Gaan na inhoud

Hemelskyf van Nebra

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Hemelskyf van Nebra
Die Hemelskyf van Nebra, nou in die Staatsmuseum vir die Voorgeskiedenis in Halle, Sakse-Anhalt.
Die Hemelskyf van Nebra, nou in die Staatsmuseum vir die Voorgeskiedenis in Halle, Sakse-Anhalt.
Plaaslike naamHimmelsscheibe von Nebra
TaalDuits
Beskrywing
MateriaalBrons, goud
Breedte30 cm
Gewig2,2, kg
SimboleSterrekundig
Geskep/ontstaanc. 1800-1600 v.C.
Ontdekking
Datum ontdek1999
Plek ontdekNebra, Duitsland
Registrasie2013
Tans inDie Staatsmuseum vir die Voorgeskiedenis, Halle, Sakse-Anhalt.

Die Hemelskyf van Nebra (Duits: Himmelsscheibe von Nebra) is ’n bronsskyf met ’n deursnee van ongeveer 30 cm en ’n massa van 2,2 kg wat in 1999 begrawe gevind is op die heuwel Mittelberg naby die dorp Nebra (60 km van Leipzig) in Duitsland.[1] Dit is blougroen met ingelegde goudsimbole, en word verbind met die Unetice-kultuur van die vroeë Bronstydperk.[2][3] Die simbole word oor die algemeen vertolk as die Son of volmaan, ’n sekelmaan en sterre, insluitend ’n groep van sewe sterre wat waarskynlik die Plejades voorstel.[4][5]

Twee goue boë aan die kante (waarvan een nou ontbreek) word beskou as merkers van die hoek tussen die sonstilstande. ’n Ander boog onderaan met interne parallelle lyne word gewoonlik vertolk as ’n sonskip met talle roeispane,[6] hoewel sommige skrywers ook voorgestel het dit kan ’n reënboog,[7] die Aurora Borealis,[8] ’n komeet[9] of ’n sekel voorstel.[10]

Argeoloë dateer die skyf tot omstreeks 1800-1600 v.C., tydens die vroeë Bronstydperk in Europa.[11][12] Verskeie wetenskaplike ontledings van die skyf, die voorwerpe wat daarmee saam ontdek is en die vindplek het die datering tot die vroeë Bronstydperk bevestig.[13][14][15]

Die Hemelskyf van Nebra bevat sover bekend die oudste konkrete uitbeelding van sterrekundige verskynsels in die wêreld.[2][13] In Junie 2013 is dit deur Unesco in sy Register van Aandenkings aan die Wêreld Internasionaal opgeneem en beskryf as "een van die belangrikste argeologiese vondste van die 20ste eeu."[16]

Ontdekking

[wysig | wysig bron]
Twee swaarde[17] (HEEL BO), 'n beitel, bylkoppe en armbande wat saam met die skyf ontdek is.

Die skyf is in 1999 saam met twee bronsswaarde, twee stelle oorblyfsels van byle, ’n beitel en fragmente van spiraalvormige armbande deur Henry Westphal en Mario Renner ontdek terwyl hulle met ’n metaalverklikker na skatte gesoek het. Die twee mans het nie 'n lisensie gehad nie en het geweet hulle bedrywighede is onwettig en behels plundery. Argeologiese artefakte is die eiendom van die staat in Sakse-Anhalt. Hulle het die skyf met hulle graaf beskadig en dele van die vindplek vernietig. Die volgende dag het Westphal en Renner hulle vonds aan ’n handelaar in Keulen verkoop. Dit het binne die volgende twee jaar, waarskynlik verskeie kere, binne Duitsland van eienaar verwissel en is vir tot ’n miljoen Duitse mark (DM) verkoop. Teen 2001 was kennis van die bestaan daarvan algemeen bekend.

In Februarie 2002 het die staatsargeoloog Harald Meller die skyf in ’n polisiegeleide lokvaloperasie in Basel bekom van ’n egpaar wat dit vir 700 000 DM op die swartmark aangebied het.[18] Die oorspronklike ontdekkers is eindelik opgespoor en hulle het die polisie en argeoloë na die ontdekkingsplek gelei. Argeoloë het ’n uitgrawing by die terrein begin en bewyse ontdek wat die plunderaars se bewerings ondersteun het. Daar was spore van bronsartefakte in die grond, en die grond by die terrein het ooreengestem met grondmonsters wat aan die artefakte vasgekleef het. Die skyf en sy gepaardgaande vondste word nou in die Staatsmuseum vir die Voorgeskiedenis in Halle, Sakse-Anhalt, bewaar.

Die twee plunderaars is in September 2003 vonnisse van vier maande en tien maande opgelê. Hulle het geappelleer, maar die Appèlhof het hulle vonnisse tot onderskeidelik ses en twaalf maande verhoog.

Die prehistoriese vindplek is in ’n omheining aan die bopunt van ’n hoogte van 252 m in die Ziegelrodawoud bekend as die Mittelberg. Dit is bekend dat die omliggende gebied in die Neolitikum bewoon is, en die woud bevat ongeveer 1 000 grafheuwels. By die omheining lyk dit asof die son elke somersonstilstand agter die Brocken, die hoogste piek van die Harzberge sowat 80 km noordwes daarvan, ondergaan.

