Kaapse luiperd

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Jump to navigation Jump to search
Hierdie artikel beskryf die Kaapse luiperd in die besonder, nie die Afrikaluiperd (Panthera pardus pardus) oor die algemeen nie.
Kaapse luiperd
Bewaringstatus

Status iucn3.1 NT af.svg
Byna bedreig (IUBN 3.1)

Wetenskaplike klassifikasie
Koninkryk: Animalia
Filum: Chordata
Klas: Mammalia
Orde: Carnivora
Familie: Felidae
Genus: Panthera
Spesie: P. pardus
Subspesie: P. p. melanotica
Trinomiale naam
Panthera pardus melanotica
Günther, 1885

Die Kaapse luiperd (voorheen Panthera pardus melanotica, word tans nie erken nie,[1] soms verkeerdelik geklassifiseer Leopardi capensis[2]), voorheen bekend as die bergtier of tier,[3][4][5][6][7] word beskou as die hoofroofdier van die Fynbosstreek.[8] Daar bestaan nogal heelwat gesprekvoering oor die aantal subspesies van die luiperd. Die Kaapse luiperd is 'n subspesie van die luiperd (Panthera pardus) "in wording": navorsing word nog gedoen om vas te stel of hierdie luiperd inderdaad voldoende geneties verskil om as 'n subspesie verklaar te word. Die Kaapse luiperd is baie kleiner as die gemiddelde Afrikaluiperd en daar is nie baie van hom oor nie. As hierdie luiperd die subspesiestatus sou kry is die afdwing van beter beskerming moontlik. Nou is dit lastig omdat hierdie luiperd vandag slegs as nog 'n 'gewone' luiperd beskou word en dus (nog) nie bedreig genoeg geag word vir enige daadwerklike aandag nie.[1]

Bevolking en verspreiding[wysig | wysig bron]

Volgens die Afrikaanse Kinderensiklopedie word die verspreidingsgebied in 1959 so verwoord: [9]

Cquote1.svg

Binne vyftig myl van Kaapstad in die kransagtige Drakenstein, in die berge by Wellington, Tulbagh en Worcester sluip hierdie pragtige bergkat met sy glansige, swart bevlekte vel deur die digbegroeide klowe. Dis uiters moeilik om jag op hom te maak, want in die berge kan sy vaste lêplek byna nooit bereik word nie. Baie bejaarde jagters en bergklimmers met groot ondervinding kan getuig dat hulle dikwels op sy spoor afgekom en selfs sy geknor gehoor het, sonder om hom te bespeur. Dis om hierdie rede dat hy sal voortbestaan in die berge van die Wes-Kaapland en volhou om sy gewaagde en parmantige rooftogte te doen, en die boer soveel skade berokken, en dit ten spyte van die menigte valle en slagysters wat vir hom gestel word om hom uit te roei. En hoeveel stories van wonderbaarlike ontkomings en gevegte met tiers kan daar nie vertel word nie?

Cquote2.svg

Hierdie luiperdsubspesie is vandag te vinde in die uitgestrekte Kaapse plooiberge. Die klimaat in hierdie gebied is wisselvallig; die somertemperatuur is tussen 22 en 25ºC, maar die kwik kan tot 40ºC styg. Die wintertemperatuur is tussen 7,5 en 15ºC, waar sneeu nie ongewoon is nie. Die reënval is in die gebied ook baie uiteenlopend. Die bebossing verskil van die droë, lae plantegroei tot digbeboste klowe wat goeie skuilplek bied. Die luiperdbevolkingsdigtheid is plusminus 25 luiperds per 3 000 km².[1]

Daar word geskat dat daar in 2014 minder as 500 luiperds in die hele Wes-Kaap oor was. Volgens Martins (2011) se navorsing in die Sederbergstreek beslaan die luiperd se tuisgebied 'n veel groter reikwydte (tussen 235 km² en 600 km²) as wat voorheen bereken is. Daarom heers daar oor die algemeen 'n laer bevolkingsdigtheid as wat voorheen vasgestel is. Die beskikbaarheid van water lei egter tot 'n effens hoër bevolkingsdigtheid in die natter fynbosstreek aan die westelike Sederbergwildernisgebied asook in die Bolandberge. Meer luiperds is hier saam in kleiner tuisgebiede in dieselfde area gekonsentreer. Die luiperds het geen vaste lêplek of grot in hul territorium waarna hulle terugkeer nie, maar is voortdurend aan die beweeg: hulle patrolleer hul gebied konstant, soek na kos en maats om mee te paar.[8]

Die Kaapse luiperd se verspreidingsgebied is aansienlik groter as die luiperd in die Krugerwildtuin. Ter vergelyking:[1]

  • 'n Mannetjie in die Nasionale Krugerwildtuin het 'n verspreidingsgebied van 25-50 km²,
    • by 'n Kaapse luiperdmannetjie is dit so 200-1 000 km².
  • 'n Wyfie in die Nasionale Krugerwildtuin het 'n verspreidingsgebied van 10-25 km²,
    • by 'n Kaapse luiperdwyfie is dit so 80-180 km².

In 2014 was daar na raming nog tussen 9 en 14 luiperds in die Overbergstreek oor, soos geskat volgens die data van kameras wat in die gebied opgerig is. Tussen Botrivier en Kaap Infanta het daar vroeër veel meer luiperds voorgekom, maar die diere moet nou slegs oorleef in kleiner tuisgebiede en is nie welkom op landbougrond nie. Weens hierdie geïsoleerde leefgebiede waar die Kaapse luiperd moet oorleef, raak dit baie moeiliker om by ander tuisgebiede uit te kom, en bemoeilik ook so sake om 'n moontlike maatjie te kry om mee te paar. Hierdeur is die kans groot dat die gene van hierdie unieke luiperds dermate sal verswak, wat hul voortbestaan bedreig.[10]

Klassifisering en fisieke kenmerke[wysig | wysig bron]

