Gaan na inhoud

Groenland-krisis

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Hande van Groenland af-protes teen Donald Trump in Kopenhagen.

Die Verenigde State, onder die tweede Trump-administrasie, het dreigemente nagestreef om Groenland, 'n outonome gebied van die Koninkryk van Denemarke (self deel van die Europese Unie), te annekseer. Dit het 'n konfrontasie tussen die lande veroorsaak, met Groenland en Denemarke wat deur die res van die Europese Unie (EU) en verskeie ander NAVO-lede ondersteun word, en die konflik het gelei tot 'n handelsoorlog tussen die VSA en die EU in Januarie 2026. Amerikaanse optrede is deur akademici en kommentators beskryf as 'n vorm van hibriede oorlogvoering.[1][2]

President Donald Trump het voorheen probeer om Groenland te koop tydens sy eerste presidentskap, met die Deense en Groenlandse regerings wat verklaar het dat Groenland nie te koop is nie.[3] Sedert sy herverkiesing in 2024 het Trump verskeie kere gedreig om Groenland binne te val en leuens oor die eiland se geskiedenis en hedendaagse veiligheid bevorder.[3] Hy het minagting vir internasionale reg uitgespreek en bereidwilligheid uitgespreek om die oorname van Groenland bo die behoud van NAVO te kies,[4] en sy houding gekoppel aan die feit dat hy nie 'n Nobelprys vir Vrede ontvang het nie.[5] Die amptelike Deense bedreigingsassessering, wat in 2025 deur die Deense Verdedigingsintelligensiediens gepubliseer is, het vir die eerste keer in sy geskiedenis die Verenigde State as 'n bedreiging vir nasionale veiligheid genoem, saam met Rusland en die Volksrepubliek China.[6] Deense intelligensie het gewaarsku dat Groenland geteiken word deur "verskeie soorte beïnvloedingsveldtogte" deur buitelandse akteurs wat met Trump saamwerk.[7] Die regering het burgers gevra om voor te berei vir 'n moontlike aanval op Groenland.[8]

Die Groenlandse en Deense premiers het enige vooruitsig van 'n Amerikaanse oorname verwerp.[9] Die Deense regering het bevestig dat enige troepe in Groenland Deense gebied sou verdedig in die geval van 'n aanval,[10] en die Ministerie van Verdediging het gesê Deense troepe sou onmiddellik met geweld op 'n inval in Groenland reageer. Rasmus Jarlov, die voorsitter van die Verdedigingskomitee, het gesê dat Denemarke sy gebied sou verdedig en Artikel 5 van NAVO sou inroep indien dit deur die VSA aangeval word,[11] EU-verdedigingskommissaris Andrius Kubilius het gesê 'n Amerikaanse inval in Groenland sou die einde van NAVO wees en dat EU-lede verplig sou wees om Denemarke te hulp te snel.[12] Denemarke en agt NAVO-bondgenote het militêre versterkings na Groenland ontplooi as deel van Operasie Arktiese Uithouvermoë om die gebied te verdedig.[13] Met honderde elite-vegsoldate wat in arktiese oorlogvoering opgelei is, het generaal Peter Boysen gesê hy is gereed om Groenland te verdedig.[14] In reaksie hierop het Trump 'n handelsoorlog teen die EU gedreig.[15] Gevolglik het EU-leiers hul goedkeuring van die voorgestelde EU-VSA-handelsooreenkoms vertraag,[16] en ook die gebruik van die EU-anti-dwanginstrument bespreek.[17]

Groot protesoptogte teen die VSA het in 2025 in Groenland plaasgevind,[18][19][20] en weer met die "Hande van Groenland af"-proteste in beide Groenland en Denemarke in 2026.[18] "Groenland is nie te koop nie" en "Maak Amerika weg" het belangrike slagspreuke in anti-Trump-proteste geword.[19][20] Amerikaners was oorweldigend teen die idee van inval, met 'n YouGov-peiling in Januarie 2026 wat bevind het dat slegs 8% van Amerikaners Trump se dreigende inval in Groenland ondersteun het en 73% daarteen gekant was.[21] Binne die Amerikaanse Kongres het Trump se optrede hewige teenkanting van beide groot politieke partye in die gesig gestaar, met die Republikeinse Speaker van die Huis, Mike Johnson, wat Trump se dreigemente as "heeltemal onvanpas" beskryf het, en 'n afvaardiging van tweeparty-Amerikaanse kongreslede het na Kopenhagen gereis om Denemarke-VSA-betrekkinge te ondersteun.[22] Trump se optrede is deur akademici en kommentators beskryf as 'n vorm van hibriede oorlogvoering.[23][4]