Datum en oorsprong

[wysig | wysig bron]

Die byle en swaarde wat saam met die skyf begrawe gevind is, is tipologies tot ongeveer 1700-1500 v.C. gedateer. Oorblyfsels van berkebas wat in die swaarde se handvatsels gevind is, is met radiokoolstofdatering tot 1600-1560 v.C. gedateer, wat eersgenoemde datering bevestig. Dit stem ooreen met die datum waarop die artefakte begrawe is, toe die skyf waarskynlik reeds verskeie geslagte lank bestaan het.[11] Ontledings van die metaal se radioaktiwiteit en die korrosielaag op die skyf ondersteun verder die datering tot die vroeë Bronstydperk.[19][20]

Volgens ’n aanvanklike ontleding van spoorelemente deur middel van X-straalfluoressensie was die koper in die skyf uit Bischofshofen in Oostenryk afkomstig, terwyl daar gedink is die goud kom uit die Karpate.[21] ’n Meer onlangse ontleding het bevind die goud wat in die eerste ontwikkelingsfase gebruik is (sien hieronder), was afkomstig uit die suide van Cornwallis in Engeland.[22] Die tin wat in die brons teenwoordig is, was ook van Korniese oorsprong.[23]

Geskiedenis

[wysig | wysig bron]

Dit lyk of die skyf in vier fases ontwikkel is:

  1. Aanvanklik het die skyf 32 klein ronde goue sirkels, ’n groot sirkelvormige plaat en ’n groot halfmaanvormige plaat gehad wat daaraan vasgeheg was. Die sirkelvormige plaat word beskou as óf die Son óf die volmaan, die halfmaanvorm as die sekelmaan (of óf die Son óf die Maan tydens ’n verduistering), en die kolletjies as sterre, met die groep van sewe kolletjies wat waarskynlik ’n sterreswerm voorstel. Daar word geglo dié sterreswerm is die Plejades,[13] of anders is dit die algemene simbool van ’n sterreswerm.[24]
  2. Op ’n later stadium is twee boë (wat van goud van verskillende oorspronge gemaak is, soos deur hulle chemiese onsuiwerhede aangetoon word) aan teenoorgestelde kante van die skyf bygevoeg. Om ruimte vir hierdie boë te maak, is een klein sirkel van die linkerkant na die middel van die skyf verskuif en twee van die sirkels aan die regterkant is bedek, sodat 30 sigbaar gebly het. Die twee boë strek oor ’n hoek van 82°, wat korrek die hoek aandui tussen die posisies van sonsondergange tydens die somer- en wintersonstilstand by die breedtegraad van die Mittelberg (51°N).[25][26] Die boë hou verband met die sonnebaan. Aangesien antieke sterrekundiges die planete en baie sterre geken het wat die sonnebaan aandui, kon hulle sien hoe dit in ’n enkele winternag binne die boë oor die horison beweeg, nie slegs met sonsopkoms en sonsondergang oor ’n hele jaar nie.[27] Die boë is dus versoenbaar met uitsluitlik nagtelike gebruik.
  3. Die laaste toevoeging was nog ’n boog onderaan, geïdentifiseer as ’n sonskip.[28] Dit is ook van goud gemaak, maar dié goud kom van ’n ander bron af.
  4. Teen die tyd dat die skyf begrawe is, het dit ook 38 tot 40 gate gehad wat rondom sy rand uitgeslaan is, elk ongeveer 3 mm in deursnee. Die presiese getal word deur skade aan die rand van die skyf verbloem.[29]

Betekenis

[wysig | wysig bron]
'n Video wat verduidelik hoe belangrik die hemelskyf is.

Die Hemelskyf van Nebra kon 'n praktiese sterrekundige en/of 'n godsdienstige betekenis gehad het.[30][4]

Die vonds bekragtig die kennis dat mense van die vroeë Europese Bronstydperk die jaarlikse gang van die Son nou waargeneem het, asook die hoek tussen sy opkoms- en ondergangspunte met die twee sonstilstande. Terwyl ouer aardwerk- en megalitiese sterrekundekomplekse soos die Goseck-sirkel (omstreeks 4900 v.C.) en Stonehenge (omstreeks 2500 v.C.) reeds gebruik is om die sonstilstande aan te dui, verteenwoordig die skyf dié kennis in die vorm van 'n draagbare voorwerp.[26]

Ronde strukture van hout met sterrekundige oplynings is reeds sedert omstreeks 2300-1900 v.C.[31] deur die Unetice-kultuur by Pömmelte en Schönebeck in Duitsland gebou. Volgens uitgrawings op die Pömmelte-terrein dui sterk ooreenkomste met die uitleg van Stonehenge daarop dat dié monumente deur dieselfde kultuur gebou is: die sogenaamde Klokbekerkultuur, die voorgangers van die Unetice-kultuur.[32] Die ooreenkoms tussen Pömmelte en vroeëre omheinings soos die Goseck-sirkel dui dalk op 'n voortsetting van tradisies wat uit die Europa van die vroeë Neolitikum kom.[33][34]

Gemeenskap

[wysig | wysig bron]

Die argeoloog Euan MacKie stel voor die Hemelskyf van Nebra en ander artefakte uit Brittanje lewer bewys vir die bestaan van ’n "klas sterrekundige priesters" in die vroeë Bronstydperk, wat moontlik reeds in die Neolitikum bestaan het en verantwoordelik was vir die skepping van monumente soos Stonehenge.[35]

Volgens die Franse Musée d'Archaeologie Nationale roep die skyf ’n "komplekse samelewing op, ongetwyfeld streng hiërargies, met gevorderde tegniese en sterrekundige kennis, georganiseer rondom werk op die lande".[36]

Kalenderreël

[wysig | wysig bron]

Die uitbeelding van die Plejades op die skyf saam met ’n sekelmaan word beskou as ’n kalenderreël vir die sinchronisering van son- en maankalenders, wat die skepping van ’n maansonkalender moontlik gemaak het.[37] Dié reël is bekend uit ’n versameling tekste uit die antieke Babiloniese tydperk met die titel MUL.APIN, wat uit ongeveer 700 v.C. dateer.[38]