Aanvanklik was die Kaapse luiperd deur Albert Günther (1885) as 'n afsonderlike subspesie, Panthera pardus melanotica (vroeër wel Felis pardus melanotica), ingedeel, maar hierdie ressortering het weens genetiese toetse verouderd geraak. Die Kaapse luiperd word vandag, soos al die luiperds op die Afrika-vasteland, wetenskaplik benoem Panthera pardus pardus. Onlangse navorsing, soos dié van Martins (2006), toon egter dat die luiperds in die Wes-Kaap geneties afwyk van dié in die Oos-Kaap, KwaZulu-Natal, Limpopo en Mpumalanga en daarom as 'n afsonderlike groep beskou moet word. Nie alleen verskil die genetika nie, maar ook die liggaamsbou: die Kaapse luiperd is kleiner en die massa die helfte minder as dié in die Nasionale Krugerwildtuin.[8]

As mens na die grootte van die Afrikavasteland kyk, is dit vanselfsprekend dat die Afrikaluiperd deur diverse subspesies verteenwoordig word wat sowel in grootte as erflikheid met mekaar sal verskil. Die Kaapse Luiperd-trust, 'n organisasie sonder winsbejag wat hul beywer vir die beskerming van die Kaapse luiperd, het opgemerk dat daar 'n verskil is tussen die luiperds wat in die suidelike deel van Suid-Afrika voorkom en luiperds wat meer in die noorde van land bly.[1]

Die Kaapse luiperd is 'n bietjie kleiner en ligter as die bekende Afrikaluiperd. Dit kan op foto's goed opgemerk word. Die wyfies se massa is gemiddeld 20 kg en die mannetjies s'n 35 kg (die mannetjie van die gewone Afrikaluiperd kan tot 90 kilogram weeg en die wyfie 60 kilogram). Die Kaapse luiperd is dus aansienlik kleiner as die gewone Afrikaluiperd. Sy beharing is ook dikker. Hierdie geringe grootte maak nie soseer van hom 'n bedreiging vir die mens nie; die luiperd verkies in elk geval om kontak met die mens te vermy.[1]

Klassifiseringgeskiedenis[wysig | wysig bron]

Wat vreemd opval van die voormalige wetenskaplike benaming is melanotica, wat immers "swart-" of "melanisties" beteken. Hierdie melanotica moet egter nie met die volgende verwar word nie: Vroeër was die "swart variëteit" (d.w.s. swartluiperds) van Soematra en Java as 'n afsonderlike spesie gesien en as Felis melas beskryf, maar sedert die mens meermale swart en gevlekte welpies in dieselfde werpsel gevind het, het hierdie spesie-onderskeiding natuurlik verval.[11] Daar is ook meestal geglo dat hierdie kleurafwykings hoofsaaklik beperk is tot Soematra, Java, Malakka, Suid-Indië en Abessinië (Etiopië).[12] Dit is wel interessant dat Hemmo Bos (1889) in sy Het leven der dieren iets van die "Soendavorm" (Soenda was 'n koninkryk in die weste van Java) in die Kaapse luiperd raaksien.[13] Die totstandkoming van die Kaapse luiperd se wetenskaplike naam loop heelwat kronkeldraaie.

In 1883 word 'n vreemde swartluiperd in die Grahamstadomgewing gevind. Die dierkundige, plantkundige en vlinderkenner, Roland Trimen, bespreek hierdie merkwaardige vonds, maar behou die destydse naam van die gewone luiperd: Felis pardus.[14] In die jare wat volg sou nog drie swartluiperds opgeteken word.[15]

In 1885 neem Albert Günther die pels van 'n tweede eksemplaar wat omtrent 40 myl van Grahamstad in 'n heuwelagtige en digbeboste streek van kant gemaak is onder die loep, en bedink dit kan 'n melanistiese variant in eie reg wees. Hy het by navraag verneem die gewone luiperd kom algemeen in hierdie geweste voor, die jagluiperd is seldsaam, en dat die leeu hier al vir 'n geruime tyd uitgesterf het.[16]

Hy toon hoe hierdie spesifieke luiperd van die gewone luiperd verskil:

Die eksemplaar se grondkleur is geelbruin met 'n ryk oranje glans by die skouers. Van die rosette het slegs enkele beduidend oorgebly, naamlik by die dye, waar twee op die regterkant sigbaar is, terwyl ander 'n onreëlmatige patroon op die linkerdy vorm wat saamvloei. Die hele rug lyk swart, wat op sy felste bokant die lendestreek vertoon. 'n Paar swart vlekke op die bolip, 'n opvallende liggeelrandige swart vlek bokant elke oog en 'n groot swart vlek op die agterkant van die oor stem ooreen met die gewone luiperd s'n. Die stert wyk egter merkwaardig af – dit is die eerste tweederdes rooigeel, waarna dit geleidelik vaalgrys word. Die hele stert is gespikkel met baie piepklein en skerp afgebakende vlekke; die stertpunt is swart. Net soos by die gewone luiperd is die ken, bors, pens en binnekant van die bene wit met groot swart vlekke. Die snorbaarde en kloue is wit, die hare tussen die kussinkies is swart. Die pelshare is omtrent die gewone lengte, met 'n baie dik onderpels op weerskante van die lyf.[16]

Die mates van die pels lyk soos volg: die kop en liggaam is 4 voet 1 duim lank; die stert 2 voet 6 duim, die rughoogte (hier die afstand tussen die ruglyn en die tone) 2 voet 6 duim.[16]

