Kraanvoël
| Kraanvoëls | |
|---|---|
 | |
| 'n Saruskraanvoël (Grus antigone) | |
| Wetenskaplike klassifikasie | |
| Domein: | |
| Koninkryk: | |
| Filum: | |
| Klas: | |
| Orde: | |
| Familie: | Gruidae |
| Genera | |
|
| |
 | |
| globale verspreiding van die familie | |
Die kraanvoël is 'n sierlike en statige voël en groter familielid van die korhaan en riethaan in die familie Gruidae. Etlike spesies is lewenslank monogaam, en die paarverbintenis word met veelsydige, energieke hofmaakrituele bevestig. Die luide pronk- en territoriale roepe van al vyftien spesies word deur die verlengde lugpyp (of tragea) gefasiliteer. Dit dien as 'n akoestiese versterker wat hul kras, dreunende roepe tot kilometers ver hoorbaar kan maak. Hul habitat is varswatervleie, kuslangse moerasse en gras- of struikveld. Die familie het 'n wye verspreiding, met die grootste diversiteit in Oos-Asië, maar is volkome afwesig in Suid-Amerika. In Suid-Afrika word hulle gewoonlik in die Karoo, Hoëveld, Transkei en KwaZulu-Natal aangetref. Dit is een van die mees bedreigde voëlfamilies, en slegs vier spesies word die status van "minste kommer" toegeken.
Kenmerke
[wysig | wysig bron]Alle kraanvoëls het vere wat weerskante van hulle sterte oorhang en is lief om te pronk en merkwaardige danspassies uit te voer, waarby soms meer as twee voëls betrek kan word. Hulle het lang pote en verskil van ooievaars deurdat hulle korter snawels het en boonop lawaaierig is. Hulle vlieg egter net soos ooievaars, met die kop en nek gestrek.
Kraanvoëls (familie Gruidae) is groot, slanke voëls wat soos ooievaars lyk. Hulle is bekend vir hul danse, waarop talle primitiewe volke se stamdanse gebaseer is. Kraanvoëls kom in die Noordelike Halfrond en in Afrika en Australië voor, maar die voortbestaan van 4 van die 15 spesies word ernstig bedreig, deels omrede die voëls in die verlede blindelings gejag is.
Kraanvoëls (orde Gruiformes) is besonder groot voëls wat in verskeie opsigte met ooievaars (orde Ciconiiformes) en reiers (orde Pelecaniformes) ooreenkom, hoewel hulle nie nou aan mekaar verwant is nie. Die meeste kraanvoëls is swart, grys en wit en enkele spesies het blootgestelde rooi vel aan die kop. Hierdie helderkleurige, vratagtige of skubberige kolle is gevaskulariseer, sodat bloedtoevloei broeigereedheid, aggressie, dominansie of opgewondenheid kan aandui. Hul pote, nekke en vlerke is lank, terwyl die snawels oor die algemeen kort is. Sommige spesies het lang sterte en ander kortes. Net soos reiers vlieg kraanvoëls ook met kragtige, stadige bewegings, maar hulle strek hul nekke en pote ver uit. 'n Merkwaardige eienskap van kraanvoëls is die verlengde lugpyp, soms tot 1,5 meter lank, wat deels opgerol oor en teen die vertikale borsbeen lê. Dit is hierdie orgaan wat die voëls in staat stel om die geluid, wat soos trompetgeskal klink, te maak.
Leefwyse
[wysig | wysig bron]
Kraanvoëls verkies moerasagtige gebiede en oop grasveld naby water, maar sommige spesies word ook in baie droë streke aangetref. Die spesies uit die noordelike lugstreke trek tydens die herfs na suideliker gebiede, waar hulle oorwinter. Hulle vlieg in ʼn duidelike V-formasie of in 'n reguit lyn en doen op pad na hul bestemming altyd dieselfde plekke aan om te rus en te vreet. Hul voedsel bestaan uit plantdele en klein diertjies soos slakke, insekte en wurms. Kraanvoëls is bekend vir hul indrukwekkende danse, wat nie uitsluitlik deel is van die paringspel nie.