Op 21 Januarie 2026 het Trump dramaties van koers verander, na bewering na druk van assistente wat 'n inval teengestaan het.[24] Hy het die gebruik van militêre mag teen Groenland uitgesluit en later sy dreigement van tariewe gekanselleer nadat gesprekke met NAVO-sekretaris-generaal Mark Rutte bereik het wat Trump 'n "raamwerk van 'n toekomstige ooreenkoms" genoem het;[25][26] hy het later gesê dat die voorgestelde ooreenkoms militêre samewerking en samewerking oor mineraalontwikkeling behels.[27] Groenland en Denemarke het gesê dat geen ooreenkoms wat die soewereiniteit van Groenland en Denemarke verander, op die tafel is nie.[28][29] met Trump se kommentaar wat verwys na voorafbestaande verbintenisse uit 'n 1951-VSA-Denemarke-verdrag.[30][31]

Agtergrond

[wysig | wysig bron]
Groenland is deel van die Nordiese streek.
Fregat van die Koninklike Deense Vloot, HDMS Absalon (F341), naby die kus van Groenland.
Groenland se staatshoof, koning Frederik X, en die Groenlandse premier Múte Bourup Egede besoek Pituffik-ruimtebasis en word op die aanloopbaan begroet deur die Amerikaanse basisbevelvoerder Jason Terry, met Groenlandse, Deense en Amerikaanse vlae in die agtergrond, 29 Junie 2024. Die koning en die premier het by die basis gestop tydens hul reis na Qaanaaq in die noorde van Groenland en dra tradisionele Groenlandse blou anoraks.

Groenland is 'n outonome gebied in die Koninkryk van Denemarke en word al meer as 'n millennium met die Skandinawiese koninkryke van Denemarke en Noorweë geassosieer, beginnende in 986 n.C. toe Noorse setlaars van wat nou Noorweë en Ysland is, Groenland gevestig het.[32] Die 13de eeu het die aankoms van die Inuït gesien, wat vandag die meerderheidsbevolking saam met 'n kleiner Deense bevolking is, en baie mense is van gemengde Inuït- en Deense oorsprong. Groenlanders, EU-burgers, het dikwels noue familie- en kulturele bande met Denemarke, met duisende wat daar woon.[33]

Groenland het in 1261 deel geword van die Koninkryk van Noorweë, wat toe in 1380 'n unie met Denemarke aangegaan het. Ingevolge die Verdrag van Kiel van 1814 het Groenland by die Deense Kroon gebly as deel van die skikking met Swede na die Napoleontiese Oorloë. In die Verdrag van die Deense Wes-Indiese Eilande, wat in 1916 onderteken is, het die Amerikaanse regering eksplisiet Deense soewereiniteit oor die hele Groenland erken. Denemarke het in 1921 volle soewereiniteit oor die hele Groenland verklaar, in die nasleep van die Verdrag van Versailles.[34] In 1933 het Noorweë, wat tot op daardie stadium 'n deel van Oos-Groenland beset het, 'n uitspraak van die Permanente Hof van Internasionale Geregtigheid aanvaar wat Deense soewereiniteit oor die hele Groenland bevestig het en sy aanspraak laat vaar.

Die Grondwet van Denemarke van 1953 het Groenland se status as 'n kolonie beëindig en dit volledig in die Deense staat as 'n gereelde graafskap geïntegreer, as deel van dekolonisasiepogings en met die toestemming van die Groenlandse Provinsiale Raad.[34] In die referendum oor Groenlandse tuisregering in 1979 het Denemarke tuisregering aan Groenland toegestaan, wat gelei het tot die stigting van 'n plaaslike regeringsowerheid met verantwoordelikheid vir plaaslike sake, maar Groenland bly deel van die Koninkryk van Denemarke, met die sentrale regering in Kopenhagen wat uitsluitlik verantwoordelik is vir verdediging en buitelandse beleid. In 2009 is Groenland deur die Koninkryk van Denemarke en kragtens internasionale reg erken as 'n volk wat geregtig is op eksterne selfbeskikking.[34]