Hierdie vreemde afwyking wil Günther aan die een kant beskou as 'n kruising tussen 'n luiperd en 'n ander groot kat, soos 'n jagluiperd of 'n afgedwaalde Afrikaleeuwyfie. Die pelskleur en haarlengte lyk op dié van die leeu, maar ander leeukenmerke (wat liggaamsbou betref) ontbreek. Die Afrikaleeu het dikwels 'n baie donker rugstreek, lang hare met 'n min of meer intense swart kleur, asook helder grondkleurige skouers. Van hierdie luiperdhare van hierdie spesifieke eksemplaar stem onder die mikroskoop wel ooreen met dié van die gewone luiperd. Tog lyk hierdie hare bykans identies met die leeu s'n, al is dit 'n bietjie dunner.
Aan die ander kant kom swartluiperds algemeen voor in Asië, hoewel hierdie Asiatiese luiperds se pelskleur en vlekke meer eweredig versprei en die vlekke duideliker is. Günther kom tot die slotsom: Nevertheless, considering all circumstances, I have no better opinion to offer than this, that the specimen is an instance of incipient melanism – the first appearance of the melanotic tendency which is so strongly developed in Asiatic individuals of this widely spread species.[16]

In Sclater (1900) se The Fauna of South Africa word hierdie soort luiperd as 'n "swartgespikkelde" variant van F. pardus beskou. Enkele bladsye later word dit wel duidelik gestel dat hierdie vreemde soort swartluiperds nie as 'n afsonderlike spesie of afsonderlike luiperdras beskou moet word nie, omrede "tussengangers" met 'n minder ekstreme patroon- en kleurafwyking heel dikwels voorkom. Daar word ook 'n effense verskil uitgelig tussen die Suid-Afrikaanse en Asiatiese swartluiperds: by die Asiatiese swartluiperd verdonker die grondkleur en die swart rosette se oorspronklike vorm bly behoue. By die Suid-Afrikaanse swartluiperd brei die vlekke tot so 'n mate uit dat hul uiteindelik saamsmelt.[17]

Volgens Lydekker (1908) se The Game Animals of Africa is daar weinig indien enigiets bekend omtrent die luiperds in Suid-Afrika, met die uitsondering van Günther se omskrywing. Omrede "gewone luiperds" in dieselfde area as die swartluiperds voorkom, lyk hierdie kleurskakering min of meer abnormaal en eerder gelykvormig aan die swartluiperds van Suidwes-Asië. Sou hierdie Suid-Afrikaanse afwykings 'n afsonderlike plaaslike ras wees, kan die naam F. pardus melanosticta (sic) gebruik word.[18]

J.A. Allen (1924) glo hierdie 'variant' is van toepassing regoor die hele Kaapprovinsie, (by name Felis leopardus var. melanotica), selfs al is hierdie dier in sy melanistiese fase in Grahamstad, Kaapkolonie gevind. Al rede wat hy verskaf: [it] is available for the form of the Cape region, which differs in size and character of pelage from the more northern tropical forms..[19]

Die Kaapse luiperd se eertydse wetenskaplike naam, Felis pardus melanotica, kan teruggevind word by die ontdekking van enkele swartluiperds (altans, melanistiese luiperds) naby Grahamstad in die 19de en 20ste eeu. Hierdie donker eksemplaar is van Kowie in die Bathurstdistrik.[20]

1932: R.I. Pocock stel 'n opsomming saam van die bevindings omtrent hierdie luiperd. Tot nou toe was die tipiese en enigste opgetekende tuisgebied van hierdie "tipe" naby Grahamstad.

Uit die tipiese voorbeeld wat in die Britse museum (no. 85.2.28.1) onder bewaring is, is die pels sag en glad, maar verdik met onderwol. Die rosette is oraloor verbrokkel in veelvoudige piepklein vlekkies of spikkeltjies en so nou aan mekaar spasieer dat die diep, okeragtige skynsel van die tussenruimtes verdonker word. Net so is ook die soliede vlekke gebroke. Hier en daar kan die ryke grondkleur geëien word; veral aan die sykante van die nek, die skouers, die buitekant van die voorbene en aan die bokant van die stert waar die swart spikkels nie so maklik opgemerk kan word nie. Die spikkels kom sterker en verdig op die rug na vore, vanaf die kroontjie tot by die lendene, sodat hierdie deel (veral die rug en die lendene) in alle opsigte swart vertoon. Die kleur en patroon op die wange en die sykante van die nek is soos 'n gewone luiperd s'n. Die nek, die binnekant van die bene en die agterkant van die pens is wit (en met kolletjies bedek). Die voorste gedeelte van die pens wat by die bors aansluit lyk dof- of liggeel afgewit. Die vel (wat geslagloos en moontlik onuitgerek blyk te wees) se mates is soos volg: die kop en lyf is 3 vt. 11 dm. lank; die stert is 2 vt. 6 dm. lank (hoewel gebrekkig aan die punt); altesaam 6 vt. en 5 dm. Hierdie pels is aan die Britse Museum deur F. Bowker versend en dra die etiket: "40 miles N.E. of Grahamstown."[14]

'n Tweede eksemplaar van Collingham naby Grahamstad (N. Abraham, B.M. no. 86.7.15.1) is veel donkerder as die vorige. Die rug en flanke is heeltemal swart en die vaal grondkleur is oral meestal doodgekleur. Die buitekante van die dye toon 'n sigsag-patroon van samevloeiende soliede vlekke wat kontrasteer met die wit tussenruimtes. Die wange, keel, pens en binnekant van die bene is wit. Die pels is 'n bietjie langer, maar sag en glad en nie grof nie.[14]

'n Derde eksemplaar van Grahamstad word uitgebeeld in die werk van W.L. Sclater (kyk na beeld regs). Pocock veronderstel hierdie eksemplaar kan nogal lyk op die een van Collingham. Daarteenoor was die eksemplaar wat deur Trimen aangeteken is soortgelyk aan die een wat deur Bowker ingestuur is. Hierdie derde eksemplaar dra die etiket: "Bucklands, near Koonap".[14]

Pocock beskou die eksemplare sonder twyfel as mutasies. Volgens die bewyse is (of was) hierdie mutasies slegs op een plek dominant. Omdat hy nie ander luiperdvelle uit Grahamstad kon kry en ondersoek nie, dink hy dit sou beter wees om eerder die naam melanotica slegs tot Grahamstad en omgewing te beperk en nie die hele bevolking luiperds uit die Kaapprovinsie te betrek soos Allan dit wel voorgestel het nie.[14]

