Gaan na inhoud

Kroniese obstruktiewe longsiekte

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Kroniese obstruktiewe longsiekte
Ander nameKOLS
Deel van 'n long met sentrilobulêre ekseem, met vergrote lugspasies in die middel van die lobule wat gewoonlik deur rook veroorsaak word en 'n belangrike verskynsel in KOLS is.
SpesialiteitPulmonologie
SimptomeKortasemigheid, kroniese hoes, slymvervaardiging
KomplikasiesAngs, depressie, longhartsiektes, pneumotoraks
Begin gewoonlik op35 jaar en ouer
TydsduurLang termyn
OorsakeTabakrook, lugbesoedeling, genetika[1]
VoorkomingOphou rook, beter binnens- en buitenshuise luggehalte, tabakbeheermaatreëls
BehandelingPulmonêre rehabilitasie, langtermyn-suurstofterapie, longvolumereduksie
Frekwensie213 miljoen (2021);[2]
2,7% van wêreldbevolking[2]
Sterftes3,65 miljoen (2021);[3]
5% van globale sterftes[1]
Mediese waarskuwing

Kroniese obstruktiewe longsiekte of KOLS (Engels: Chronic obstructive pulmonary disease of COPD) is 'n soort progressiewe longsiekte gekenmerk deur kroniese respiratoriese simptome en lugvloeibeperking.[4] Die Global Initiative for Chronic Obstructive Lung Disease het KOLS in 2024 gedefinieer as 'n heterogene longtoestand wat gekenmerk word deur kroniese respiratoriese simptome (kortasemigheid, hoes, slymvervaardiging en/of die verergering van die siekte) as gevolg van afwykings van die lugweë (brongitis, brongiolitis) en/of alveolusse (emfiseem) wat aanhoudende, dikwels progressiewe, lugvloei-obstruksie veroorsaak.[5] Dit kan ook chroniese obstruktiewe longsiekte of COLS gespel word.

Die hoofsimptome van KOLS sluit in kortasemigheid en 'n hoes, wat slym kan produseer.[6] Die siekte vererger geleidelik, met alledaagse aktiwiteite soos stap of aantrek wat moeiliker word. Hoewel dit ongeneeslik is, is dit voorkombaar en behandelbaar.

Die twee mees algemene soorte KOLS is emfiseem en kroniese brongitis, en dit was die twee klassieke KOLS-fenotipes. Dié basiese dogma is egter bevraagteken, aangesien wisselende grade van saamvoorkomende emfiseem, kroniese brongitis en potensieel beduidende vaskulêre siektes almal erken is by mense met KOLS, wat aanleiding gegee het tot die klassifikasie van ander fenotipes of subtipes.[7]

Emfiseem word gedefinieer as vergrote lugruimtes (alveolusse) waarvan die wande afgebreek het, wat tot permanente skade aan die longweefsel lei. Kroniese brongitis word gedefinieer as ’n produktiewe hoes wat minstens drie maande van elke jaar oor twee jaar aanwesig is. Albei dié toestande kan bestaan sonder lugvloeibeperking wanneer dit nie as KOLS geklassifiseer word nie. Emfiseem is slegs een van die strukturele afwykings wat lugvloei kan beperk en kan by ’n beduidende aantal mense bestaan sonder lugvloeibeperking.[8][9] Kroniese brongitis lei ook nie altyd tot lugvloeibeperking nie. By jong volwassenes met kroniese brongitis wat rook, is die risiko om KOLS te ontwikkel egter hoog.[10] Baie definisies van KOLS in die verlede het emfiseem en kroniese brongitis ingesluit, maar dit is nog nooit in definisies van die GOLD-verslag ingesluit nie.[4] Kols en asma kan by sommige individue saam bestaan en na mekaar toe konvergeer.[11] Kols word geassosieer met laegraadse sistemiese inflammasie.[12]

Die mees algemene oorsaak van KOLS is tabakrook.[13] Ander risikofaktore sluit binnens- en buitenshuise lugbesoedeling in, insluitend stof, blootstelling aan beroepsirritante soos stof van grane, kadmiumstof of -dampe en genetika, soos 'n alfa-1-antitripsientekort.[10][14]

In ontwikkelende lande is algemene bronne van huishoudelike lugbesoedeling die gebruik van steenkool en biomassa soos hout en droë mis as brandstof vir kook en verhitting.[15]

Die meeste gevalle van KOLS kan voorkom word deur blootstelling aan risikofaktore soos rook en binnens- en buitenshuise lugbesoedelstowwe te verminder.[16] Hoewel behandeling die verergering kan vertraag, is daar geen afdoende bewyse dat enige medikasie die langtermyn-agteruitgang in longfunksie kan verander nie. Kolsbehandelings sluit in ophou rook, inentings, pulmonêre rehabilitasie, brongodilatore en kortikosteroïede in. Sommige mense kan baat vind by langtermyn-suurstofterapie, longvolumevermindering en longoorplantings. By diegene wat periodes van akute verergering van die siekte ervaar, kan verhoogde gebruik van medikasie, antibiotika, kortikosteroïede en hospitalisasie nodig wees.[17]

Teen 2021 het KOLS ongeveer 213 miljoen mense geraak (2,7% van die wêreldbevolking).[2] Dit kom gewoonlik voor by mans en vroue ouer as 35-40 jaar.[1] In 2021 het KOLS 3,65 miljoen sterftes veroorsaak.[3] Byna 90% van KOLS-sterftes by persone jonger as 70 jaar kom in lae- en middelinkomstelande voor.[1] In 2021 was dit die vierde grootste oorsaak van die dood, verantwoordelik vir ongeveer 5% van alle sterftes.[1] Die aantal sterftes sal na verwagting verder toeneem weens voortgesette blootstelling aan risikofaktore en ’n verouderende bevolking.[4] In die VSA is die koste van die siekte in 2010 op $50 miljard geraam, waarvan die meeste aan verergerings toegeskryf word.[4]

Tekens en simptome

[wysig | wysig bron]
Die simptome.