As deel van die Nordiese streek en die Koninkryk van Denemarke, is Groenland 'n geassosieerde lid van die Nordiese Raad. Groenland is een van die Oorsese Lande en Gebiede van die Europese Unie (EU). Denemarke is een van die twaalf oorspronklike stigterslidstate van NAVO en het die Groenlandse Verdedigingsooreenkoms met die VSA in 1951 onderteken, wat die Amerikaanse weermag toelaat om met Deense toestemming onder 'n NAVO-raamwerk in Groenland te opereer.[35] In daardie ooreenkoms het die VSA ondubbelsinnig die soewereiniteit van die Koninkryk van Denemarke oor die hele Groenland erken.[36] Op sy hoogtepunt was ongeveer 10 000 Amerikaanse militêre personeel in Groenland gestasioneer, insluitend ongeveer 6 000 by wat nou Pituffik-ruimtebasis is. Na die Koue Oorlog het Groenland 'n laer strategiese prioriteit vir die VSA geword, wat sy teenwoordigheid geleidelik tot ongeveer 150 personeellede teen 2026 verminder het.[37]

Denemarke het sy Arktiese verdediging versterk en in 2025 'n groot NAVO-oefening in Groenland gelei.[38] Die oefening het meer as 550 soldate, insluitend spesiale magte, van Denemarke, Noorweë, Swede, Frankryk en Duitsland betrek.[39][40] Die Nordiese lande werk ook saam aan Arktiese verdediging deur NAVO-oefeninge wat regoor die streek uitgevoer word, soos die Gesamentlike Viking-oefening in 2025.[41] In 2025 het Denemarke 'n plan van 14,6 miljard kr. aangekondig om Arktiese verdediging te versterk.[42]

Groenland is onder die militêre bevel van die Gesamentlike Arktiese Bevelvoerder, die Deense generaal Søren Andersen.[43] Die Arktiese Kommando het ongeveer 150 permanente personeel, maar ontplooi gereeld eenhede van regoor die Deense Verdedigingsmagte, insluitend die Arktiese Reaksiemag met vliegtuie en skepe wat gereed staan om magte in Groenland te ondersteun.[44] Die Sirius Hondesledepatrollie-spesiale magte-eenheid opereer rondom Daneborg in die noordooste van Groenland, 'n nasionale park, maar maak slegs 'n klein deel van die Deense en geallieerde militêre vermoëns in Groenland uit.[44] Vanaf 2026 is NAVO-lede in gesprek oor die vestiging van 'n permanente NAVO-missie in Groenland, Arctic Sentry, gemodelleer op die Baltic Sentry, na aanleiding van 'n voorstel deur Duitsland.[45] Wetstoepassing in Groenland het ongeveer 350 mense in diens.[46] Vanaf 2026 is honderde elite Deense gevegsoldate wat in arktiese oorlogvoering opgelei is, na Groenland ontplooi, insluitend die hoof van die Koninklike Deense leër, generaal Peter Harling Boysen, met Denemarke wat sy voorneme verklaar om 'n "aansienlike bydrae" van sy gewapende magte daarheen te stuur in reaksie op die Groenland-krisis.[47] Denemarke het gesê die ontplooiing mag vir 1-2 jaar in Groenland bly.[48]

Tydens die eerste Trump-administrasie het die Amerikaanse president Donald Trump gesê dat die VSA Groenland moet koop. Die regerings van Denemarke en Groenland het verduidelik dat Groenland nie te koop is nie en nie onder die Deense grondwet verkoop kan word nie, en die Deense regering het nog altyd sulke voorstelle verwerp, wat premier Mette Frederiksen "'n absurde bespreking" genoem het.[3] Groenland het Amerikaanse beleggings genooi en gesê dat "ons oop is vir besigheid, nie te koop nie".[49]

In Desember 2024 het verkose president Trump, voor die aanvang van sy tweede administrasie, sy belangstelling in die VSA se oorname van Groenland herhaal en gesê dat "vir die doeleindes van nasionale veiligheid en vryheid regoor die wêreld, die Verenigde State van Amerika voel dat die eienaarskap en beheer van Groenland 'n absolute noodsaaklikheid is."[50]