Goue stroke aan die kant van die skyf dui die somer- en wintersonstilstande aan,[39][40] en die bokant verteenwoordig die horison[41] en noord. Dit is die teenoorgestelde van moderne sterrekaarte, wat bedoel is om omhoog gehou en van onder af beskou te word.[42]

Volgens een van die sewe reëls in die handboek moet ’n skrikkelmaand bygevoeg word wanneer die Plejades in die lente langs ’n sekelmaan van ’n paar dae oud verskyn, soos op die skyf uitgebeeld word. Dit vind ongeveer elke drie jaar plaas.[43][44][45]

Die Duitse argeoloog Harald Meller stel voor dat kennis van hierdie reël deur langafstandhandel en kontakte van Babilonië na Sentraal-Europa kon gekom het.[39] Baltiese amberkrale is ontdek in ’n fondamentneerslag onder die groot ziggoerat van Assur in Irak wat uit omstreeks 1800-1750 v.C. dateer, wat daarop dui dat ’n verbinding tussen die twee streke bestaan het toe die Hemelskyf van Nebra geskep is.[46] Sommige Assirioloë en sterrekundiges het egter die vergelyking van die skyf met MUL.APIN verwerp.[47]

Die getal sterre wat op die skyf uitgebeeld word (32) word ook as betekenisvol beskou, moontlik omdat dit die kalenderreël numeries kodeer. Eerstens vind die verbinding van die sekelmaan en die Pleiades wat op die skyf uitgebeeld word, plaas ná 32 dae ná die laaste "nuwe lig" (die eerste sigbare sekelmaan van die maand), en nie vroeër nie.[48] Tweedens, omdat ’n maanjaar (354 dae) elf dae korter as ’n sonjaar (365 dae) is, is 32 sonjare gelyk in lengte aan 33 maanjare (met ’n fout van slegs twee dae). Dit wil sê, 32 x 365 = 11 680 dae, en 33 x 354 = 11 682 dae.[49] Hierdie 32-sonjaarsiklus kan op die skyf voorgestel word deur 32 sterre plus die son (of volmaan), wat saam 33 gee.[50][51]

Die Hemelskyf van Nebra is al vergelyk met ’n gedeelte uit die Griekse digter Hesiodus se werk wat omstreeks 700 v.C. geskryf is en die rol van die Plejades in die organisering van die landboujaar beskryf:

"Wanneer die Plejades, dogters van Atlas, opkom, begin jou oes, en jou ploegwerk wanneer hulle besig is om onder te gaan. Veertig nagte en dae is hulle verborge, en hulle verskyn weer wanneer die jaar draai, wanneer jy vir die eerste keer jou sekel slyp. Dit is die wet van die vlaktes, en van dié wat naby die see woon, en wat die vrugbare land, die valleie en laagtes ver van die onstuimige see bewoon – wees gereed om te saai en gereed om te ploeg en gereed om te oes as jy al Demeter se vrugte op die regte tyd wil insamel en elke soort op sy regte tyd wil laat groei."[52]

Uitbeeldings van die Plejades is ook bekend uit sommige rotsgravures wat uit die vroeë Bronstydperk dateer, soos dié by Mont Bégo in die suidelike Alpe.[53][54] Die skyf toon ook sekere ooreenkomste met petrogliewe uit die Nordiese Bronstydperk, waarvan sommige vermoedelik ’n kalenderbetekenis het.[55]

Mitologie

[wysig | wysig bron]

Die Hemelskyf van Nebra is al beskryf as "die oudste bewys van ’n komplekse mitiese wêreldbeeld in Europa."[56] Volgens die argeoloog Miranda Aldhouse-Green kombineer die skyf simbole van ’n godsdienstige en mitologiese aard wat deel was van ’n "komplekse Europese geloofstelsel".[57]

Verbintenisse met Griekeland

[wysig | wysig bron]
'n Goue seëlring uit Micene met dieselfde soort hemelse afbeeldings as op die Hemelskyf van Nebra, 15de eeu v.C. [58]

’n Afbeelding van ’n Son en sekelmaan wat soortgelyk is aan dié op die Hemelskyf van Nebra verskyn op ’n goue seëlring uit Micene in Griekeland wat uit die 15de eeu v.C. dateer.[59][60][61] Onder die Son en Maan is ’n sittende vrouefiguur wat drie opiumpapawers in haar hand hou; sy word geïdentifiseer as ’n natuur- en vrugbaarheidsgodin, moontlik die Minoïese papawergodin of ’n vroeë vorm van die godin Demeter.[62][63] Die goue boë op die hemelskyf toon ook ’n ooreenkoms met die Minoïese dubbelbyl, wat sentraal op die goue seëlring uitgebeeld word en beskou word as die hoofsimbool van die Minoïese godin, asook ’n simbool van Demeter.[64][65][66]

Volgens die argeoloog Kristian Kristiansen verskyn beeldmateriaal soortgelyk aan dié op Minoïese seëlringe in rotskuns uit die Nordiese Bronstydperk by die Koning se Graf by Kivik, Swede, wat uit die 16de tot 15de eeu v.C. dateer, terwyl Baltiese barnsteen in die Koning se Graf by Micene gevind is, wat verbindings tussen die twee streke bevestig.[67][68]