Kortasemigheid

[wysig | wysig bron]

’n Kardinale simptoom van KOLS is die kroniese en progressiewe kortasemigheid wat die kenmerkendste eienskap van die toestand is. Kortasemigheid (asemnood) is dikwels die ontstellendste simptoom en is verantwoordelik vir die gepaardgaande angs en mate van gestremdheid wat ervaar word.[6] Simptome van hygende asemhaling en benoudheid op die bors wat met asemnood gepaardgaan, kan oor die verloop van ’n dag of tussen dae wissel en is nie altyd teenwoordig nie. Borsbenoudheid volg dikwels op inspanning.[6]

Baie mense met meer gevorderde KOLS haal deur getuite lippe asem, wat kortasemigheid kan verbeter.[18] Kortasemigheid is dikwels verantwoordelik vir verminderde fisieke aktiwiteit, en lae vlakke van fisieke aktiwiteit word met swakker uitkomste verbind.[19][20] In ernstige en baie ernstige gevalle kan daar voortdurende moegheid, gewigsverlies, spierverlies en anoreksie wees. Mense met KOLS het dikwels toenemende asemnood en gereelde verkoues voordat hulle behandeling soek.[6]

Hoes

[wysig | wysig bron]

Die algemeenste eerste simptoom van KOLS is ’n kroniese hoes, wat soms slym produseer. Slym wat opgehoes word, kan na gelang van sosiale of kulturele faktore, ingesluk of uitgespoeg word; dit is daarom nie altyd maklik om te evalueer nie. ’n Produktiewe (nat) hoes word egter slegs in tot 30% van gevalle gesien. Soms kan beperkte lugvloei ontwikkel in die afwesigheid van ’n hoes.[6] Simptome is gewoonlik erger in die oggend.[21]

’n Chroniese produktiewe hoes is die gevolg van die afskeiding van slym, en as dit minstens twee jaar vir langer as drie maande per jaar aanhou, word dit as chroniese brongitis gedefinieer.[10] Chroniese brongitis kan voorkom voordat die beperkte lugvloei ontwikkel wat diagnosties van KOLS is.[4] Sommige mense met KOLS skryf die simptome aan die gevolge van rook toe. In ernstige KOLS kan kragtige hoes lei tot ribbreuke of ’n kortstondige verlies van bewussyn.[6]

Verergerings

[wysig | wysig bron]

Akute verergerings in die siekte kan skielik voorkom en verskeie dae lank aanhou. Die kernsimptoom is toenemende kortasemigheid; ander simptome sluit oormatige slym, verergerde hoes en hyg in. ’n Algemene teken is lugvasvanging, wat dit moeilik maak om volledig uit te asem.[22] Die gewone oorsaak van ’n verergering is ’n virusinfeksie, meestal verkoue.[10] Die verkoue word gewoonlik met die wintermaande verbind, maar kan enige tyd voorkom.[23] Ander boonstelugweginfeksies kan bakterieel wees of soms in kombinasie, sekondêr tot ’n virusinfeksie, voorkom.[24]

Die algemeenste bakteriële infeksie word veroorsaak deur Haemophilus influenzae.[25] Ander risiko’s sluit blootstelling aan tabakrook (aktief én passief) en omgewingspartikels (binnens- én buitenshuis) in.[26] Tydens die Covid-19-pandemie het hospitaalopnames vir KOLS-verergerings skerp afgeneem, wat moontlik aan ’n vermindering in emissies en skoner lug toegeskryf kan word.[27] Daar was in dié tyd ook ’n beduidende afname in die aantal verkoue- en griepinfeksies.[28]

Rook van veldbrande blyk ’n toenemende risiko in baie dele van die wêreld te wees en regeringsagentskappe publiseer dikwels beskermende advies op hulle webtuistes. In die VSA word aanbeveel die gebruik van stofmaskers bied nie beskerming teen die fyn deeltjies in veldbrande nie en dat goedpassende "partikulaatmaskers" eerder gebruik word.[29] Dieselfde advies word in Kanada en Australië gegee.[30][31]

Die getal verergerings word nie met enige stadium van die siekte verbind nie; dié met twee of meer per jaar word as "gereelde verergerings" geklassifiseer en met ’n vinniger siektevordering verbind.[22] Kwesbaarheid wat met veroudering verband hou, verhoog verergerings en hospitalisasie.[32] Akute verergerings by KOLS is dikwels onverklaarbaar en word vermoedelik deur baie ander oorsake as infeksies veroorsaak. ’n Studie het die moontlikheid beklemtoon dat ’n longembolisme soms in dié gevalle verantwoordelik kan wees. Sulke embolismes kan op stollingsteenmiddels reageer.[33]

Ander toestande

[wysig | wysig bron]
'n X-straalfoto van longe met ernstige KOLS.

KOLS kom dikwels saam met verskeie onderliggende toestande (komorbiditeite) voor, deels weens gedeelde risikofaktore. Algemene komorbiditeite sluit in kardiovaskulêre siekte, disfunksie van die skeletspiere, metaboliese sindroom, osteoporose, depressie, angs, asma en longkanker.[34] Alfa-1-antitripsientekort (A1AT) is ’n belangrike risikofaktor vir KOLS.[35] Daar word aanbeveel dat alle mense met KOLS vir A1AT gesif word.[34]

Metaboliese sindroom is waargeneem by tot 50% van mense met KOLS en beïnvloed die uitkomste beduidend.[36] As dit saam met KOLS voorkom, is daar meer sistemiese inflammasie.[36] Dit is nie bekend of dit saam met KOLS bestaan en of dit as gevolg van die patologie ontwikkel nie. Metaboliese sindroom op sigself het ’n hoë koers van sieklikheid en sterfte, en dié koers word verhoog wanneer dit saam met KOLS voorkom.

Tuberkulose is ’n risikofaktor vir die ontwikkeling van KOLS en is ook ’n moontlike komorbiditeit.[10] Die meeste mense met KOLS sterf aan komorbiditeite en nie aan respiratoriese probleme nie.[37] Angs en depressie is dikwels komplikasies van KOLS.[38] Ander komplikasies sluit in ’n afname in lewensgehalte en verhoogde gestremdheid, gereelde borsinfeksies (insluitend longontsteking), sekondêre polisitemie, asemhalingsversaking, pneumotoraks, longkanker en kakeksie (spiervermorsing).[38][39]

Saam met dié komplikasies is daar ’n gepaardgaande risiko om pulmonale hipertensie te ontwikkel. Die geskatte voorkoms van pulmonale hipertensie wat KOLS kompliseer, is in ’n meta-analise op 39% gerapporteer.[40] Van die mense met KOLS wat vir longoorplantings gelys is, het 82% pulmonale hipertensie.[40] Alhoewel pulmonale hipertensie relatief skaars is by mense met KOLS, kan ligte verhogings in pulmonale arteriële druk tot swakker uitkomste lei, insluitend ’n verhoogde risiko van sterfte.[40]

Kognitiewe inkorting is algemeen by mense met KOLS, soos ook by ander longtoestande wat lugvloei aantas. Kognitiewe inkorting word verbind met ’n afnemende vermoë om basiese aktiwiteite te hanteer.[41]

