostenryk, Suid-Duitsland en Italië versprei. Die naam "domino" vir die spel kan voor 1762 nêrens gevind word nie en is op 1 April 1762 die eerste keer in die tydskrif L’Avantcoureur gebruik. Die term is in die 1771-uitgawe van die Dictionnaire de Trévoux die eerste keer as die naam van 'n speletjie in 'n woordeboek opgeneem.

Daar is in Frans twee bekende betekenisse van die woord "domino". Die eerste verwys na 'n vermommingskostuum uit die tydperk, wat soos die kleding van 'n monnik lyk. Die tweede verwys na die rowwe, helder houtsneewerk op papier wat voorheen onder Franse kleinboere gewild was.[11] Die naam van die spel is waarskynlik van die eerste betekenis afgelei: Die naam van die kostuum is later oorgedra na die masker self, en nog later na die teël dubbel-1 ( 🀹 ).[5]

'n Dominokostuum.

Die vroegste spelreëls in Europa beskryf 'n eenvoudige blokkeerspel vir twee of vier spelers. In Frankryk is die reëls later vir ander soorte domino uitgebrei.[12]

Die spel het Engeland in die laat 1700's bereik;[13] dit is glo deur Franse oorlogsgevangenes van Frankryk af gebring.[14] Die vroeë vorme van spel was die "Blokkeerspel" en die "Trekspel".[15]"Die reëls vir dié speletjies is langer as 50 jaar byna onveranderd gepubliseer.[16]

In 1863 het 'n nuwe weergawe, wat as All Fives bekend staan, sy verskyning in beide Britse en Amerikaanse bronne gemaak; dit was die eerste puntetoekenningspel en het die tellingmetode van die kaartspel cribbage gebruik, met 'n enkele aanpassing. Die telling is op 'n cribbagebord aangeteken.[17]

Van 1864 af het nog weergawes ontstaan, soos Muggins. Van 1871 af het All Fives en Muggins saamgesmelt en word reëls dikwels vir "Muggins of All Fives" gepubliseer, sonder 'n onderskeid tussen die twee. In 1889 is geskryf domino het wêreldwyd versprei, "maar is nêrens gewilder as in die kafees van Frankryk en België nie".[18] Al die vroeë speletjies word vandag nog gespeel, saam met weergawes wat in die afgelope dekades verskyn het, soos Five-Up, Mexican Train en Chicken Foot. Die laasgenoemde twee word met die groter dominostelle gespeel.[19]

In die Amerikaanse deelstaat Alabama was dit onwettig om domino op Sondae te speel totdat die wet in 2015 herroep is (hoewel dit selde afgedwing is).[20][21]

Teëls en soorte

[wysig | wysig bron]
'n Volledige dubbel-6-stel.

Domino's (ook bekend as "teëls", "steentjies" of "stukke") is gewoonlik twee keer so lank as wat dit breed is, wat dit makliker maak om stukke op mekaar te stapel as die spel verby is. 'n Domino het gewoonlik 'n lyn (of "verdeler") in die middel om dit in twee vierkante te verdeel; so 'n vierkant word 'n "end" (meervoud: "ente") genoem. Die waarde van elke vierkant word met "kolletjies" aangedui. In die algemeenste weergawe (dubbel-6) wissel die waarde van 0 tot 6.[22] Die som van die twee ente word die "rang" of "gewig" van die teël genoem; 'n teël kan beskryf word as "swaarder" as 'n "ligter" een (een met minder of geen kolletjies).

Teëls word gewoonlik genoem na hulle twee waardes. 'n Teël met 'n 2 en 5 op ( 🁄 ) kan byvoorbeeld so geskryf word:

  • Twee-vyf
  • Vyf-twee
  • 2-5
  • 5-2

'n Teël met dieselfde waarde aan albei ente is 'n "dubbel" en word gewoonlik genoem 'n dubbel-0 ( 🀱 ), dubbel-1 ( 🀹 ), ensovoorts.[22] Aan die ander kant word 'n teël met verskillende waardes 'n "enkel" genoem.[23]

Elke teël met 'n gegewe waarde is 'n lid van die "soort" van daardie waarde. 'n Enkelteël behoort tot twee soorte: 0-3 ( 🀴 ) behoort byvoorbeeld tot beide die soort van nuls en dries.