1939: Felis leopardus var. melanotica (Kaapse luiperd) is ook opgeneem in A checklist of African Mammals van Glover Morrill Allen en verwys spesifiek na die eksemplare van die heuwels 40 myl vanaf Grahamstad, maar ook die Kaap die Goeie Hoop.[21]

1953: Ellerman, Morrison-Scott and Hayman neem aan die hele Afrika word deur één inheemse luiperdspesie bewandel. Hulle deel luiperds van grotendeels Suider-Afrika, P.p. leopardus (bewoude Wes-Afrika en Nigerië), P.p. shortridgei (Angola en Damaraland), P.p. puella (Kaokoveld, suidwestelike Afrika) en P.p. melanotica (vanaf die Kaapkolonie tot Suid-Rhodesië) saam in een groep en beskou hierdie groep as identies met die luiperd in Egipte tot Tanganjika (P. p. pardus).[22]

1966: Die Tsjeg, Luděk J. Dobroruka, (in sy artikel Ein Beitrag zur Kenntnis südafrikanischer Leoparden, Panthera pardus (Linnaeus, 1758)) beskou die Grahamstad-luiperd wat deur Günther omskryf is nie as 'n subspesie nie, maar 'n melanistiese mutasie.[23]

1995: Sriyanie Miththapala, John Seidensticker and Stephen J. O'Brien voer aan hul DNS-analise van Afrikaluiperds bied genoeg rede om die hele klassifisering van die subspesies te hersien – alle luiperds in Afrika behoort tot een en dieselfde subspesie. Die Afrikaluiperds onderskei hul duidelik van die ander luiperdbevolkings buite Afrika. Maar verskille binne Afrika is afwesig: daar is ooreenkomste wat betref gedeelde allele vir allosieme, gedeelde mtDNS-haplotipes en gedeelde fragmente in die DNS-vingerafdrukke. Ontleding van die skedeleienskappe (uit 'n vorige studie van 1992) kon ook nie beduidende verskille onder die Afrikasubspesies uitwys nie. Alles in ag genome word daar voorgestel dat die luiperdbevolkings in Afrika onder een drienamige wetenskaplike naam ingedeel moet word: Panthera pardus pardus. Die tabel op bl. 1118 van die artikel toon egter dat nie 'n enkele monster van die Kaapse luiperd (kodenaam MEA) opgespoor of getoets is nie.[24]

2001: 'n Opvolgstudie deur Uphyrkina, Johnson, Quigley, Miquelle, Marker, Bush en O'Brien laat ook die Kaapse luiperd uit hul navorsing. 'n Nuwe bevinding deur proefnemings te doen op wilde Marokkaanse, Namibiese, Botswana-, Krugerwildtuin- en Zimbabwese luiperds, dui nou dat die Afrikaluiperds onder mekaar op grond van mtDNS die meeste verskil as enige luiperdgroep wêreldwyd en sodoende 'n baie hoë diversiteit het.[25]

November 2015: Volgens die National Geographic word die Kaapse luiperd steeds nie as 'n afsonderlike subspesie erken nie, al is hierdie luiperds kleiner gebou as dié in die savanne.[26][27]

Jag en dieet[wysig | wysig bron]

Die Kaapse luiperds is nie kieskeurig wat voedsel betref nie en het 'n diverse dieet waarby die prooigrootte enorm verskil. Daar word hoofsaaklik klipdassies en klipspringers geëet. Hierdie twee prooidiere vorm 60% van alle prooi. Die ander prooidiere is ander boksoorte en ystervarke. Soms word vis, reptiele en insekte en baie selde ook bobbejane gevang. By laasgenoemde is die luiperd eintlik te klein.[1]

Die Kaapse luiperds sal ook krieke, akkedisse, knaagdiere en hase vang, maar ook ystervarke en selfs hoefdiere so groot soos die eland. Die dieet wissel na gelang wat en hoeveel die onmiddellike habitat bied: in die Boland, Sederberg en Gamka word die klipspringer en klipdassie die meeste gevreet, terwyl die ystervark en die Kaapse grysbok aansienlik meer in die Boland gevang word. Die Kaapse luiperd vreet selde bobbejane, grootliks omrede die luiperd te staan kom voor die tropbeskerming, ratsheid en lang slagtande wat in Kees se guns tel. Hoewel die bobbejaan en luiperd dikwels mekaar se paaie kruis, sal die bobbejaan liefs die luiperd vermy. Volgens die provinsiale voedselopname beslaan die bobbejaan slegs 5% van die luiperd se dieet.[8]

Mededinging[wysig | wysig bron]

Eeue gelede het die luiperd in die Wes-Kaapgebied om prooi meegeding met leeus, wildehonde, jagluiperds en hiënas, maar laasgenoemde drie het in die gebied heeltemal uitgesterf. Die luiperd het deur sy aanpasbaarheid en skuheid hom na die berge teruggetrek en sodoende 300 jaar van habitatverlies en verdelging oorleef. Om hierdie rede is die luiperd vandag die Wes-Kaap se hoofroofdier.[8]

Voortplanting[wysig | wysig bron]

'n Werpsel bestaan uit 2 of 3 welpe. 'n Ervare wyfie kan elke 18 maande tot 2 jaar 'n werpsel grootmaak. Die sterftesyfer van die welpies is wel hoog (ten minste 50%, maar waarskynlik hoër), veral in die eerste paar lewensmaande. Die ouer welpies sterf dikwels in die territoriale gevegte met ander volwasse mannetjies. Totdat 'n luiperdmannetjie omtrent 4 jaar oud is, moet hy homself handhaaf tussen die tuisgebiede van ander volgroeide en dominante mannetjies deur so min as moontlik op te val. Die wyfies kan reeds op 3 jaar voortplant.[1]

Ekologiese nut[wysig | wysig bron]