Sommige navorsers het voorgestel die hemelskyf is ná 1600 v.C. begrawe uit reaksie op die vulkaniese uitbarsting op die Minoïese eiland Thera (Santorini), wat die eiland verwoes en ’n aswolk geskep het wat tot in Sentraal-Europa gestrek het. Dit kon die lug vir 20 tot 25 jaar verduister het, waardeur die hemelskyf nutteloos geword het.[69]

Sonskip

[wysig | wysig bron]

Die goue boog aan die onderkant van die skyf word gewoonlik vertolk as ’n mitologiese sonskip, wat die Son deur die dag en die nag dra.[39][70] Die kort lyne aan weerskante van die goue boog kan die roeispane van ’n groot bemanning voorstel.[6] Volgens die argeoloog Harald Meller was hierdie beeldmateriaal "in dié tyd onbekend in Europa". Dit het waarskynlik in Egipte ontstaan en moontlik deur uitgebreide kontak en reise tot in Sentraal-Europa versprei.[39] Daarteenoor het die argeoloog Mary Cahill aangevoer sonskepe is reeds uitgebeeld op goue halsbande van die Klokbekerkultuur, die voorlopers van die Unetice-kultuur.[71] Sonbote kan selfs uitgebeeld wees in rotskuns uit die Neolitikum of vroeër, soos in Ierland.[72][73]

Sonbote of -vaartuie verskyn ook in latere Indo-Europese tradisies: in Letlandse volksliedere slaap die songodin Saulė snags in ’n goue boot, terwyl daar in die vierde Veda, Atharvaveda, twee keer vir die Son gesê word: "O Aditya, jy het ’n skip met honderd roeispane bestyg vir welsyn."[74] In die Griekse mitologie neem die son se vaartuig die vorm aan van ’n goue bak of beker, wat moontlik ooreenstem met die bakagtige vorm van die Nebra-boot.[74][75]

Goue bakke uit Sentraal- en Noord-Europa, soos dié uit die Eberswalde-skat in Duitsland, bevat soortgelyke sirkelvormige sonsimbole as die hemelskyf, en sommige daarvan kan kalenderinligting bevat, insluitend die ooreenstemming van 32 sonjare en 33 maanjare wat moontlik op die Nebra-skyf uitgebeeld word.[76][77]

Talle afbeeldings van sonbote verskyn in kuns uit die Nordiese Bronstydperk wat vanaf ongeveer 1600 v.C. dateer, dikwels in die vorm van rotsgravures of ingekerfde afbeeldings op bronsmesse.[78]

Tweelinggode

[wysig | wysig bron]

Volgens Kristian Kristiansen verteenwoordig die pare swaarde, byle en spiraalarmbande wat saam met die hemelskyf begrawe is, die mitologiese Goddelike Tweeling, wat later in Griekeland as die "Dioskuri" bekend gestaan het.[79] Hy stel verder voor die sterrebeeld Tweeling, wat met die Dioskuri verbind word, word moontlik in die onderste deel van die skyf langs die sonboot uitgebeeld.[79] Daar word ook gemeen die Goddelike Tweeling word uitgebeeld in ikonografie, rotskuns en beeldjies uit die Nordiese Bronstydperk, waar hulle dikwels in verband met skepe verskyn.[79][80]

Sommige antieke Griekse en Romeinse skrywers, soos Diodorus Siculus en Tacitus, het die verering van die Goddelike Tweeling spesifiek met noordelike volke verbind.[81][82]

Artemis en Apollo, terracotta, omstreeks 25 v.C.

In sy beskrywing van ’n reis wat deur die Argonoute van die Swartsee tot by die noordelike oseaan onderneem is, skryf Diodorus:

"Die Kelte wat langs die oseaan woon, vereer die Dioskuri bo enige van die gode, aangesien hulle ’n tradisie het wat van ouds oorgelewer is dat dié gode onder hulle verskyn het nadat hulle van die oseaan gekom het. Daarbenewens het die land wat aan die oseaan grens, volgens hulle, baie name wat van die Argonoute en die Dioskuri afgelei is."[81]

Die argeoloog Timothy Darvill het ’n verband voorgestel tussen die hemelskyf en die gepaardgaande voorwerpe met die trilitons by Stonehenge, wat ook ’n vroeë vorm van die Goddelike Tweeling kan verteenwoordig.[83] Volgens Darvill kon die sentrale triliton van Stonehenge ’n "paar gode verteenwoordig het wat dag en nag, die son en maan, somer en winter, lewe en dood verteenwoordig het en beliggaam hulle dalk selfs die tweeling Apollo en Artemis soos hulle in latere panteons bekend is.”[84][85]

In antieke Griekeland is Apollo en Artemis onderskeidelik met die son en die maan verbind, terwyl die Plejades bekend gestaan het as “die metgeselle van Artemis”, wat die uitbeelding op die hemelskyf weerspieël.[83]

Volgens ’n verslag wat deur die Griekse historikus Herodotus opgeteken is, het die antieke Egiptenare geglo Apollo en Artemis is die kinders van Isis en dat Isis dieselfde godin as Demeter is.[86]

Egtheid

[wysig | wysig bron]

Daar was aanvanklike vermoedens dat die hemelskyf ’n argeologiese vervalsing kon wees. Peter Schauer van die Universiteit van Regensburg in Duitsland het in 2005 aangevoer die skyf is ’n vervalsing en dat hy kon bewys die korrosielaag kan binne ’n kort tyd met urine, soutsuur en ’n blaasvlam geskep word. Hy moes egter in die hof erken hy het nooit die skyf self in sy hande gehad nie, anders as die 18 wetenskaplikes wat dit ondersoek het.[87] Wetenskaplike ontledings van die korrosielaag het sedertdien die egtheid daarvan bevestig.[20]