In sommige weergawes vorm die dubbels 'n aparte soort. Die dubbel-6 ( 🁡 ) behoort byvoorbeeld tot die soort van sesse en van dubbels. Die algemene benadering is agter dat dubbelteëls tot net een soort behoort; in dié geval sesse.[22]

Die algemeenste dominostelle is die dubbel-6 (met 28 teëls) en dubbel-9 (met 55 teëls). Groter stelle is gewild onder meer as twee spelers of onder spelers wat lang spelle speel.

Die getal teëls in 'n dubbel-n-stel volg die volgende formule:[24]

'n Voorbeeld is 'n dubbel-6-stel: Dit het (7 × 8) / 2 = 56/2 = 28 teëls, Die gemiddelde getal kolletjies per teël is 6 (in 'n reeks van 0 tot 12), en daarom is die getal kolletjies in die stel 6 × 28 = 168.

Spel

[wysig | wysig bron]

Die algemeenste manier van speel is vir twee spelers met 'n dubbel-6-stel. Die 28 teëls word met hulle gesigte na onder geskommel en vorm die voorraad. Elke speler trek sewe teëls uit die voorraad.

Spelers sit gewoonlik teenoor mekaar sodat hulle hulle eie teëls kan sien, maar nie hulle teenstander s'n nie. 'n Speler kan dus heeltyd sien hoeveel teëls sy teenstander oorhet.

Een speler begin deur sy eerste teël uit te sit. Dié teël begin die spellyn, waarin ente met dieselfde waarde aanmekaargelas word. Die spelers maak beurte om te speel.

Algemene soorte speletjies

[wysig | wysig bron]

Blokkeerspel

[wysig | wysig bron]

Die meeste speletjies is blokkeerspeletjies, waarin die doel is om jou hele hand te speel (al jou teëls te speel) terwyl jy jou teenstander se hand blokkeer. 'n Blokkeerspel kan 'n tellingspel word as die punte in die verloorder se hand bymekaargetel word.

As 'n speler nie kan speel deur 'n teël aan een van die twee punte van die spellyn te las nie, sit hy uit (verbeur hy 'n beurt) en kan sy teenstander weer speel. Die eerste speler bly geblokkeer totdat hy weer 'n teël kan aanlas.

Die spel eindig wanneer een van die spelers uitspeel (sy laaste teël speel) of die spel geblokkeer is omdat nie een spelers verder kan speel nie.

Aan die einde van 'n ronde kry die wenner die waarde van al die teenstander se oorblywende teëls.

Trekspel

[wysig | wysig bron]

As 'n speler nie 'n teel kan speel nie, trek hy 'n teel uit die voorraad totdat hy 'n teël kry wat hy wel kan aanlas.

Aan die einde van die ronde kry die wenner die waarde van al die teenstander se oorblywende teëls.

Tellingspel

[wysig | wysig bron]

In 'n tellingspel is die doel om 'n hoër of laer telling as jou teenstander aan te teken. Die telling word meestal in die loop van die spel bereken en is dus die hoofdoel van die speletjie.[23] Sien Telling hier onder.

Spellyn

[wysig | wysig bron]
'n Spel Five-Up met veelkleurige teëls. Die dubbels is spinners, wat die spellyn laat vertak.

Die spellyn is die konfigurasie van die gespeelde teëls op die tafel. Dit begin met 'n enkele teël en groei gewoonlik in twee rigtings wanneer spelers teëls weerskante aanlas. In die praktyk plaas spelers dikwels teëls reghoekig as die spellyn te naby aan die rand van die tafel kom.