Binne sy tuisgebied speel die luiperd 'n belangrike rol om die ekostelsel gesond te hou. Eerstens word meegeding met die kleiner mesoroofdiere, soos die rooikat en rooijakkals, en tweedens word soms op ander karnivore, soos die bakoorjakkals, muskeljaatkat, maanhaarjakkals en jagluiperd, jag gemaak. Luiperds is roofdiere wat aas voortbring waarop aasdiere teer. As luiperds uit die ekologie geneem word of aansienlik verminder, sal die aasdiere die plek van die roofdiere inneem en self roofdiere word, wat op hul beurt ook ander (kleiner) roofdiere deur hul dominante en toenemende getalle bedreig.[28]Derdens weer die luiperd siek en swak diere uit die ekostelsel, verhoed sodoende verspreide siektes en beskerm die voortbestaan van diere met 'n sterk en gesonde genetika. Sou hierdie hoofroofdier uit die omgewing gehaal word, verlig dit die druk op die kleiner roofdiere aansienlik, wat skielike bevolkingsontploffing van hierdie middelslagroofspesies tot gevolg het. Dit het op sy beurt weer 'n nadelige uitwerking op die prooidiere, maar so ook die kleinvee. Uit "weerwraak" oor laasgenoemde word dikwels enige roofdier dan voor die voet verdelg, wat opnuut die hele biodiversiteit van die omgewing versteur.[8]

Bedreiging[wysig | wysig bron]

Hierdie bronsstandbeeld is net buite Houtbaai in die Skiereiland opgerig ter nagedagtenis aan die luiperds wat vroeër dikwels in dié omgewing te sien was. In 1933 was die laaste Kaapse luiperd in die baai geskiet.[29][30]

Die Kaapse luiperd is nie op die Rooilys van die IUBN of een van die CITES se bylae vermeld nie. Die luiperd as gehele spesie word aangegee as Byna bedreig in die IUBN-rooilys, Bylaag I.[1] Die Kaapse luiperd is nog nie 'n erkende subspesie nie en meer ondersoek moet nog duidelikheid verskaf sodat hierdie luiperds ook goed beskerm kan word. Natuurlike bedreigings by veral die welpies is roofvoëls (arende), slange, siektes en ondervoeding. By volgroeide luiperds kan deurgesteekte ystervarkpenne wat ontsteek uiteindelik dodelik wees. Luiperds sal ook dikwels tot die dood baklei vir 'n goeie territorium.[1] Hoewel hierdie diersoort aanpasbaar is en wydverspreid voorkom, word die voortbestaan van sekere bevolkings oor die algemeen bedreig deur habitatverlies, habitatversnippering, jag om handelsdoeleindes en verdelging.[8] Die ongekontroleerde (onwettige) jag en habitatverlies se oorsake is dikwels te vinde in verouderde metodes van veebestuur.[1]

In die Wes-Kaap staar die luiperd die volgende bedreigings in die gesig:[8]

  • Land- en stadsbou (lei tot habitatverlies, bevolkingsafname, habitatversnippering en vermindering van prooidiere)
  • Paaie en verkeer (bring skeiding van tuisgebied en ander luiperds mee en lei tot padvrektes)
  • Onwettige stel van draadstrikke en slagysters (hoewel hierdie praktyk dikwels die kleinwild voor oë het, kan luiperds daarin verstrik raak, hulself beseer en uiteindelik vrek. Verder verminder hierdie strikke ook die beskikbare prooi)
  • Verdelging voor die voet (om nog 'n kleinveeslagting te verhoed)
  • Willekeurige gebruik van gifstowwe en plaagdoders (affekteer die gesondheid van sowel roofdier as prooi)
  • Veldbrande (wat te dikwels en te groot uitbreek, word vererger deur indringerplante. Prooidiere kan in die slag bly, maar so ook digte plantegroei wat tydens jagtogte vir die luiperd as wegkruipplek dien)
  • Onoordeelkundige verskuiwing van luiperds (kan lei tot "genetiese vervuiling", asook regstreekse vrektes deur gevegte met die diere wat hul grondgebied probeer beskerm. Luiperdwelpies word dikwels ook so doodgemaak)

Bogenoemde probleme kan opgelos word deur die inheemse plantegroei te behou; permanente en trekarbeiders die belang van biodiversiteit te leer; die aanmelding van onwettige jag en strikke wat gestel is; brandpaaie te onderhou en indringerplante uit te roei; natuurlike prooidiere van die luiperd volhoubaar te beskerm en beweeglikheid in en oor die erwe, landgoed of landbougrond toe te laat.[8]

In die Oos- en die Wes-Kaap is daar ondertussen navorsing gedoen omtrent die gene. Uit 40 monsters is bepaal tot watter mate die diere verwant is (wat dus migrasie en wisselwerking aantoon). Die luiperds in die Overbergstreek sukkel om nuwe bloed te kry. Een voorgestelde oplossing is om meer natuurgebied vir hierdie diersoort vry te maak, maar juis die omgekeerde is bereik: slegs 20% van die Overberg is nog beskermde natuurgebied. Die ander oplossing, sonder om voedselsekerheid in te boet, is om vrye beweegruimte vir die dier op die Overbergse plase en ander landgoed toe te laat.[10]

Noemenswaardige optekeninge[wysig | wysig bron]

Daghregister[wysig | wysig bron]

Van Riebeeck se Daghregister Deel I en Deel II maak gebruik van onderskeidelik tijger, luperts en lupaerts. Hoewel in die voetnota staan Onder ‘tijgers’ moet hier luiperds verstaan word, en nie tiere in die regte sin van die woord nie. Elders in die Dagverhaal word daar egter ook wel van ‘luperts’ of ‘lupaerts’ gepraat. Vgl. bv. 1 en 12 Junie 1655, verklaar dit nie waarom luperts en tijgers in "dat de luperts, leeuwen off tijgers geen quaet aen de koebeesten hebben cunnen doen" van mekaar onderskei word nie.