Richard Harrison, 'n professor in Europese voorgeskiedenis aan die Universiteit van Bristol, het in ’n BBC-dokumentêr verklaar: “Toe ek die eerste keer van die Nebra-skyf hoor, het ek gedink dit is ’n grap; trouens, ek het gedink dit is ’n vervalsing,” weens die buitengewone aard van die ontdekking. Hy het egter nie die skyf in daardie stadium gesien nie. Dieselfde dokumentêr het wetenskaplike ontledings aangebied wat die egtheid van die skyf bevestig het.[20]

’n Referaat wat in 2020 deur Rupert Gebhard en Rüdiger Krause gepubliseer is, het die datering van die hemelskyf tot die vroeë Bronstydperk bevraagteken en eerder ’n latere datum in die Ystertydperk voorgestel.[88] ’n Teenargument is in dieselfde jaar deur Ernst Pernicka en kollegas gepubliseer waarin hulle Gebhard en Krause se argumente verwerp het.[13] Wetenskaplike ontledings van die skyf, die voorwerpe wat saam daarmee gevind is en die vindplek het almal die datering tot die Vroeë Bronstydperk bevestig.[2][15]

Restourasie

[wysig | wysig bron]
Die vermoedelike voorkoms van die skyf terwyl dit in gebruik was. Die groen malagietlaag het eers gevorm nadat dit begrawe is.

Deur die onkundige uitgrawing is die hemelskyf gedeeltelik beskadig. Die gedeelte links bo is geskeur en een van die sterre het losgekom. ’n Deel van die goud is uit die son/volmaan geskeur. Weens die lang berging in die grond was die hele skyf sterk geroes. Ook aan die goue plate was roes wat nie sonder gevaar meganies verwyder kon word nie.

Die eerste restoureerder het die skyf in seepwater laat lê en dit toe met ’n tandeborsel en staalwol probeer skoonmaak. Daardeur is die oppervlak van die goue dele gekrap.

In die eerste stadium van die restourasie in die Halle-staatsmuseum vir die Voorgeskiedenis is die skyf, nadat grond as monsters vir verdere ondersoek bewaar is, in 'n mengsel van etanol en water laat week en die grond is met 'n harde nylonkwas verwyder. Daarna is roesspore wat aan die goud vas was met ’n chemieswerkende pasta opgelos. Dit is met watteknoppies verwyder. Die roesspore aan die bronsplaat het agtergebly.

Uiteindelik is die ster wat tydens die uitgrawing afgeruk is, weer aangebring en die uitgeskeurde, sterk vervormde stuk van die son/volmaan is met ’n nuut vervaardigde goue plaat van dieselfde samestelling vervang.