Verwysings

[wysig | wysig bron]
  1. ↑ Francis, Ellen; Hendrix, Steve (19 Januarie 2026). "Trump ties Greenland takeover bid to Nobel Prize in text to Norway leader". The Washington Post. Besoek 19 Januarie 2026.
  2. ↑ "France asks for a NATO exercise in Greenland, is ready to participate". Reuters. 21 Januarie 2026. Besoek op 21 Januarie 2026. News of the request comes as U.S. President Donald Trump barrels into Davos, Switzerland, on Wednesday, where he is likely to use the World Economic Forum to escalate his push for acquiring Greenland despite European protests in the biggest fraying of transatlantic ties in decades.
  3. 1 2 3 Brezar, Aleksandar (5 Januarie 2026). "Greenland prime minister says 'enough' after latest Trump threat". Euronews. Besoek op 6 Januarie 2026.
  4. 1 2 Dazio, Stefanie; Zhang, River; Burrows, Emma (13 Januarie 2026). "Fact Focus: Trump repeats false claims when discussing Greenland's security in the Arctic". AP Fact Check. AP. Besoek op 14 Januarie 2026.
  5. ↑ "Donald Trump links threats to seize Greenland to Nobel prize snub in letter". The Guardian. Besoek op 19 Januarie 2026.
  6. ↑ "Amid Greenland dust-up, Denmark says US is a national security risk". USA Today. Besoek op 13 Januarie 2026.
  7. ↑ "US tells Denmark to 'calm down' over alleged Greenland influence operation". BBC. Besoek 7 Januarie 2026.
  8. ↑ "Greenland PM Tells People to Prepare for Possible Invasion". Bloomberg. Besoek 20 Januarie 2026.
  9. ↑ "Danmark og Grønland i strupen på Donald Trump og USA: – Respektløst" [Denmark and Greenland Lash Out at Donald Trump and the US: 'Disrespectful']. Aftenposten (in Noorweegs). Besoek 13 Januarie 2026.
  10. ↑ "Danish soldiers would shoot back if invaded, government confirms". Euronews. Besoek 11 Januarie 2026.
  11. ↑ 'We Will Defend Greenland': Denmark Warns US Of 'Devastating' NATO War". NDTV. Besoek 11 Januarie 2026.
  12. ↑ "Greenland's security 'firmly' belongs in Nato, territory's prime minister says". The Guardian. Besoek 12 Januarie 2026.
  13. ↑ "European military personnel arrive in Greenland as Trump says US needs island". BBC. Geargiveer op 18 Januarie 2026. Besoek 15 Januarie 2026.
  14. ↑ "Denmark's Army Chief Says He's Ready to Defend Greenland". The Atlantic. Besoek 20 Januarie 2026.
  15. ↑ "Trump launches trade war against NATO after European countries sent troops to Greenland amid his takeover plan". Fortune. Besoek 17 Januarie 2026.
  16. ↑ "Greenland's security 'firmly' belongs in Nato, territory's prime minister says". The Guardian. Besoek 12 Januarie 2026.
  17. ↑ "Denmark's Army Chief Says He's Ready to Defend Greenland". The Atlantic. Besoek 20 Januarie 2026.
  18. 1 2 "Thousands join anti-Trump 'Hands off Greenland' protests in Denmark". Euractiv. Besoek op 17 Januarie 2026.
  19. 1 2 "Thousands protest in Denmark, chanting 'Greenland is not for sale' in response to Trump's threats". ABC. Besoek op 19 Januarie 2026.
  20. 1 2 "'Make America Go Away' red caps become symbol of defiance in Greenland standoff". Reuters. Besoek op 20 Januarie 2026.
  21. ↑ "Most Americans remain opposed to seizing Greenland with military force". YouGov. Besoek 16 Januarie 2026.
  22. ↑ "'Make America Go Away' hats emerge as symbol of Danish and Greenlandic resistance to Trump's Greenland ambitions | Today News". mint (in Indian English). 19 Januarie 2026. Besoek op 19 Januarie 2026.
  23. ↑ "Eksperter: USA fører hybridkrig mod Grønland" [Experts: The USA is waging hybrid warfare against Greenland]. Dagbladet Børsen (in Danish). Retrieved 9 January 2026. Det er decideret hybrid krigsførelse, når amerikanerne forsøger at købe sig til et valgresultat i Grønland, vurderer to eksperter. Det lyder ganske problematisk: en allieret, der fører aktiv hybridkrig mod en anden allieret. Det er ikke desto mindre den virkelighed, Danmark og Grønland befinder sig i, når USA tager en bred vifte af metoder i brug for at lægge pres på Rigsfællesskabet. [Dit kom duidelik neer op hibriede oorlogvoering wanneer die Amerikaners probeer om hul pad na 'n verkiesingsuitslag in Groenland te koop, beoordeel twee kenners. Dit klink nogal problematies: 'n bondgenoot wat aktiewe hibriede oorlogvoering teen 'n ander bondgenoot voer. Nietemin is dit die realiteit waarin Denemarke en Groenland hulself bevind wanneer die Verenigde State 'n wye reeks metodes gebruik om druk op die Koninkryk uit te oefen.]