Op Sondag, die 2de Mei 1655, skryf Jan van Riebeeck in sy dagboek dat twee luiperds daardie nag ses van hul Hollandse skape in die stal doodgebyt het, in die teenwoordigheid van die twee persone wat daar gewaak het. Daar is verskeie gate deur die stal se sooimuur (wat omtrent twee voet dik was) gebreek, waardeur hulle uitgekom het, sonder dat die wagters hulle kon keer. Die aand het die luiperds ook by die hoenderhok ingebreek en die Kompanjie se enigste 3 ganse wat hul oorgehad het die nek afgebyt. Die persoon wat hul probeer uitjaag het is erg in die arm gebyt. Van Riebeeck vermoed dat hierdie wilde gediertes hulle meermaal in die reëntyd gaan begin kwel.

Op 1 Junie 1655 was daar weer 'n luiperd in die hoenderhok deur die nalatigheid van die hoenderwagter, wat die gat onder die deur, waar die hoenders in- en uitgaan, oopgelaat het. Sodoende het dieselfde dier weer 3 van hul 5 ganse (wat deur die Heer Van Goens geskenk is om aan te teel) doodgebyt. Om die luiperd te vang of dood te maak, het die stalkneg en die sieketrooster (sieckenvaer) die hoenderhok binnegegaan. Die sieketrooster, Willem Barentszoon Wijlant, het op die luiperd geskiet en rakelings gekwes, waarna die dier op hom gespring, die kloue in sy kop geslaan en hom terseldertyd in die arm gebyt het. Wijlant was genoodsaak om die luiperd los te laat. Die stalkneg het ook ligte hoofbeserings opgedoen, maar die sieketrooster, wat al voorheen met luiperds in soortgelyke omstandighede te doen gehad het, het ernstige bytwonde opgedoen. Van Riebeeck vind dit merkwaardig hoe die beeste in die nabygeleë kraal saam 'n halfmaan met hul horings gevorm het, in die rigting van die hoenderhok se deur, sodat die luiperd omtrent uit die beeste se horings moes bly en ontvlug.

Op 12 Junie 1655 het die Khoi-Khoin die koloniste versoek dat 'n soldaat of twee moet saamkom om 'n sekere wilde dier wat onder hul vee verwoesting saai van kant te maak. Hierdie versoek is toegestaan en 'n sersant met drie of vier soldate is saamgestuur. Daar by die duine aangekom, het die Khoi-Khoin met assegaaie in die hand die dier in die bosse vasgekeer, maar het self 'n veilige afstand behou. Hulle het hul assegaaie in die bosse gewerp, maar het die dier net een keer in die been raakgegooi. Die sersant het met die eerste skoot die groot luiperd met sy snaphaan in die nek geskiet. Die dier het morsdood op die grond geval. Van Riebeeck skryf die Khoi-Khoin het in verwondering gestaan hoe vinnig so 'n dier gedood kon word. By die nadoodse ondersoek in die fort is vasgestel dat hierdie knewel se regterbeen nog vars deur 'n koeël aan stukke geskiet is. Van Riebeeck het dus aangeneem dat dit dieselfde luiperd moes wees wat die sieketrooster aangeval het, en skade aan hul skape, bokke, ganse en eende berokken het.

Teen 17 Junie 1656 was die koloniste nou al dik oor die Kompanjie se veeverliese deur roofdiere. Die probleem is opgelos deur 'n beloning uit te loof: voor een leeuw die gevangen off geschoten wordt 6, een tijger off wolff 4, ende een lupert 3 ra. van 8en, sijnde den wiltschut voor eerst betaelt 2 cannen Spaense wijn, 3 lb. tabacq ende 2 realen van 8en.

Vyf weke later, op die 23ste Julie 1656, bring een van die bosvolcq (bosarbeiders van die Kompanjie) 'n luiperd terug wat hy naby die koringland by Ronde Bosjen[31] geskiet het. Hy is daarvoor, volgens die resolusie van 17 Junie 1656, met 3 agtreale beloon.[32] By die besoekende skeepslui was 'n "agtreaal" bekend as reaal van achten; 'n agtreaal is één silwermunt ter waarde van 8 reaal (Spaans: real de a ocho of real ocho) en is aangedui met die teken /8/.[33]

Beschryvinge van de Kaap der Goede Hoope[wysig | wysig bron]

François Valentijn teken in Deel II die inheemse Khoi-benaming vir die Kaapse luiperd (tijger) aan: Tquassouw, of Tkuussomo. In 'n voetnota van R. Raven-Hart word gestel die uitspraak is blykbaar onvas, want in Griekwa is dit xoasao-b, en in Nama: /garu-b.

Bron[wysig | wysig bron]