Verwysings

[wysig | wysig bron]
  1. ↑ "Nebra Sky Disc: The Place of Discovery". Halle State Museum of Prehistory.
  2. 1 2 3 "Nebra Sky Disc". Halle State Museum of Prehistory.
  3. ↑ "The Nebra Sky Disc: decoding a prehistoric vision of the cosmos". The-Past.com. Mei 2022.
  4. 1 2 Eiland, Murray (2003). "Pre-heraldry on the Sangerhausen Disc". The Armiger's News. 25 (2): 1, 9 – via Academia.edu.
  5. ↑ Bohan, Elise; Dinwiddie, Robert; Challoner, Jack; Stuart, Colin; Harvey, Derek; Wragg-Sykes, Rebecca; Chrisp, Peter; Hubbard, Ben; Parker, Phillip; et al. (Writers) (Februarie 2016). Big History (1ste uitg.). New York: DK. pp. 20–21. ISBN 978-1-4654-5443-0. OCLC 940282526.
  6. 1 2 Garrow, Duncan; Wilkin, Neil (Junie 2022). The World of Stonehenge. British Museum Press. pp. 147–148. ISBN 9780714123493. OCLC 1297081545.
  7. ↑ Joshua Rapp Learn (11 Mei 2021). "The Nebra Sky Disk: Is the world's oldest star map really a map at all?". Astronomy Today. Besoek op 30 Januarie 2022.
  8. ↑ Mentock, Richard (November 2021). "Rethinking the Nebra Sky Disk". Physics Today. 74 (11): 10. Bibcode:2021PhT....74k..10M. doi:10.1063/PT.3.4868. S2CID 240475208.
  9. ↑ Crocco, Juan (2022). Essay: What is depicted on the Nebra Sky Disc? (in english). tredition. pp. 87–102. ISBN 978-3-347-71288-1.{{cite book}}: AS1-onderhoud: onerkende taal (link)
  10. ↑ Haughton, Brian (2011). "The Nebra Sky Disk - Ancient Map of the Stars". World History Encyclopedia.
  11. 1 2 "Nebra Sky Disc: Nomination". UNESCO Memory of the World.
  12. ↑ "Nebra Sky Disc — Bronze Age representation of the sky, Germany". UNESCO Portal to the Heritage of Astronomy.
  13. 1 2 3 4 Pernicka, Ernst; Adam, Jörg; Borg, Gregor; Brügmann, Gerhard; Bunnefeld, Jan-Heinrich; Kainz, Wolfgang; Klamm, Mechthild; Koiki, Thomas; Meller, Harald; Schwarz, Ralf; Stöllner, Thomas; Wunderlich, Christian-Heinrich; Reichenberger, Alfred (2020). "Why the Nebra Sky Disc Dates to the Early Bronze Age. An Overview of the Interdisciplinary Results". Archaeologia Austriaca. 104. Austrian Academy of Sciences: 89–122. doi:10.1553/archaeologia104s89. S2CID 229208057. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 7 Desember 2024. Besoek op 20 Junie 2026.
  14. ↑ "Nebra Sky Disc: Dating". Halle State Museum of Prehistory.
  15. 1 2 "The Nebra Sky Disc Dates from the Early Bronze Age". Austrian Academy of Sciences. 2020.
  16. ↑ "Nebra Sky Disc". UNESCO Memory of the World. Besoek op 2 Junie 2025.
  17. ↑ "The Nebra Sky Disc: decoding a prehistoric vision of the cosmos". the-past.com. 25 Mei 2022.
  18. ↑ Meller, H. (Januarie 2004). "Star search". National Geographic: 76–8.
  19. ↑ "Nebra Sky Disc: Dating". Halle State Museum of Prehistory.
  20. 1 2 3 "Secrets of the Star Disc". BBC Science & Nature. Horizon. Januarie 2004.
  21. ↑ Pernicka, E. & Wunderlich, C-H. "Naturwissenschaftliche Untersuchungen an den Funden von Nebra". Archäologie in Sachsen-Anhalt. 1/02: 24–29.
  22. ↑ Ehser, Anja; Borg, Gregor; Pernicka, Ernst (2011). "Provenance of the gold of the Early Bronze Age Nebra Sky Disk, central Germany: geochemical characterization of natural gold from Cornwall". European Journal of Mineralogy. 23 (6): 895–910. Bibcode:2011EJMin..23..895E. doi:10.1127/0935-1221/2011/0023-2140. Besoek op 12 November 2013.
  23. ↑ Haustein, M. (2010). "Tin isotopy: a new method for solving old questions". Archaeometry. 52 (5): 816–832. Bibcode:2010Archa..52..816H. doi:10.1111/j.1475-4754.2010.00515.x.
  24. ↑ Hoffmann, Susanne M. Meller, Harald; Reichenberger, Alfred; Risch, Roberto (reds.). "Das babylonische Astronomie-Kompendium MUL.APIN: Messung von Zeit und Raum". Tagungen des Landesmuseums für Vorgeschichte Halle (Saale). 24: 251–275.
  25. ↑ McIntosh, Jane (2010). Lost Treasures; Civilization's Great Riches Rediscovered. Londen: Carlton Books. pp. 16. ISBN 9781847322999.
  26. 1 2 Garrow, Duncan; Wilkin, Neil (Junie 2022). The World of Stonehenge. British Museum Press. pp. 145–147. ISBN 9780714123493. OCLC 1297081545.
  27. ↑ PM 2Ring. "Where does the ecliptic cross the horizon during the course of a night?". astronomy.stackexchange.com. Besoek op 28 Mei 2024.{{cite web}}: CS1 maint: numeric names: authors list (link)
  28. ↑ Bohan, Elise; Dinwiddie, Robert; Challoner, Jack; Stuart, Colin; Harvey, Derek; Wragg-Sykes, Rebecca; Chrisp, Peter; Hubbard, Ben; Parker, Phillip; et al. (Writers) (Februarie 2016). Big History. Foreword deur David Christian (1st American uitg.). New York: DK. p. 21. ISBN 978-1-4654-5443-0. OCLC 940282526.
  29. ↑ Dathe, Henning; Kruger, Harald (2018). "Morphometric findings on the Nebra Sky Disc". Time and Mind. 11 (1): 89–104. doi:10.1080/1751696X.2018.1433358. S2CID 165508431.
  30. ↑ Meller, H (2002). "Die Himmelsscheibe von Nebra – ein frühbronzezeitlicher Fund von außergewohnlicher Bedeutung". Archäeologie in Sachsen-Anhalt (in Duits). 1/02: 7–30.
  31. ↑ Spatzier, André (2019). "The enclosure complex Pömmelte–Schönebeck: The dialectic of two circular monuments of the late 3rd to early 2nd millennium BC in Central Germany". In Bertemes, F.; Meller, H. (reds.). Der Aufbruch zu neuen Horizonten. NeueSichtweisen zur europäischen Frühbronzezeit. Landesmuseums für Vorgeschichte Halle. pp. 421–443. ISBN 9783948618032.