  24. ↑ "Trump reversal on Greenland followed push by aides". Reuters. Besoek 22 Januarie 2026.
  25. ↑ "Trump backs away from military force, says U.S. has 'framework' for Greenland's future". LA Times. Besoek op 21 Januarie 2026.
  26. ↑ "Trump says he's formed a 'framework of a future deal' on Greenland". CNN. Besoek op 21 Januarie 2026.
  27. ↑ "Trump says Greenland framework with NATO involves mineral rights for U.S." CNBC. Besoek 21 Januarie 2026.
  28. ↑ "NATO, Denmark deny Trump's Greenland 'deal' compromises sovereignty". Euractiv, 22 Januarie 2026.
  29. ↑ "Trump claims everyone is 'happy' with Greenland deal". DW. Besoek 22 January 2026.
  30. ↑ "The truth behind Trump's Greenland 'deal'". Sky News. Besoek 22 Januarie 2026.
  31. ↑ "Meet the Press NOW” — 21 Januarie 2026. NBC News. Besoek 22 Januarie 2026.
  32. ↑ "Greenland: The world's largest island". Denmark.dk. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 20 Desember 2023. Besoek op 14 Januarie 2024.
  33. ↑ "Grønlændere i Danmark" (in Deens). Stat.gl. Besoek op 12 Januarie 2026.
  34. 1 2 3 "Colonial past and the US wish to buy Greenland". DIIS. Besoek op 12 Januarie 2026.
  35. ↑ "Buy Greenland? Take It? Why? An Old Pact Already Gives Trump a Free Hand". The New York Times. Besoek op 7 Januarie 2026.
  36. ↑ "Defense of Greenland: Agreement Between the United States and the Kingdom of Denmark". 27 April 1951.
  37. ↑ "USA har allerede en helt spesiell avtale for Grønland. Hvorfor er ikke det nok?" [The United States already has a very special agreement for Greenland. Why isn't that enough?]. Aftenposten (in Noors). Besoek op 11 Januarie 2026. I dag gjenstår kun det som tidligere het Thule-basen. Den skiftet i 2023 navn til Pituffik Space Base. Navnet henspiller på det inuittiske navnet på «stedet der hunder er bundet». Basen hadde på et tidspunkt 6000 amerikanere i tjeneste. Totalt hadde USA på det meste utplassert 10.000 soldater på øya. Nå er det bare 150 igjen, bekreftet baseledelsen for overfor dansk TV2 denne uken. [Vandag bly slegs wat voorheen as Thule-lugbasis bekend gestaan het, oor. In 2023 het dit sy naam verander na Pituffik-ruimtebasis. Die naam verwys na die Inuit-naam vir 'die plek waar honde vasgemaak word'. Op 'n stadium het die basis 6 000 Amerikaners in diens gehad. In totaal het die Verenigde State op sy hoogtepunt 10 000 soldate op die eiland ontplooi. Nou is daar slegs 150 oor, het die basisleierskap hierdie week aan die Deense TV2 bevestig.]
  38. ↑ "Danish-led Arctic Light 2025 strengthens Allied readiness in High North". NATO. Besoek op 13 Januarie 2026.
  39. ↑ "Denmark leads large military exercise in Greenland, without US". Reuters. Besoek op 11 Januarie 2026.
  40. ↑ "Nordic Ministers Attend Greenland War Games Without US". The Defense Post. Besoek op 13 Januarie 2026.
  41. ↑ "Joint Viking 2025". Forsvaret. Besoek op 12 Januarie 2026.
  42. ↑ "Denmark announces $2 billion plan to boost Arctic security". DW. Besoek op 11 Januarie 2026.
  43. ↑ "New Commanding Officer of Denmark's Joint Arctic Command". High North News. Besoek op 11 Januarie 2026.
  44. 1 2 "Danish Forces Are Mandated to Fire Back if U.S. Attacks Greenland". The Intercept. Besoek 14 Januarie 2026.
  45. ↑ "Germany to Pitch Arctic NATO Mission to Ease Greenland Rift". Bloomberg. Besoek op 13 Januarie 2026.
  46. ↑ "På vakt i Arktis". Politiforum (in Noors). Besoek op 11 Januarie 2026.
  47. ↑ "Trump-Greenland latest: Danish troops arrive with army chief after US president refuses to rule out military force". The Independent. Besoek 20 Januarie 2026.
  48. ↑ "Denmark sends more troops to Greenland". Politico. Besoek op 20 Januarie 2026.
  49. ↑ "Greenland: Trump warned that island cannot be bought from Denmark". BBC. 16 Augustus 2019. Besoek op 7 Januarie 2026.
  50. ↑ "Trump says ownership of Greenland 'is an absolute necessity'". NBC News (in Engels). 23 Desember 2024. Besoek op 21 Januarie 2026.
Ontsluit van "https://af.wikipedia.org/w/index.php?title=Groenland-krisis&oldid=2909208"