Dit is onduidelik of mense met KOLS ’n groter risiko het om Covid-19 op te doen, hoewel hulle, indien besmet, ’n risiko het vir hospitalisasie en die ontwikkeling van ernstige Covid-19. Laboratorium- en kliniese studies toon egter die moontlikheid dat sekere ingeasemde kortikosteroïede vir KOLS ’n beskermende rol teen Covid-19 kan speel.[42]

Definisie

[wysig | wysig bron]

Baie definisies van KOLS het in die verlede kroniese brongitis en emfiseem ingesluit, maar dit is nog nooit in definisies van die GOLD-verslag opgeneem nie.[4] Emfiseem word gedefinieer as vergrote lugruimtes (alveolusse) waarvan die wande afbreek en is slegs een van die strukturele abnormaliteite wat lugvloei kan beperk. Die toestand kan bestaan sonder lugvloeibeperking, maar het dit gewoonlik.[8] Kroniese brongitis word gedefinieer as ’n produktiewe (nat) hoes wat oor twee jaar vir minstens drie maande van die jaar aanwesig is, maar dit lei nie altyd tot lugvloeibeperking nie, hoewel die risiko om KOLS te ontwikkel groot is.[10]

Dié ouer definisies het die twee tipes as "tipe A" en "tipe B" groepeer.[43] Later is besef die meeste mense met KOLS het ’n kombinasie van beide emfiseem en lugwegsiekte.[43] Dit word nou erken as die twee hooffenotipes van KOLS.

Oorsaak

[wysig | wysig bron]

Die algemeenste oorsaak van KOLS is blootstelling aan skadelike deeltjies of gasse, insluitend tabakrook, wat die long irriteer en inflammasie veroorsaak wat met verskeie gasheerfaktore in wisselwerking tree. Sulke blootstelling moet beduidend of langdurig wees.[4] Die grootste risikofaktor vir die ontwikkeling van KOLS is tabakrook.[13] Minder as 50% van kwaai rokers ontwikkel egter KOLS, en daarom moet ander faktore ook in ag geneem word, insluitend blootstelling aan binnens- en buitenshuise lugbesoedeling, allergene, beroepsblootstelling en gasheerfaktore.[21][10] Een van die bekende oorsake van KOLS is blootstelling aan konstruksiestof. Die drie hoofsoorte konstruksiestof is silikastof, niesilikastof (bv. stof van gips, sement, kalksteen, marmer en dolomiet) en saagsels.[44]

Gasheerfaktore sluit in genetiese vatbaarheid, faktore wat met armoede verband hou, veroudering en fisiese onaktiwiteit. Asma en tuberkulose word ook as risikofaktore erken, aangesien aangemeld word dat die komorbiditeit van KOLS 12 keer hoër is by pasiënte met asma (nadat data vir rookgeskiedenis aangepas is).[10] In Europa word lugweghiperreaktiwiteit as die belangrikste risikofaktor naas rook beskou.[10]

Alkoholmisbruik kan tot alkoholiese longsiekte lei en word as ’n onafhanklike risikofaktor vir KOLS beskou.[45] Die outomatiese reinigingsproses van die longe word deur chroniese blootstelling aan alkohol ontwrig en ’n inflammatoriese reaksie word bevorder.[46][47] Die skade lei tot ’n verhoogde vatbaarheid vir infeksie, insluitend Covid-19,[48] veral wanneer dit met rook gekombineer word.[45]

Rook

[wysig | wysig bron]

Die primêre risikofaktor vir KOLS wêreldwyd is tabakrook, met ’n verhoogde tempo van ontwikkeling van die siekte by rokers en voormalige rokers.[4][13] Van dié wat rook, sal ongeveer 20% KOLS ontwikkel,[49] wat toeneem tot minder as 50% by kwaai rokers.[4] In die VSA en Brittanje is 80-95% van mense met KOLS óf huidige óf voormalige rokers.[49][50][51]

Verskeie studies dui daarop dat vroue meer vatbaar as mans is vir die skadelike uitwerking van tabakrook.[52] Met dieselfde hoeveelheid sigaretrook het vroue ’n hoër risiko vir KOLS as mans.[53] Vroue wat tydens swangerskap en gedurende die vroeë lewe van die kind rook, is ’n risikofaktor vir die latere ontwikkeling van die siekte by die kind.[54]

Ingeasemde rook veroorsaak die vrystelling van oormatige proteases in die longe, wat dan elastien, die hoofbestanddeel van die alveolusse, afbreek.[13] Rook benadeel ook die werking van haartjies, wat die outomatiese reiniging van die brongi van slym, sellulêre afval en ongewenste vloeistof inhibeer.[13]

Ander tipes tabakrook, soos dié van sigare, pype, waterpype en hookahs, hou ook ’n risiko in.[10] Waterpyp- of hookahrook blyk ewe skadelik of selfs skadeliker as sigaretrook te wees.[55]

Dagga is die tweede algemeens gerookte stof, maar bewyse wat die gebruik daarvan met KOLS verbind, is baie beperk. Beperkte bewyse toon dat dagga nie die afname in longfunksie versnel nie.[56] ’n Lae gebruik van dagga het ’n brongoverruimende uitwerking eerder as die brongokonstriktiewe effek van tabakgebruik, maar dit word dikwels in kombinasie met tabak of alleen deur tabakrokers gerook.[57] Daar is bewyse dat dit sekere respiratoriese probleme veroorsaak, en dat die gebruik daarvan in kombinasie ’n kumulatiewe toksiese effek kan hê, wat dit moontlik ’n risikofaktor vir KOLS en ander longsiektes maak.[56][58]

Tog is ’n verskil tussen dagga- en tabakgebruik wat opgemerk is, dat respiratoriese probleme opgelos is met die staking van die gebruik van dagga, anders as die voortgesette agteruitgang ná die staking van tabakrook.[56] Respiratoriese simptome wat met daggagebruik gerapporteer is, het kroniese hoes, verhoogde sputumproduksie en hyg ingesluit, maar nie kortasemigheid nie. In ’n ander studie is bevind dat kroniese daggarokers, selfs met bykomende tabakgebruik, soortgelyke respiratoriese probleme ontwikkel het, maar nie lugvloeibeperking en KOLS blyk te ontwikkel nie.[59]

Besoedeling

[wysig | wysig bron]
Toegang tot skoon brandstof en kookgeriewe in 2016.[60]

Blootstelling aan deeltjies of partikels kan die ontwikkeling van KOLS of die verergering daarvan veroorsaak. Die verergerings word dikwels deur infeksies meegebring.[36] Roet is ’n lugbesoedelende stof wat met ’n verhoogde risiko van hospitalisasie verbind word weens die verergerings wat dit veroorsaak. Langtermynblootstelling word verbind met ’n verhoogde sterftesyfer by KOLS.[36] Studies het getoon mense wat in groot stede woon, het ’n hoër voorkoms van KOLS as plattelanders.[61]