Die mannetjies, wyfies en jong diere vertoon die gedrag die hele jaar deur, hoewel daar tydens die broeityd meer gedans word as andersins. Tydens die dans trippel die voëls met halfuitgespreide vlerke en swaaiende lywe om mekaar heen, spring en vlieg tot 5 m hoog op en daal dan stadig neer terwyl hulle voortdurend en luid roep. Baie primitiewe volke het hul stamdanse op die kraanvoëls se dansbewegings gebaseer. Kraanvoëls se neste bestaan meestal uit 'n hopie plantmateriaal wat tussen riete of lang gras versteek is. Die 2 eiers wat gelê word, word deur die mannetjie en wyfie uitgebroei en die kuikens verlaat die nes onmiddellik nadat hulle uitgebroei is. Hulle kan dadelik loop en dikwels ook al swem.
Spesies
[wysig | wysig bron]
Die familie van die kraanvoëls (Gruidae) word in 2 subfamilies ingedeel, naamlik Gruinae (egte kraanvoëls) en Balearicinae (kroonkraanvoëls).
In Suid-Afrika word 3 spesies aangetref, onder meer die bloukraan (Anthropoides paradisea). Dit is Suid-Afrika se nasionale voël en is ook op die 5c-stuk afgebeeld. Dit word op die Hoëveld aangetref en kan maklik makgemaak word. Uitsonderlik van die voël is dat hy tydens sy ververing (wat tweejaarliks plaasvind) al sy vlugvere tegelykertyd verloor en dus nie kan vlieg nie. Die verskynsel word wel by waterdiere aangetref, maar is ongewoon vir landlewende voëls wat op hul vlerke moet staatmaak om op die vlug te slaan. Die algemene kleur van die bloukraan is 'n ligte blougrys. ʼn Skaars en sku spesie is die lelkraan (Grus carunculatus), wat maklik aan die 2 wit lelle herken kan word.
In Suider-Afrika word die kroonkraanvoëls deur die mahem (Balearica pavonina) verteenwoordig. Die naam is afgelei van die voël se roepgeluid. Die pragtige mahem het 'n opvallende kuif van lang, geel borselhare wat orent staan. Dit het ook 'n swart kop, en rooi of goudkleurige stert, en is 'n kuddevoël van die vleie van Natal en Zoeloeland.
Die bekendste kraanvoël in Europa is die Eurasiese kraanvoël (Grus grus), wat in baie lande wetlik beskerm word. In Amerika kom die Kanadese kraanvoël (Grus canadensis) voor, wat 'n kenmerkende bol-stertjie het, terwyl die wit trompetkraanvoël (Grus americana) van Noord-Amerika tot op 'n vyftigtal na uitgesterf het. Baie moeite word gedoen om die voël se voortbestaan te verseker. Nou aan hom verwant, is die witkraanvoël (Grus leucogeranus), wat nog op 3 plekke in Siberië aangetref word.
Sy getalle, sowel as die van die monnikkraanvoël (Grus monacha) en die witnekkraanvoël (Grus vipio), wat in die Amoergebied broei, neem jaarliks af. Die sierlike Chinese kraanvoël (Grus japonensis) was vroeër blykbaar baie volop en het ʼn belangrike rol in die Japanse literatuur en beeldende kunste gespeel. In die Zen-Boeddhisme is hy die simbool van ewige lewe en jag daarop was verbode.
Slegs die keiser het die reg gehad om die Chinese kraanvoël dood te maak. Nadat die Boeddhisme nie meer die staatsgodsdiens was nie, is daar egter kwaai jag op hom gemaak en in Japan is die spesie heeltemal uitgeroei. Danksy beskermende maatreëls kom daar nou weer enkele tientalle op Hokkaido voor en enkeles broei ook weer in China en Japan. Die swartnekkraanvoël (Grus nigricollis) broei in Tibet en is ook baie skaars. In Indië kom die groot saruskraanvoël (Grus antigone) voor wat rooi vlekke aan die kop het.