  1. 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 (nl) Spots – Save & Protect Our Treasures: Luipaard – Kaapse luipaard
  2. (de) Eurovine: Leopards Leap Cabernet Sauvignon Merlot 2011
  3. (nl) Andriessen, P.J. 1900. Het weezen van Vlissingen, of Hoe onze republiek onafhankelijk werd. Leiden: A.W. Sijthoff, p. 111 Kantaantekening: De Afrikaansche tijger, eigenlijk Kaapsche luipaard, wordt in Zuid-Afrika altijd tijger genoemd. Gewond, is hij uiterst gevaarlijk.
  4. C.S. Grobbelaar. 1959. Soogdiere: Die Vleisetende Roofdiere in: C.F. Albertyn e.a. Die Afrikaanse Kinderensiklopedie Deel VI. Bl. 2526: … op die lys is daardie groot kat met swart spikkels wat ons in Suid-Afrika die tier noem. Ons sit 'n bietjie opgeskeep met hierdie naam wat ons voorgeslagte vir hom gegee het... Maar nou die naam! Baie mense noem hom bergtier. Hierdie tier van ons kom oor die hele Afrika en in Indië voor. In Indië waar die Hindoes baie meer las van hom het as ons, noem die inboorlinge hom die cheta-bagh, d.w.s. die 'gespikkelde tier'...Dierkundiges wil hê ons moet hom die luiperd noem. Hulle is so gewoond daaraan om die name van diere te verander dat hulle nie kan insien waarom ons aan die ou volksnaam wil kleef nie. Om verwarring te voorkom sal ons hom maar in die vervolg bergtier (luiperd) noem, hoewel hy nog altyd in die volksmond bekend sal staan as die 'tier' . Op bl. 2531 staan (met verwysing na die jaguar): Hy is die Westelike Halfrond se grootste kat. Hierdie groot, swaar kat van by die agt voet en byna 250 pond en met die volmaakte toerusting van 'n roofdier is 'n ware tiran in die hele Suid-Amerikaanse dierewêreld. Hulle noem hom daar ook 'el tigre', die tier. Dit lyk of elke wêrelddeel maar graag 'n tier wil hê: ons in Suid-Afrika noem ons groot, swart, gespikkelde kat ook die 'tier'
  5. Raidt, E.H. 1976. Afrikaans en sy Europese verlede: Van Tacitus tot Van Wyk Louw. Kaapstad: Nasou Beperk, 159-160: Die betekenisverskuiwing by plante- en diername is byna 'n hoofstuk op sigself. Die koloniste, en reeds vóór hulle die Nederlandse seevaarders, het aan die Kaap met baie diere en plante kennis gemaak wat 'n sekere ooreenkoms getoon het met dié in hulle Europese stamland... Van die diername iswolf, tier, luiperd, jakkals en seekoei besonder opvallende voorbeelde van misleidende naamgewing met betekenisverskuiwing. Ons noem in Afrikaans bv. diere van die hiëna-soort wolf, terwyl die Afr. wildehond tot die hiëna-soort behoort. Die Afr. tier (ouer vorm tiger, vgl. Tygerberg) heet in Nederlands panter of luipaard, nie tijger nie; die diersoort wat in Ndl. tijger genoem word, kom in Suid-Afrika glad nie voor nie. Om die verwarring nog groter te maak, word in Afr. luiperd soms ook sinoniem met tier gebruik. Maar hierdie gebruik van wolf (= hiëna) en tier (= luiperd) is vandag in Afrikaans beperk tot sprekers van 'n ouer geslag. Die gangbare vorme is hiëna en luiperd.
  6. Martins, Quinton. 2010. Big Brother is Watching. Environment, 1(2):58-59: Three hundred and fifty years ago, leopards, then referred to a 'tijgers' or 'tygers' were reported in the Cape Peninsula by the Dutch. We know this because the late Jack Skead wrote a fabulous historical account of mammals in South Africa, based on diaries and early newspapers. Now one can understand the naming of Tygerberg and Tyger Valley – in fact many farmers in the rural areas still refer to leopards as a 'tier' (tiger).
  7. G.G. Kloeke, Herkomst en groei van het Afrikaans. Universitaire Pers Leiden, Leiden 1950, p. 345: ‘Wat by ons 'n tier heet, die Panthera pardus, heet in Nederland 'n panter of luipaard’.
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 8,5 8,6 8,7 8,8 (af) Jackson, Janice. 2014. 'n Bestuurgids vir grondeienaars oor die luiperd in die Wes-Kaap (Panthera pardus pardus) — toppunt roofdier in die Fynbosbioom. Cape Nature.
  9. C.S. Grobbelaar. 1959. Soogdiere: Die Vleisetende Roofdiere in: C.F. Albertyn e.a. Die Afrikaanse Kinderensiklopedie Deel VI. Pretoria: Nasionale Boekhandel Beperk. Bl. 2526
  10. 10,0 10,1 (nl) Go Zuid-Afrika. 2014. Nood aan betere bescherming van het Kaapse luipaard. 28 juni.
  11. Koningsberger, Jacob Christiaan. 1902. Mededeelingen uit 's lands plantentuin. Deel LIV: De Zoogdieren van Java. Batavia: G. Kolff & Co. bl. 15
  12. Brehms Tierleben: Allgemeine Kunde des Tierreichs. (1915, 4. Auflage). Säugetiere – Dritter Band. Leipzig und Wien Bibliographishes Institut, S. 84: Es gibt natürlich auch Farbenabweichungen. Verhältnismäßig häufig ist Melanismus, und zwar besonders in gewissen Gebieten. Er scheint nämlich beim Leoparden hauptsächlich auf Sumatra, Java, Malakka, Südindien und Abessinien beschränkt zu sein. Diese sogenannten „schwarzen Panther” sind aber nicht einfarbig schwarz. Es lassen sich vielmehr auch auf ihrem Fell bei geeigneter Beleuchtung die Flecke deutlich erkennen. Daß es sich bei ihnen nicht, wie man früher annahm, um eine besondere Art handelt, geht daraus hervor, daß man schwarze und normal gefärbte in einem Wurf gefunden hat. Weit seltener als Melanismus scheint Albinismus bei Leoparden vorzukommen. Aus eigener Anschauung ist Hilzheimer nur ein Albino bekannt, den er 1909 auf der Jagdausstellung Berlin gesehen hat. Dieser stammte aus Deutsch-Ostafrika. Auch bei ihm war die Fleckenzeichnung deutlich sichtbar.
  13. Bos, Hemmo. 1889. Het leven der dieren: een leesboek der dierkunde. W.E.J. Tjeenk Willink: Onderzoorten: In Afrika: 4e. de Noordafrikaansche luipaard, met tamelijk vale kleur, die echter naar het zuiden toe helderder wordt; 5e. de Kaapsche luipaard, die meer aan den Soendavorm herinnert.
  14. 14,0 14,1 14,2 14,3 14,4 Pocock, R.I. 1932. The Leopards of Africa. Proceedings of the Zoological Society of London. 102(2): 543–591