Gebiede met swak buitelugluggehalte, insluitend dié as gevolg van uitlaatgasse, het oor die algemeen hoër voorkomssyfers van KOLS.[62] Stedelike lugbesoedeling beïnvloed die ontwikkelende long en die rypwording daarvan beduidend, en dra by as ’n potensiële risikofaktor vir die latere ontwikkeling van KOLS. Die algehele effek in verhouding tot rook word as gering beskou.[10]

Swak geventileerde vure wat vir kook en verhitting gebruik word, word dikwels met steenkool of biomassa soos hout en droë mis aangevuur, wat lei tot binnenshuise lugbesoedeling en een van die mees algemene oorsake van KOLS in ontwikkelende lande is. Vroue word meer geraak, aangesien hulle ’n groter blootstelling het.[10] Dié brandstowwe word as die hoofbron van energie in 80% van huishoudings in Indië, China en Afrika suid van die Sahara gebruik.[62]

Blootstelling in die beroep

[wysig | wysig bron]

Intense en langdurige blootstelling aan stof, chemikalieë en dampe in die werkplek verhoog die risiko van KOLS by rokers én nierokers. Stowwe wat by beroepsblootstelling betrokke is en in Brittanje gelys word, sluit in organiese en anorganiese stof, soos kadmium, silika, stof van graan en meel, asook dampe van kadmium en sweiswerk wat respiratoriese simptome bevorder.[14][10] Daar word geglo dat blootstelling in die werkplek die oorsaak is in 10-20% van gevalle, en in die VSA word dit na raming met ongeveer 30% van gevalle onder nierokers verbind.[10][63] Die negatiewe uitwerking van blootstelling aan stof en sigaretrook blyk kumulatief te wees.[64]

Genetika

[wysig | wysig bron]

Genetika speel ’n rol in die ontwikkeling van KOLS. Die siekte kom meer algemeen voor onder familielede van mense met KOLS wat rook as onder nieverwante rokers.[10] Die bekendste genetiese risikofaktor is alfa-1-antitripsientekort, die enigste genetiese subtipe waarvoor daar ’n spesifieke behandeling is.[65] Dié risiko is veral hoog indien so iemand ook rook.[66] Dit is verantwoordelik vir ongeveer 1-5% van gevalle.[66][67] Die toestand kom voor by ongeveer drie tot vier uit elke 10 000 mense.[68]

Prognose

[wysig | wysig bron]
Sterftesyfers aan KOLS per miljoen mense in 2012:
     9–63      64–80      81–95      96–116      117–152      153–189      190–235      236–290      291–375      376–1089

KOLS is progressief en kan tot voortydige dood lei. Na raming hou 3% van alle ongeskiktheidsgevalle met KOLS verband.[69] Die voorkoms van die siekte het van 1990 tot 2010 wêreldwyd afgeneem, hoofsaaklik danksy die verbetering van binnenshuise luggehalte in Asië.[69] Die algehele getal jare wat met KOLS gelewe word, het ook toegeneem.[70]

Daar is baie variëteite in die langtermynuitkoms van KOLS, en die gebruik van 'n saamgestelde toets vir die hoofvariëteite van liggaamsmassa-indeks, die obstruksie van lugweë, kortasemigheid en oefening word aanbeveel, en nie net spirometriese resultate nie.[34] Ander faktore wat tot 'n swak uitkoms lei, sluit in 'n hoë ouderdom, onderliggende toestande soos longkanker, hartbloedvatsiektes en die hoeveelheid en ernstigheid van verergerings wat hospitalisasie vereis het.[22]

Bestuur

[wysig | wysig bron]

Geen genesing bestaan tans vir KOLS nie,[71] maar die simptome is behandelbaar en die vordering daarvan kan vertraag word, veral deur op te hou rook.[72][73] Ophou rook kan die tempo van afname in longfunksie verminder en ook die sterftesyfer aan rookverwante siektes soos longkanker en hartbloedvatsiektes verlaag.[72] Ander aanbevelings sluit in pneumokokkusinenting en jaarlikse griepinentings om die risiko van verergerings te help verminder; vanaf 2024 word ook inentings teen die asemhaling-sinsitiumvirus vir individue ouer as 60 jaar aanbeveel.[74][75] Riglyne word ook aanbeveel vir die hantering van kortasemigheid en stres.[73]

Onderliggende siektes word ook bestuur. ’n Aksieplan word opgestel en moet hersien word.[16] Die voorsiening van ’n gepersonaliseerde aksieplan, ’n opvoedkundige sessie en ondersteuning vir die gebruik van die aksieplan in die geval van ’n verergering, verminder die aantal hospitaalbesoeke en moedig vroeë behandeling van verergerings aan.[76] Wanneer selfbestuursintervensies, soos die gebruik van kortikosteroïede en aanvullende suurstof, met aksieplanne gekombineer word, verbeter die gesondheidsverwante lewensgehalte.[77]

By persone met KOLS wat ondervoed is, kan aanvullings met vitamien C, vitamien E, sink en selenium gewig, die krag van asemhalingspiere en gesondheidsverwante lewensgehalte verbeter.[78] 'n Beduidende vitamien D-tekort is algemeen by mense met KOLS en kan verhoogde verergerings veroorsaak. Aanvulling wanneer daar ’n tekort is, kan ’n vermindering van 50% in die aantal verergerings meebring.[22][79]

Verskeie mediese behandelings word gebruik in die bestuur van stabiele KOLS en verergerings. Dit sluit brongodilators, kortikosteroïede en antibiotika in. By mense met ’n ernstige verergering verbeter antibiotika die uitkoms.[80] Verskeie verskillende antibiotika kan gebruik word; of een beter as die ander is, is onduidelik.[81] Daar is geen duidelike bewys van verbeterde uitkomste vir minder ernstige gevalle nie.[80]

By mense met eindstadiumlongsiekte word gefokus op die verligting van simptome.[82] Morfien kan oefenverdraagsaamheid verbeter.[78] Nie-indringende ventilasie kan gebruik word om asemhaling te ondersteun en ook kortasemigheid in die dag te verminder.[83][78]

Suurstofterapie

[wysig | wysig bron]