  32. ↑ "Stonehenge's Continental Cousin". Archaeology. Januarie 2021.
  33. ↑ "Rituals performed at this German 'Stonehenge' may link mysterious monument to its U.K. counterpart". Science. 28 Junie 2018.
  34. ↑ Dathe, Henning; Kruger, Harald (2018). "Morphometric findings on the Nebra Sky Disc". Time and Mind. 11 (1): 89–104. doi:10.1080/1751696X.2018.1433358. S2CID 165508431.
  35. ↑ MacKie, E (2006). "New evidence for a professional priesthood in the European Early Bronze Age?". In Todd W. Bostwick; Bryan Bates (reds.). Viewing the Sky Through Past and Present Cultures: Selected Papers from the Oxford VII International Conference on Archaeoastronomy. Pueblo Grande Museum Anthropological Papers. Vol. 15. pp. 343–362. ISBN 1-882572-38-6.
  36. ↑ "Avanton Cone". Musée d'Archaeologie Nationale, Paris. Besoek op 8 April 2022.
  37. ↑ "The Nebra Sky Disc". Archaeology. Junie 2019.
  38. ↑ Symonds, Matthew (25 Mei 2022). "The Nebra Sky Disc: decoding a prehistoric vision of the cosmos". The Past.
  39. 1 2 3 4 Meller, Harald (2021). "The Nebra Sky Disc – astronomy and time determination as a source of power". Time is power. Who makes time?: 13th Archaeological Conference of Central Germany. Landesmuseum für Vorgeschichte Halle (Saale). ISBN 978-3-948618-22-3.
  40. ↑ Concepts of cosmos in the world of Stonehenge. British Museum. 2022.
  41. ↑ Bohan, Elise; Dinwiddie, Robert; Challoner, Jack; Stuart, Colin; Harvey, Derek; Wragg-Sykes, Rebecca; Chrisp, Peter; Hubbard, Ben; Parker, Phillip; et al. (Writers) (Februarie 2016). Big History (1st American uitg.). New York: DK. p. 20. ISBN 978-1-4654-5443-0. OCLC 940282526.
  42. ↑ Moore, Stewart. "Which way is up?". British Astronomical Association. Besoek op 30 Maart 2025.
  43. ↑ Garrow, Duncan; Wilkin, Neil (Junie 2022). The World of Stonehenge. British Museum Press. pp. 145–147. ISBN 9780714123493. OCLC 1297081545.
  44. ↑ Meller, Harald (2021). "The Nebra Sky Disc – astronomy and time determination as a source of power". Time is power. Who makes time?: 13th Archaeological Conference of Central Germany. Landesmuseum für Vorgeschichte Halle (Saale). ISBN 978-3-948618-22-3.
  45. ↑ Meller, Harald. Concepts of cosmos in the world of Stonehenge (British Museum 2022).
  46. ↑ Bunnefeld, J.; Becker, J.; Martin, L.; Pausewein, R.; Simon, S.; Meller, H. (2023). "Baltic Amber in Aššur. Forms and Significance of Amber Exchange between Europe and the Middle East, c.2000–1300 BC". Acta Archaeologica. 92 (2): 228–243. doi:10.1163/16000390-20210031. S2CID 258250358.
  47. ↑ Feller, Manfred; Koch, Johannes. "Geheimnis der Himmelsscheibe doch nicht gelöst? Warum die angebliche Entschlüsselung der Himmelsscheibe durch R. Hansen und H. Meller falsch ist". Geargiveer vanaf die oorspronklike op 4 Maart 2016.
  48. ↑ Meller, Harald (2021). "The Nebra Sky Disc – astronomy and time determination as a source of power". Time is power. Who makes time?: 13th Archaeological Conference of Central Germany. Landesmuseum für Vorgeschichte Halle (Saale). pp. 151–152. ISBN 978-3-948618-22-3.
  49. ↑ "The difference between solar and lunar years". Sciencing.com. 2018.
  50. ↑ Meller, Harald (2021). "The Nebra Sky Disc – astronomy and time determination as a source of power". Time is power. Who makes time?: 13th Archaeological Conference of Central Germany. Landesmuseum für Vorgeschichte Halle (Saale). pp. 151–152. ISBN 978-3-948618-22-3.
  51. ↑ Hansen, Rahlf; Rink, Christine (2008). "Himmelsscheibe, Sonnenwagen und Kalenderhüte - ein Versuch zur bronzezeitlichen Astronomie". Acta Praehistorica et Archaeologica. 40: 97–98.
  52. ↑ "Hesiod, Works and Days (Hes. WD 387)". Perseus.tufts.edu.
  53. ↑ McVeigh, Thor (2016). Calendars, feasting, cosmology and identities: later Neolithic-early Bronze Age Ireland in European context (PhD thesis). University of Galway. p. 233. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 20 Junie 2026. Besoek op 20 Junie 2026.
  54. ↑ Echassoux, Annie; et al. (2009). "Rock carvings of the Pleiads in the sacred mont Bego mountain, Tende, Alpes-Maritimes, France". Comptes Rendus Palevol. 8 (5): 461–469. doi:10.1016/j.crpv.2009.03.00 (inactive 1 Julie 2025).{{cite journal}}: CS1 maint: DOI inactive as of 2025 (link)
  55. ↑ "Nebra Sky Disc — Bronze Age representation of the sky, Germany". UNESCO Portal to the Heritage of Astronomy.
  56. ↑ Maraszek, Regine (2010). "Ein Schiff auf dem Himmelsozean – Zur Deutung des gefiederten Goldbogens auf der Himmelsscheibe von Nebra". Tagungen des Landesmuseums für Vorgeschichte Halle. 5: 487–500.
  57. ↑ "Secrets of the Star Disc". BBC Science & Nature. 2004.
  58. ↑ "Greek civilization. Gold signet ring with worship scene, female figures, landscape, sun and moon. From Mycenae, Acropolis treasure. Athens, Ethnikó Arheologikó Moussío (Nasionale Argeologiemuseum)". agefotostock. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 8 April 2023.