  15. W. Wedgwood Bowen. 1926. Albinism, melanism and abnormal coloration in African animals. Sudan Notes and Records, 9(2):71: Several cases of melanism in the Leopard (Felis pardus) are on record. Four are from near Grahamstown, South Africa, and would all appear to have been related. One, which was exhibited in the Albany Museum, at Grahamstown, is described in the Proceedings of the Zoological Society for 1883, p. 535. It was abundantly covered with " small black simple spots, almost to the exclusion of the ordinary 4 rose ' or ' ring ' spots." A second was described, and a coloured plate given in the Proceedings for 1885, p. 243. Here also single spots take the place of rosettes, and along the back " they are more or less confluent, so that the whole of the back appears to be of black colour, which is most intense above the lumbar region." The third was sold at a church bazaar and never described, while the fourth is described and a photograph of the flat skin reproduced in the Proceedings for 1886, p. 205. This was the darkest of all, nearly the whole of the upper parts being deep, glossy black, without a trace of any spots. Two more were seen, but not procured, in the same neighbourhood.
  16. 16,0 16,1 16,2 16,3 Günther, Albert. 1885. Note on a supposed melanotic variety of the Leopard, from South Africa. From the Proceedings of the Zoological Society of London, March 3: 243-245
  17. Sclater, W.L. 1900. The Fauna of South Africa. Volume I. London: R.H. Porter, p. 36-37
  18. Lydekker, R. 1908. The Game Animals of Africa. London: Rowland Ward, p. 430
  19. Allen, J.A., Lang, H. & Chapin, J.P. 1924. Carnivora collected by the American Museum Congo Expedition. Bulletin of the American Museum of Natural History. Volume 47, Article 3: p. 251.
  20. National Museum of Southern Rhodesia. 1967. Arnoldia, Rhodesia
  21. Allen, G.M. 1939. A checklist of African Mammals. In: Bulletin of the Museum of Comparative Zoology at Harvard College (Volume 83) p.246
  22. Heptner, V.G. Mammals of the Soviet Union, Volume 2 Part 2 Carnivora (Hyenas and Cats)
  23. Smithers, R.H.N. & Skinner, J. 1990. The mammals of the Southern African subregion. Pretoria: University of Pretoria.
  24. Sriyanie Miththapala, John Seidensticker and Stephen J. O'Brien. 1996. Phylogeographic Subspecies Recognition in Leopards (Panthera pardus): Molecular GeneticVariation. Conservation Biology, 10(4): 1115–1132
  25. Olga Uphyrkina, Warren E. Johnson, Howard Quigley, Dale Miquelle, Laurie Marker, Mitchel Bush and Stephen J. O'Brien. 2001. You have full text access to this content Phylogenetics, genome diversity and origin of modern leopard, Panthera pardus. Molecular Ecology, 10(11):2617-2633
  26. Conniff, R. 2015. Learning to live with leopards. In: National Geographic, 10 November
  27. (nl) National Geographic.nl : Panters zoeken hun toevlucht in de stad : Een jonge ‘Kaapse’ luipaard, vastgelegd met een cameraval in de Cederberg Wilderness in Zuid-Afrika. De bergroofdieren zijn kleiner dan hun verwanten op de savanne, maar vormden geen officiële ondersoort.
  28. Lesersbrief "Looming crisis for big cats" van Marie & Jon Hemp in die briewekolom "Viewpoint". In: Africa, 1998, Jaargang 6, Uitgawe 6, bl. 9: … It was after a visit by a prowling spotted hyaena that talk around the campfire turned to these often-reviled opportunists. Steve (Pope of Chipembere Safaris, Zimbabwe) expressed a concern for the future of the big cats that we feel has far-reaching implications for wildlife and for wildlife tourism. He feels that man's intervention has caused a major shift in the balance of power between the hyena and the big cats (lion, leopard and cheetah). This shift can be seen in the dominance now enjoyed by the hyaena packs over lions in Savuti, as graphically depicted by the Jouberts in their 'Sisterhood' video, and by the ease with which hyaenas can rob cheetah and leopard of prey. Steve's research shows that historically the hyaena was almost entirely scavenger, a skulking coward that preyed on leftovers, not nearly bold enough to challenge the dominant cats. The tables have now turned through man's intervention with the free availability of refuse from camps, selective hunting of the big cats, and the relative abundance of carrion from culling, poaching and hunting. Hyaenas are thus thriving and in many instances are able to dominate the cat predators, driving them into remoter parts and endangering their survival.
  29. Die Burger. 1991. Luiperd van metaal kyk uit oor die see naby Houtbaai. 13 Mei:8.
  30. Pugh, Lewis Gordon. 2010. Achieving the impossible: A fearless hero. A fragile earth. Johannesburg: Ball. Another troubling image is closer to where I often train. In Hout Bay there is a statue of a lone leopard looking out to sea and it commemorates the last Cape Leopard to be shot in the bay in 1933. Hout Bay ('Wood Bay' in Afrikaans) was woodlands 200 years ago; now most of the trees are gone and Cape Leopards are on the verge of extinction.
  31. Godée-Molsbergen, E.C. 1910. Geschiedenis van Zuid-Afrika voor schoolgebruik. Londen: Longmans, Green & Co, p. 5: Wilde dieren. - Sterke wind. - Rondebosch. - Bij het Fort waren volop wilde dieren: leeuwen, tijgers, jakhalzen, bavianen, zeekoeien en slangen. Sprinkhanen dreigden al wat geplant was te zullen verwoesten. Van de sterke windvlagen had het koren in de Tafelvallei veel te lijden en daarom beproefde men de korenbouw achter de Tafelberg bij de Liesbeeckrivier, waar een rond bos lag, nu Rondebosch geheten; daar lagen de korenvelden niet zo in de wind. De verkregen ossen waren nuttig bij het ploegen en het hout slepen uit te bossen. Maar niet lang had men nut van ze.
  32. Engelbrecht, C.L. 1987. Geld in Suid-Afrika. Kaapstad: Tafelberg-Uitgewers, bl. 17: Dit wil voorkom asof 'n spesifieke munt altyd gebruik is vir die prysvasstelling van 'n artikel of bepaalde diens … Roofdiere was blykbaar 'n bron van baie probleme en vrees. Vir die skiet van 'n leeu is ses Spaanse reaal betaal, vir 'n luiperd drie en vir 'n jakkals vier.
  33. Engelbrecht, C.L. 1987. Geld in Suid-Afrika. Kaapstad: Tafelberg-Uitgewers. bl. 14