Die reëls vir die spellyn wissel gewoonlik van weergawe tot weergawe. In baie spelreëls dien die dubbels as spinners, waarby aan al vier kante aangelas kan word en die spellyn kan laat vertak. Soms word vereis dat die eerste teel wat geplaas word 'n dubbel is, wat dan die enigste spinner is.[23]

In sommige weergawes soos Chicken Foot moet daar aan elke kant van 'n spinner 'n ander teel wees voordat enigiemand op 'n ander plek mag speel. In Mexican Train en ander treinspeletjies begin die spel met 'n spinner, waarvan verskeie treine vertak. Die meeste treine word deur spelers besit en dikwels mag spelers net hulle eie treine uitbrei.

Telling

[wysig | wysig bron]

In blokkeer- en trekspeletjies word punte aan die einde van die spel bepaal. Nadat 'n speler sy laaste teel geplaas het en dus die spel wen, bestaan sy punte uit die totale waarde van sy teenstander se oorblywende teëls. In sommige weergawes word die waarde van die oorblywende voorraadteëls bygetel. As 'n blokkeerspel eindig omdat albei spelers geblokkeer is, word die wenner dikwels bepaal deur die waarde van albei spelers se teëls te vergelyk.[23] Die speler met die minste punte wen dan sy teenstander se punte. As verskeie rondes gespeel word, wen die speler wat eerste byvoorbeeld 100 punte het die spel.

In tellingspeletjies kan elke individu deurgaans tot sy telling bydra. In Bergen kry 'n speler byvoorbeeld twee punte wanneer die twee ente, nadat 'n speler 'n teel aangelas het, dieselfde waarde het en drie punte as een van die teëls 'n dubbel is.[25][26] In Five-Up kry spelers punte by as die twee ente saam 'n waarde van 5 het.[27]

In Britse klubs word 'n spel bekend as "5's-en-3's" gespeel. Dit word gewoonlik in pare (twee teen twee) gespeel as 'n reeks "ente". Wanneer 'n speler 'n teël uit sy hand by die spellyn aanlas, kry hy punte vir elke keer dat die som van die twee oop ente deur 3 of 5 deelbaar is. 'n 4 aan die een oop end en 'n 5 aan die ander is saam 9, waarin 3 drie keer kan gaan (3 punte). 'n Dubbel-5 aan die een end en 'n 5 aan die ander end is 15, wat vyf keer deur 3 (5 punte) en drie keer deur 5 (3 punte) gedeel kan word, vir 'n totale punt van 8.

'n Gedenkmunt van die Wêreldkampioenskap vir Domino van 2011 in Abchasië.

Mededingende spel

[wysig | wysig bron]

Domino word op professionele vlak gespeel, nes poker. Verskeie organisasies en klubs bestaan in die wêreld vir amateurdominospelers.

Sommige organisasies reël internasionale kompetisies. 'n Voorbeeld is die Anglo Caribbean Dominoes League (ACDL) in Brittanje wat meer as 40 klubs insluit, onder meer die Brixton Immortals.[28]

Domino's in Unicode

[wysig | wysig bron]

Sedert April 2008[29] sluit die karakterenkoderingstandaard Unicode karakters in wat die dubbel-6-dominoteëls voorstel. Hoewel ’n volledige dominostel slegs 28 teëls het, bevat die Unicode-stel “omgekeerde” weergawes van die 21 teëls met verskillende getalle aan elke punt, ’n “agterkant”-beeld, en alles word in horisontale en vertikale oriëntasies gedupliseer, vir ’n totaal van 100 gliewe. Min lettertipes ondersteun dié gliewe.[30]