  59. ↑ Rappenglück, Michael (2016). "Cosmovisions Put Upon a Disk: Another View of the Nebra Disk". In Silva, Fabio; Malville, Kim; Lomsdalen, Tore; Ventura, Frank (reds.). The Materiality of the Sky: Proceedings of the 22nd Annual SEAC Conference, 2014. Sophia Centre Press. p. 58. ISBN 978-1907767-09-8.
  60. ↑ Pasztor, Emilia; Roslund, Curt (2007). "An interpretation of the Nebra Disc". Antiquity. 81 (312): 267–78. doi:10.1017/S0003598X00095168.
  61. ↑ Valavanis, Panos; Nagy, Gregory (1993). "The Sun in Greek Culture and Art". The Sun in Myth and Art. Thames & Hudson. pp. 280–293. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 7 Desember 2024. Besoek op 21 Junie 2026.
  62. ↑ Evans, Arthur (1925). "'The Ring of Nestor': A Glimpse into the Minoan After-World". The Journal of Hellenic Studies. 45: 11. doi:10.2307/624904. hdl:2027/mdp.39015008678354. JSTOR 624904. S2CID 161114626.
  63. ↑ Trckova-Flamee, Alena (2005). "Poppy goddess". Encyclopedia Mythica.  
  64. ↑ (de) Hansen, Rahlf; Rink, Christine (2019). "Der minoische Kalender – eine Brücke von Babylon nach Nebra". Orientierung, Navigation und Zeitbestimmung – Wie der Himmel den Lebensraum des Menschen prägt. Nuncius Hamburgensis - Beiträge zur Geschichte der Naturwissenschaften Band 42. Tredition. pp. 432–461. ISBN 978-3-7482-1146-4.
  65. ↑ MacGillivray, Joseph (2012). "The Minoan Double Axe Goddess and Her Astral Realm". Athanasia. The Earthly, the Celestial and the Underworld in the Mediterranean from the Late Bronze and Early Iron Age. N. Ch. Stampolidis, A. Kanta and A. Giannikouri (reds.). Mediterranean Archaeological Society. ISBN 978-960-7143-40-2.
  66. ↑ "Homeric Hymn to Demeter". The Center for Hellenic Studies, Harvard University.
  67. ↑ Kristiansen, Kristian; Larsson, Thomas B. (2005). The rise of Bronze Age society. Cambridge University Press. pp. 192–193. ISBN 9780521843638.
  68. ↑ Kristiansen, Kristian; Suchowska-Ducke, Paulina (Desember 2015). "Connected Histories: the Dynamics of Bronze Age Interaction and Trade 1500–1100 bc". Proceedings of the Prehistoric Society. 81. Cambridge University Press: 361–392. doi:10.1017/ppr.2015.17.
  69. ↑ "Warum das Kultsymbol entweiht wurde". www.stern.de. 2010.
  70. ↑ (de) Maraszek, Regine (2010). "Ein Schiff auf dem Himmelsozean – Zur Deutung des gefiederten Goldbogens auf der Himmelsscheibe von Nebra". Tagungen des Landesmuseums für Vorgeschichte Halle. 5: 487–500.
  71. ↑ Cahill, Mary (Spring 2015). "Here comes the sun...: Solar symbolism in Early Bronze Age Ireland". Archaeology Ireland. 29 (1): 26–33 – via Academia.edu.
  72. ↑ McVeigh, Thor (2016). Calendars, feasting, cosmology and identities: later Neolithic-early Bronze Age Ireland in European context (PhD thesis). University of Galway. pp. 167–182. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 20 Junie 2026. Besoek op 20 Junie 2026.
  73. ↑ Lahelma, Antti (2017). "The Circumpolar Context of the 'Sun Ship' Motif in South Scandinavian Rock Art". North Meets South: Theoretical Aspects on the Northern and Southern Rock Art Traditions in Scandinavia. Oxbow Books. pp. 144–171. ISBN 978-1-78570-820-6.
  74. 1 2 West, M.L. (2007). Indo-European Poetry and Myth. Oxford University Press. pp. 207–209. ISBN 9780199280759.
  75. ↑ Massetti, Laura (2019). "Antimachus's Enigma: On Erytheia, the Latvian Sun-goddess and a Red Fish". Journal of Indo-European Studies. 47: 223–240.
  76. ↑ "Life and Belief During the Bronze Age" Neues Museum, Berlin". Besoek op 13 Maart 2022.
  77. ↑ The Sky Disc of Nebra: A window to the Bronze Age world in Europe and beyond. (Ernst Pernicka). HEAS. 2022.
  78. ↑ Meller, Harald (2013). "The Sky Disc of Nebra". Oxford Handbook of the European Bronze Age. Oxford University Press. pp. 266–269.
  79. 1 2 3 Kristiansen, Kristian (2011). "Bridging India and Scandinavia: Institutional Transmission and Elite Conquest during the Bronze Age". InterweavIng worlds: Systemic Interactions in Eurasia, 7th to 1st Millennia BC. Oxbow Books. ISBN 978-1-84217-998-7.
  80. ↑ Vandkilde, Helle. "Vandkilde 2013: "Bronze Age Voyaging and Cosmologies in the Making: The Helmets from Viksö revisited"".
  81. 1 2 "Diodorus Siculus, Library of History, Book IV, chapter 56". penelope.uchicago.edu.
  82. ↑ "Tacitus' Germania". richmond.edu.
  83. 1 2 Concepts of cosmos in the world of Stonehenge. British Museum Events. 2023.
  84. ↑ Darvill, Timothy (2016). "Houses of the holy: Architecture and meaning in the structure of Stonehenge, Wiltshire, UK". Time and Mind. 9 (2): 89–121. doi:10.1080/1751696X.2016.1171496. S2CID 164201703.
  85. ↑ Grigsby, John (2018). Skyscapes, Landscapes, and the drama of Proto-Indo-European myth (PDF) (PhD thesis). Bournemouth University. pp. 278–279.
  86. ↑ "Herodotus, Histories, 2.156". perseus.tufts.edu.
  87. ↑ "Himmelsscheibe von Nebra - Eine Komödie der Irrungen" (in Duits). Frankfurter Allgemeine Zeitung. 17 Maart 2005. Besoek op 12 Mei 2010.
  88. ↑ Gebhard, Rupert; Krause, Rüdiger (2020). "Critical comments on the find complex of the so-called Nebra Sky Disk". Archäologische Informationen. 43: 325–346. doi:10.11588/ai.2020.1.

Skakels

[wysig | wysig bron]
Ontsluit van "https://af.wikipedia.org/w/index.php?title=Hemelskyf_van_Nebra&oldid=2957450"