Aanvullende suurstof word aanbeveel vir mense met lae suurstofvlakke in rus (’n gedeeltelike druk van suurstof van minder as 50-55 mmHg of 'n suurstofversadiging van minder as 88%).[78] Wanneer komplikasies soos cor pulmonale (pulmonêre hartsiekte) en pulmonale hipertensie in ag geneem word, is die betrokke vlak 56-59 mmHg.[84] Suurstofterapie behoort vir tussen 15 en 18 uur per dag gebruik te word; daar word gesê dit verminder die risiko van hartversaking en die dood.[84]

By mense met normale of effens lae suurstofvlakke kan suurstofaanvulling kortasemigheid tydens oefening verbeter, maar dit verbeter moontlik nie asemnood tydens normale daaglikse bedrywighede en beïnvloed moontlik nie die lewensgehalte nie.[85] Tydens akute verergerings benodig baie pasiënte suurstofterapie; die gebruik van hoë konsentrasies suurstof sonder om ’n persoon se suurstofversadiging in ag te neem, kan egter lei tot verhoogde vlakke van koolstofdioksied en 'n swakker uitkoms.[86][87]

Rehabilitasie

[wysig | wysig bron]

Long- of pulmonale rehabilitasie is ’n program van oefening, siektebestuur en berading wat gekoördineer word om die individu te bevoordeel.[88] Ernstige verergerings lei tot hospitaalopnames, hoë sterftesyfers en ’n afname in die vermoë om daaglikse aktiwiteite uit te voer. Ná ’n hospitaalopname is getoon dat pulmonale rehabilitasie toekomstige hospitaalopnames en sterftes betekenisvol verminder en die lewensgehalte verbeter.[27]

Die optimale oefenroetine, die gebruik van nie-indringende ventilasie tydens oefening en die intensiteit van oefening wat mense met KOLS nodig het, is onbekend.[89][90] Die uitvoering van uithouvermoë-armoefeninge verbeter armbeweging by mense met KOLS en kan tot ’n klein verbetering in kortasemigheid lei.[91] Armoefeninge alleen blyk nie die lewensgehalte te verbeter nie.[91] Asemhalingsoefeninge met getuite lippe kan nuttig wees.[18] Tai chi-oefeninge blyk veilig te wees vir mense met KOLS en kan voordelig wees vir longfunksie en -kapasiteit wanneer dit met ’n gewone behandelingsprogram vergelyk word.[92] Tai chi is nie doeltreffender bevind as ander oefenprogramme nie.[92]

Om óf ondergewig óf oorgewig te wees, kan die simptome, graad van gestremdheid en prognose van KOLS beïnvloed. Mense wat ondergewig is, kan hulle asemhalingspierspanning verbeter deur hulle kalorie-inname te verhoog. Wanneer dit met gereelde oefening of ’n pulmonale rehabilitasieprogram gekombineer word, kan dit tot verbeterings in simptome lei. Aanvullende voeding kan nuttig wees by dié wat ondervoed is.[78][93]

Temperatuur en humiditeit

[wysig | wysig bron]

Die hou van kamertemperatuur by 21 °C vir minstens nege uur per dag word verbind met beter gesondheid in mense met KOLS, veral vir rokers.[94] Die Wêreldgesondheidsorganisasie (WGO) beveel effens hoër temperature aan (van tussen 18 en 24 °C).[95]

Die ideale binnenshuise vlakke van humiditeit is 30-50% RH. Dit kan moeilik in die winter wees, veral in koue klimate.[96] Die hou van binnenshuise humiditeitsvlakke by hoër as 40% RH verminder aansteeklikheid deur virusse in die lug.[97]