Verwysings

[wysig | wysig bron]
  1. 1 2 3 4 Lo, Andrew. "The Game of Leaves: An Inquiry into the Origin of Chinese Playing Cards," Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London, Vol. 63, No. 3 (2000): 389-406.
  2. ↑ Earliest record in L’Avantcoureur, 1st April 1762.
  3. 1 2 3 Rodney P. Carlisle (2 April 2009). Encyclopedia of Play. SAGE. ISBN 978-1-4129-6670-2. Besoek op 5 Oktober 2012.
  4. ↑ "Pink Dominoes". www.kiplingsociety.co.uk. Besoek op 24 Desember 2018.
  5. 1 2 Celko, Joe (9 September 2001). "History of Dominoes". pagat.com. John McLeod. Besoek op 18 September 2025.
  6. ↑ "De Bones". The Portico Library (in American English). 19 Maart 2021. Besoek op 29 November 2022.
  7. ↑ "General Western Domino Attributes". Besoek op 12 Julie 2014.
  8. ↑ 乔光辉、郭威、王骏. 《宣和牌谱》瞿佑作辨伪 (in Chinees). 《中华文化论坛》2009年01期. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 4 Januarie 2014. Besoek op 4 Januarie 2014.
  9. ↑ Pickover 2002, p. 141.
  10. ↑ Lo, Andrew (2004) 'China's Passion for Pai: Playing Cards, Dominoes, and Mahjong.' In: Mackenzie, C. and Finkel, I., (reds.), Asian Games: The Art of Contest. New York: Asia Society, pp. 224.
  11. ↑ Dictionnaire universel françois et latin, vulgairement appelé dictionnaire de Trévoux v. III, 6e édition (1771), p. 418f.
  12. ↑ "Richard" 1865, p. 133.
  13. ↑ Die 1810-uitgawe van Joseph Strutt se Glig-Gamena Angel-Deod, or, The Sports and Pastimes of the People of England meld dit is 'n "baie kinderagtige speletjie wat 'n paar jaar tevore uit Frankryk ingevoer is" en in 1797 is "Domino" in Sheridan se woordeboek opgeteken as 'n "kleding wat dikwels op maskerbals aangetrek word" én 'n "soort spel"
  14. ↑ The History of Dominoes[dooie skakel] by worlddomino.com. Besoek op 30 Desember 2020.
  15. ↑ Hoyle 1803, pp. iii–iv.
  16. ↑ Hoyle 1859, pp. 257–258.
  17. ↑ How to Play Draughts, Backgammon, Dominoes and Minor Games at Cards. 1863, pp. 45–46.
  18. ↑ Patrick 1889, p. 52.
  19. ↑ "Domino Games". pagat.com. Besoek op 29 Desember 2022.
  20. ↑ Day, Dre (13 November 2020). "8 Alabama Laws You're Probably Breaking & Don't Even Know It". 105.1 The Block (in Engels). Besoek op 2 Maart 2023.
  21. ↑ AL Code Section 13A-12-1 (2022).
  22. 1 2 3 Hoffman, Louis; Browning, Hanworth (1909). Bergholt, Ernest (red.). Hoyle's Games Modernized (revised uitg.). Routledge.
  23. 1 2 3 4 Kelley, Jennifer A.; Lugo, Miguel (2003). The Little Giant Book of Dominoes. Sterling. ISBN 1-4027-0290-6.
  24. ↑ "The Mathematics of Dominoes". Pagat.com. Besoek op 13 Maart 2014.
  25. ↑ "Bergen". domino-games.com.
  26. ↑ "Bergen". pagat.com.
  27. ↑ "How to play dominoes: Rules for playing the Fives, Big Six, or Muggins dominos". Dominoes Strategy Book (in Engels). Besoek op 2 Maart 2022.
  28. ↑ "Domino rivals looking to knock spots off each other | The Voice Online". archive.voice-online.co.uk. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 5 Desember 2024. Besoek op 29 November 2022.
  29. ↑ Unicode Consortium (4 April 2008). "Unicode Version 5.1 Released". Persberig. https://www.unicode.org/press/pr-5.1.html.
  30. ↑ "Fontsupport". Besoek op 7 Februarie 2012.

Skakels

[wysig | wysig bron]
Ontsluit van "https://af.wikipedia.org/w/index.php?title=Domino_(spel)&oldid=2908758"