Die brolgakraanvoël (Grus rubicunda) is veral bekend vanweë die groepsdans wat die voëls in rye van tot 30 uitvoer. Die inheemse bevolking, die Aborigines, het hul inwydingseremonies op die dans gebaseer.
Bedreiging
[wysig | wysig bron]Die voortbestaan van 4 van die 15 kraanvoëlspesies word tans bedreig, en 'n verdere 7 spesies word as kwesbaar beskou. Dit is deels aan jag te wyte, maar die drooglegging, ontginning en omskepping van hul broeigebiede dra ook baie daartoe by. Hul verspreidingsgebiede oorvleuel ook toenemend met landbou, sodat spesiale maatreëls en monitering in werking gestel moet word.[1] Kraanvoëls is baie gebonde aan 'n spesifieke broeiplek en vestig hulle nie maklik elders nie. In baie lande, onder meer Suid-Afrika, word kraanvoëls beskerm en sukses word met teling in gevangenskap behaal. In die sewentigerjare is 'n projek begin om die trompetkraanvoëls se getalle te vermeerder deur uit elke nes een van die 2 eiers te verwyder en hulle by spesiale teelstasies kunsmatig uit te broei.
Dieet
[wysig | wysig bron]Genera
[wysig | wysig bron]- Grus, 10 of 12 spesies
- Anthropoides, 2 spesies
- Hierdie klein genus is onlangs in onbruik, alhoewel kenmerkend. Die twee spesies se koppe is volkome geveerd, die binneste byslagvere besonder lank, die snawels relatief kort, en die lugpyp of tragea is uniek gevorm en geplaas.
- Balearica, 2 spesies
- Bugeranus, 1 spesie
Spesies en status
[wysig | wysig bron]15 spesies word erken.
- Grus americana — Trompetkraanvoël (bedreigd)
- Grus antigone — Saruskraanvoël (kwesbaar)
- Grus canadensis — Kanadese kraanvoël (minste kommer)
- Grus grus — Eurasiese kraanvoël (minste kommer)
- Grus japonensis — Chinese kraanvoël (bedreigd)
- Grus leucogeranus — Witkraanvoël (kritiek bedreigd)
- Grus monacha — Monnikkraanvoël (kwesbaar)
- Grus nigricollis — Swartnekkraanvoël (kwesbaar)
- Grus rubicunda — Brolgakraanvoël (minste kommer)
- Grus vipio — Witnekkraanvoël (kwesbaar)
- Anthropoides paradisea — Bloukraan (kwesbaar)
- Anthropoides virgo — Jufferkraan (minste kommer)
- Balearica pavonina — Swartmahem (kwesbaar)
- Balearica regulorum – Mahem (bedreigd)
- Bugeranus carunculatus – Lelkraan (kwesbaar)
Sien ook
[wysig | wysig bron]Verwysings
[wysig | wysig bron]- ↑ Austin, Jane E., Morrison, Kerryn L., en Harris, James T., red. 2018. Cranes and Agriculture: A Global Guide for Sharing the Landscape Geargiveer 9 Desember 2023 op Wayback Machine. Baraboo, Wisconsin, VSA: International Crane Foundation.
Bronne
[wysig | wysig bron]- Wêreldspektrum, 1982, ISBN 0908409567 band
- Newman se Voëls van Suider-Afrika ISBN 1-86872-982-6
- Rosenthal, Eric (red.). Ensiklopedie van Suidelike Afrika. Londen en New York: Frederick Warne & Kie Bpk.
Eksterne skakels
[wysig | wysig bron]
Wikiwoordeboek het 'n inskrywing vir kraanvoël.- Saving Cranes website (ICF) (http://www.savingcranes.org/)
- Craneworld website (http://home.nikocity.de/craneworld/index_en.htm Geargiveer 7 September 2007 op Wayback Machine)