Verwysings

[wysig | wysig bron]
  1. 1 2 3 4 5 "Chronic obstructive pulmonary disease (COPD)". Fact Sheets (in Engels). World Health Organization. 6 November 2024.
  2. 1 2 3 GBD 2021 Diseases and Injuries Collaborators (18 Mei 2024). "Global incidence, prevalence, years lived with disability (YLDs), disability-adjusted life-years (DALYs), and healthy life expectancy (HALE) for 371 diseases and injuries in 204 countries and territories and 811 subnational locations, 1990–2021: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2021". The Lancet. 403 (10440): 2133–2161. doi:10.1016/S0140-6736(24)00757-8. ISSN 0140-6736. PMC 11122111. PMID 38582094.
  3. 1 2 GBD 2021 Causes of Death Collaborators (18 Mei 2024). "Global burden of 288 causes of death and life expectancy decomposition in 204 countries and territories and 811 subnational locations, 1990–2021: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2021". The Lancet. 403 (10440): 2100–2132. Bibcode:2024Lanc..403.2100N. doi:10.1016/S0140-6736(24)00367-2. ISSN 0140-6736. PMC 11126520. PMID 38642570.
  4. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Gold Report 2021, pp. 4–8, Chapter 1: Definition and overview.
  5. ↑ "2024 GOLD Report". Global Initiative for Chronic Obstructive Lung Disease - GOLD (in American English). Besoek op 23 Februarie 2024.
  6. 1 2 3 4 5 6 Gold Report 2021, pp. 20–27, Chapter 2: Diagnosis and initial assessment.
  7. ↑ Myc LA, Shim YM, Laubach VE, Dimastromatteo J (April 2019). "Role of medical and molecular imaging in COPD". Clin Transl Med. 8 (1) e12: 12. doi:10.1186/s40169-019-0231-z. PMC 6465368. PMID 30989390.
  8. 1 2 "ICD-11 - ICD-11 for Mortality and Morbidity Statistics". icd.who.int. Besoek op 30 Junie 2021.
  9. ↑ Martini K, Frauenfelder T (November 2020). "Advances in imaging for lung emphysema". Ann Transl Med. 8 (21): 1467. doi:10.21037/atm.2020.04.44. PMC 7723580. PMID 33313212.
  10. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Gold Report 2021, pp. 8–14, Chapter 1: Definition and overview.
  11. ↑ GINA and GOLD joint guidelines, GINA and GOLD task force members (2014). "Asthma COPD and asthma COPD overlap syndrome (ACOS)" (PDF). GINA Guidelines.
  12. ↑ Agusti, Àlvar; Soriano, Joan B. (Januarie 2008). "COPD as a Systemic Disease". COPD: Journal of Chronic Obstructive Pulmonary Disease (in Engels). 5 (2): 133–138. doi:10.1080/15412550801941349. ISSN 1541-2555. PMID 18415812. S2CID 32732993.
  13. 1 2 3 4 5 "Chronic obstructive pulmonary disease (COPD) - Aetiology | BMJ Best Practice". bestpractice.bmj.com. Besoek op 25 November 2022.
  14. 1 2 "COPD causes - occupations and substances". www.hse.gov.uk. Besoek op 3 Julie 2021.
  15. ↑ Torres-Duque CA, García-Rodriguez MC, González-García M (Augustus 2016). "Is Chronic Obstructive Pulmonary Disease Caused by Wood Smoke a Different Phenotype or a Different Entity?". Archivos de Bronconeumologia. 52 (8): 425–31. doi:10.1016/j.arbres.2016.04.004. PMID 27207325.
  16. 1 2 Gold Report 2021, pp. 80–83, Chapter 4: Management of stable COPD.
  17. ↑ Dobler CC, Morrow AS, Beuschel B, Farah MH, Majzoub AM, Wilson ME, et al. (Maart 2020). "Pharmacologic Therapies in Patients With Exacerbation of Chronic Obstructive Pulmonary Disease: A Systematic Review With Meta-analysis". Annals of Internal Medicine. 172 (6): 413–422. doi:10.7326/M19-3007. hdl:1959.4/unsworks_66204. PMID 32092762. S2CID 211476101.
  18. 1 2 Mayer AF, Karloh M, Dos Santos K, de Araujo CL, Gulart AA (Maart 2018). "Effects of acute use of pursed-lips breathing during exercise in patients with COPD: a systematic review and meta-analysis". Physiotherapy. 104 (1): 9–17. doi:10.1016/j.physio.2017.08.007. PMID 28969859.
  19. ↑ Gold Report 2021, pp. 90–96, Chapter 4: Management of stable COPD.
  20. ↑ O'Donnell DE, Milne KM, James MD, de Torres JP, Neder JA (Januarie 2020). "Dyspnea in COPD: New Mechanistic Insights and Management Implications". Advances in Therapy. 37 (1): 41–60. doi:10.1007/s12325-019-01128-9. PMC 6979461. PMID 31673990.
  21. 1 2 Szalontai K, Gémes N, Furák J, et al. (Junie 2021). "Chronic Obstructive Pulmonary Disease: Epidemiology, Biomarkers, and Paving the Way to Lung Cancer". J Clin Med. 10 (13): 2889. doi:10.3390/jcm10132889. PMC 8268950. PMID 34209651.
  22. 1 2 3 4 Gold Report 2021, pp. 104–109, Chapter 5: Management of exacerbations.
  23. ↑ "Common Colds". Centers for Disease Control and Prevention (in American English). 7 Oktober 2020. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 18 Junie 2023. Besoek op 20 Augustus 2021.
  24. ↑ Guo-Parke H, Linden D, Weldon S, Kidney JC, Taggart CC (2020). "Mechanisms of Virus-Induced Airway Immunity Dysfunction in the Pathogenesis of COPD Disease, Progression, and Exacerbation". Frontiers in Immunology. 11 1205. doi:10.3389/fimmu.2020.01205. PMC 7325903. PMID 32655557.
  25. ↑ Short B, Carson S, Devlin AC, et al. (Maart 2021). "Non-typeable Haemophilus influenzae chronic colonization in chronic obstructive pulmonary disease (COPD)". Critical Reviews in Microbiology. 47 (2): 192–205. doi:10.1080/1040841X.2020.1863330. PMID 33455514. S2CID 230608674.
  26. ↑ US EPA, OAR (19 April 2016). "Particulate Matter (PM) Basics". United States Environmental Protection Agency (in Engels). Besoek op 21 Julie 2021.
  27. 1 2 Halpin DM, Miravitlles M, Metzdorf N, Celli B (2017). "Impact and prevention of severe exacerbations of COPD: a review of the evidence". Int J Chron Obstruct Pulmon Dis. 12: 2891–2908. doi:10.2147/COPD.S139470. PMC 5638577. PMID 29062228.
  28. ↑ Iacobucci G (Augustus 2020). "Covid lockdown: England sees fewer cases of colds, flu, and bronchitis". BMJ. 370 m3182. doi:10.1136/bmj.m3182. PMID 32784206. S2CID 221097739.
  29. ↑ US EPA, OAR (13 Augustus 2019). "Health Effects Attributed to Wildfire Smoke". United States Environmental Protection Agency (in Engels). Besoek op 21 Julie 2021.
  30. ↑ "Forest Fires and Lung Health". the lung association (in Engels). 25 Augustus 2014. Besoek op 21 Julie 2021.
  31. ↑ "Bushfire smoke". National Centre for Farmer Health (in Australian English). 19 Maart 2014. Besoek op 21 Julie 2021.[dooie skakel]
  32. ↑ Luo J, Zhang D, Tang W, Dou LY, Sun Y (2021). "Impact of Frailty on the Risk of Exacerbations and All-Cause Mortality in Elderly Patients with Stable Chronic Obstructive Pulmonary Disease". Clin Interv Aging. 16: 593–601. doi:10.2147/CIA.S303852. PMC 8053481. PMID 33880018.
  33. ↑ Aleva FE, Voets LW, Simons SO, de Mast Q, van der Ven AJ, Heijdra YF (Maart 2017). "Prevalence and Localization of Pulmonary Embolism in Unexplained Acute Exacerbations of COPD: A Systematic Review and Meta-analysis". Chest. 151 (3): 544–554. doi:10.1016/j.chest.2016.07.034. PMID 27522956. S2CID 7181799.
  34. 1 2 3 Gold Report 2021, pp. 26–33, Chapter 2: Diagnosis and initial assessment.
  35. ↑ Edgar RG, Patel M, Bayliss S, Crossley D, Sapey E, Turner AM (2017). "Treatment of lung disease in alpha-1 antitrypsin deficiency: a systematic review". Int J Chron Obstruct Pulmon Dis. 12: 1295–1308. doi:10.2147/COPD.S130440. PMC 5422329. PMID 28496314.
  36. 1 2 3 4 Clementi EA, Talusan A, Vaidyanathan S, Veerappan A, Mikhail M, Ostrofsky D, et al. (Januarie 2019). "Metabolic Syndrome and Air Pollution: A Narrative Review of Their Cardiopulmonary Effects". Toxics. 7 (1): 6. Bibcode:2019Toxic...7....6C. doi:10.3390/toxics7010006. PMC 6468691. PMID 30704059.
  37. ↑ Chan SH, Selemidis S, Bozinovski S, Vlahos R (Junie 2019). "Pathobiological mechanisms underlying metabolic syndrome (MetS) in chronic obstructive pulmonary disease (COPD): clinical significance and therapeutic strategies". Pharmacol Ther. 198: 160–188. doi:10.1016/j.pharmthera.2019.02.013. PMC 7112632. PMID 30822464.
  38. 1 2 "Chronic obstructive pulmonary disease (COPD) — Complications". BMJ Best Practice. Besoek op 11 Julie 2021.
  39. ↑ Forfia PR, Vaidya A, Wiegers SE (Januarie 2013). "Pulmonary heart disease: The heart-lung interaction and its impact on patient phenotypes". Pulm Circ. 3 (1): 5–19. doi:10.4103/2045-8932.109910. PMC 3641739. PMID 23662171.
  40. 1 2 3 Olsson KM, Corte TJ, Kamp JC, Montani D, Nathan SD, Neubert L, Price LC, Kiely DG (September 2023). "Pulmonary hypertension associated with lung disease: new insights into pathomechanisms, diagnosis, and management". The Lancet. Respiratory Medicine. 11 (9): 820–835. doi:10.1016/S2213-2600(23)00259-X. PMID 37591300.
  41. ↑ Gold Report 2021, pp. 121–126, Chapter 6: COPD and comorbidities.
  42. ↑ Singh D, Mathioudakis AG, Higham A (Maart 2022). "Chronic obstructive pulmonary disease and COVID-19: interrelationships". Curr Opin Pulm Med. 28 (2): 76–83. doi:10.1097/MCP.0000000000000834. PMC 8815646. PMID 34690257.
  43. 1 2 Weinberger SE (2019). "6. Chronic Obstructive Pulmonary Disease". Principles of pulmonary medicine (7th uitg.). Elsevier. p. 104. doi:10.1016/B978-0-323-52371-4.00009-X. ISBN 978-0-323-52371-4.
  44. ↑ "FAQs Dust - Health and Safety Executive (HSE)".
  45. 1 2 Bailey KL, Samuelson DR, Wyatt TA (Februarie 2021). "Alcohol use disorder: A pre-existing condition for COVID-19?". Alcohol. 90: 11–17. doi:10.1016/j.alcohol.2020.10.003. PMC 7568767. PMID 33080339.
  46. ↑ Arvers P (Desember 2018). "[Alcohol consumption and lung damage: Dangerous relationships]". Rev Mal Respir (in French). 35 (10): 1039–1049. doi:10.1016/j.rmr.2018.02.009. PMID 29941207. S2CID 239523761.{{cite journal}}: AS1-onderhoud: onerkende taal (link)
  47. ↑ Smith P, Jeffers LA, Koval M (November 2019). "Effects of different routes of endotoxin injury on barrier function in alcoholic lung syndrome". Alcohol. 80: 81–89. doi:10.1016/j.alcohol.2018.08.007. PMC 6613986. PMID 31278041.
  48. ↑ Slovinsky WS, Romero F, Sales D, Shaghaghi H, Summer R (November 2019). "The involvement of GM-CSF deficiencies in parallel pathways of pulmonary alveolar proteinosis and the alcoholic lung". Alcohol. 80: 73–79. doi:10.1016/j.alcohol.2018.07.006. PMC 6592783. PMID 31229291.
  49. 1 2 Ward H (2012). Oxford Handbook of Epidemiology for Clinicians. Oxford University Press. pp. 289–290. ISBN 978-0-19-165478-7.
  50. ↑ Rennard S (2013). Clinical management of chronic obstructive pulmonary disease (2nd uitg.). Informa Healthcare. p. 23. ISBN 978-0-8493-7588-0.
  51. ↑ Sharma A, Barclay J (2010). COPD in primary care. Radcliffe Pub. p. 9. ISBN 978-1-84619-316-3.
  52. ↑ Han MK, Martinez FJ (September 2020). "Host, Gender, and Early-Life Factors as Risks for Chronic Obstructive Pulmonary Disease". Clinics in Chest Medicine. 41 (3): 329–337. doi:10.1016/j.ccm.2020.06.009. PMC 7993923. PMID 32800188.
  53. ↑ Amaral AF, Strachan DP, Burney PG, Jarvis DL (Mei 2017). "Female Smokers Are at Greater Risk of Airflow Obstruction Than Male Smokers. UK Biobank" (PDF). American Journal of Respiratory and Critical Care Medicine. 195 (9): 1226–1235. doi:10.1164/rccm.201608-1545OC. hdl:10044/1/45106. PMID 28075609. S2CID 9360093.
  54. ↑ Savran O, Ulrik CS (2018). "Early life insults as determinants of chronic obstructive pulmonary disease in adult life". International Journal of Chronic Obstructive Pulmonary Disease. 13: 683–693. doi:10.2147/COPD.S153555. PMC 5834168. PMID 29520136.
  55. ↑ Patel MP, Khangoora VS, Marik PE (Oktober 2019). "A Review of the Pulmonary and Health Impacts of Hookah Use". Annals of the American Thoracic Society. 16 (10): 1215–1219. doi:10.1513/AnnalsATS.201902-129CME. PMID 31091965. S2CID 155103502.
  56. 1 2 3 Chatkin JM, Zabert G, Zabert I, Chatkin G, Jiménez-Ruiz CA, de Granda-Orive JI, et al. (September 2017). "Lung Disease Associated With Marijuana Use". Arch Bronconeumol. 53 (9): 510–515. doi:10.1016/j.arbres.2017.03.019. PMID 28483343.
  57. ↑ Underner M, Urban T, Perriot J, Peiffer G, Harika-Germaneau G, Jaafari N (Desember 2018). "[Spontaneous pneumothorax and lung emphysema in cannabis users]". Rev Pneumol Clin (in French). 74 (6): 400–415. doi:10.1016/j.pneumo.2018.06.003. PMID 30420278. S2CID 59233744.{{cite journal}}: AS1-onderhoud: onerkende taal (link)
  58. ↑ Martinasek MP, McGrogan JB, Maysonet A (November 2016). "A Systematic Review of the Respiratory Effects of Inhalational Marijuana". Respir Care. 61 (11): 1543–1551. doi:10.4187/respcare.04846. PMID 27507173.
  59. ↑ Ribeiro LI, Ind PW (Oktober 2016). "Effect of cannabis smoking on lung function and respiratory symptoms: a structured literature review". npj Primary Care Respiratory Medicine. 26 16071. doi:10.1038/npjpcrm.2016.71. PMC 5072387. PMID 27763599.
  60. ↑ "Access to clean fuels and technologies for cooking". Our World in Data. Besoek op 15 Februarie 2020.
  61. ↑ Halbert RJ, Natoli JL, Gano A, Badamgarav E, Buist AS, Mannino DM (September 2006). "Global burden of COPD: systematic review and meta-analysis". The European Respiratory Journal. 28 (3): 523–32. doi:10.1183/09031936.06.00124605. PMID 16611654.
  62. 1 2 Pirozzi C, Scholand MB (Julie 2012). "Smoking cessation and environmental hygiene". The Medical Clinics of North America. 96 (4): 849–67. doi:10.1016/j.mcna.2012.04.014. PMID 22793948.
  63. ↑ Hopper T (2014). Mosby's Pharmacy Technician – E-Book: Principles and Practice. Elsevier Health Sciences. p. 610. ISBN 978-0-323-29245-0.
  64. ↑ Barnes PJ, Drazen JM, Rennard SI (2009). "Relationship between cigarette smoking and occupational exposures". In Barnes PJ, Drazen JM, Rennard SI, Thomson NC (reds.). Asthma and COPD: Basic Mechanisms and Clinical Management. Academic. p. 464. ISBN 978-0-12-374001-4.
  65. ↑ Silverman EK (Februarie 2020). "Genetics of COPD". Annu Rev Physiol. 82: 413–431. doi:10.1146/annurev-physiol-021317-121224. PMC 7193187. PMID 31730394.
  66. 1 2 Foreman MG, Campos M, Celedón JC (Julie 2012). "Genes and chronic obstructive pulmonary disease". The Medical Clinics of North America. 96 (4): 699–711. doi:10.1016/j.mcna.2012.02.006. PMC 3399759. PMID 22793939.
  67. ↑ Brode SK, Ling SC, Chapman KR (September 2012). "Alpha-1 antitrypsin deficiency: a commonly overlooked cause of lung disease". CMAJ. 184 (12): 1365–71. doi:10.1503/cmaj.111749. PMC 3447047. PMID 22761482.
  68. ↑ Reilly JJ, Silverman EK, Shapiro SD (2011). "Chronic Obstructive Pulmonary Disease". In Longo D, Fauci A, Kasper D, Hauser S, Jameson J, Loscalzo J (reds.). Harrison's Principles of Internal Medicine (18th uitg.). McGraw Hill. pp. 2151–9. ISBN 978-0-07-174889-6.
  69. 1 2 Murray CJ, Vos T, Lozano R, Naghavi M, Flaxman AD, Michaud C, et al. (Desember 2012). "Disability-adjusted life years (DALYs) for 291 diseases and injuries in 21 regions, 1990-2010: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2010". Lancet. 380 (9859): 2197–2223. doi:10.1016/S0140-6736(12)61689-4. PMID 23245608. S2CID 205967479.
  70. ↑ Vos T, Flaxman AD, Naghavi M, Lozano R, Michaud C, Ezzati M, et al. (Desember 2012). "Years lived with disability (YLDs) for 1160 sequelae of 289 diseases and injuries 1990-2010: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2010". Lancet. 380 (9859): 2163–2196. doi:10.1016/S0140-6736(12)61729-2. PMC 6350784. PMID 23245607.
  71. ↑ "Chronic obstructive pulmonary disease (COPD) - Treatment - NHS". 20 Oktober 2017.
  72. 1 2 "Chronic obstructive pulmonary disease". nice.org. Besoek op 5 Julie 2021.
  73. 1 2 Gold Report 2021, pp. 40–46, Chapter 3: Evidence supporting prevention and maintenance therapy.
  74. ↑ CDC (18 Januarie 2024). "RSV information for healthcare providers". Centers for Disease Control and Prevention (in American English). Besoek op 23 Februarie 2024.
  75. ↑ "2025 GOLD Report". Global Initiative for Chronic Obstructive Lung Disease (GOLD) (in American English). 15 November 2024.
  76. ↑ Howcroft M, Walters EH, Wood-Baker R, Walters JA (Desember 2016). "Action plans with brief patient education for exacerbations in chronic obstructive pulmonary disease". The Cochrane Database of Systematic Reviews. 2016 (12) CD005074. doi:10.1002/14651858.CD005074.pub4. PMC 6463844. PMID 27990628.
  77. ↑ Lenferink A, Brusse-Keizer M, van der Valk PD, Frith PA, Zwerink M, Monninkhof EM, et al. (Augustus 2017). "Self-management interventions including action plans for exacerbations versus usual care in patients with chronic obstructive pulmonary disease". The Cochrane Database of Systematic Reviews. 2017 (8) CD011682. doi:10.1002/14651858.CD011682.pub2. PMC 6483374. PMID 28777450.
  78. 1 2 3 4 5 Gold Report 2021, pp. 60–65, Chapter 3: Evidence supporting prevention and maintenance therapy.
  79. ↑ Jolliffe DA, Greenberg L, Hooper RL, Mathyssen C, Rafiq R, de Jongh RT, et al. (April 2019). "Vitamin D to prevent exacerbations of COPD: systematic review and meta-analysis of individual participant data from randomised controlled trials". Thorax. 74 (4): 337–345. doi:10.1136/thoraxjnl-2018-212092. PMID 30630893.
  80. 1 2 Vollenweider DJ, Frei A, Steurer-Stey CA, Garcia-Aymerich J, Puhan MA (Oktober 2018). "Antibiotics for exacerbations of chronic obstructive pulmonary disease". The Cochrane Database of Systematic Reviews. 2018 (10) CD010257. doi:10.1002/14651858.CD010257.pub2. PMC 6517133. PMID 30371937.
  81. ↑ Mackay AJ, Hurst JR (Julie 2012). "COPD exacerbations: causes, prevention, and treatment". The Medical Clinics of North America. 96 (4): 789–809. doi:10.1016/j.mcna.2012.02.008. PMID 22793945.
  82. ↑ Oliveira EP, Medeiros Junior P (2020). "Palliative care in pulmonary medicine". Jornal Brasileiro de Pneumologia (in Portuguese). 46 (3) e20190280. doi:10.36416/1806-3756/e20190280. PMC 7572288. PMID 32638839.{{cite journal}}: AS1-onderhoud: onerkende taal (link)
  83. ↑ Wilson ME, Dobler CC, Morrow AS, Beuschel B, Alsawas M, Benkhadra R, et al. (Februarie 2020). "Association of Home Noninvasive Positive Pressure Ventilation With Clinical Outcomes in Chronic Obstructive Pulmonary Disease: A Systematic Review and Meta-analysis". JAMA. 323 (5): 455–465. doi:10.1001/jama.2019.22343. PMC 7042860. PMID 32016309.
  84. 1 2 Khor YH, Renzoni EA, Visca D, McDonald CF, Goh NS (Julie 2019). "Oxygen therapy in COPD and interstitial lung disease: navigating the knowns and unknowns". ERJ Open Res. 5 (3). doi:10.1183/23120541.00118-2019. PMC 6745413. PMID 31544111.
  85. ↑ Ekström M, Ahmadi Z, Bornefalk-Hermansson A, Abernethy A, Currow D (November 2016). "Oxygen for breathlessness in patients with chronic obstructive pulmonary disease who do not qualify for home oxygen therapy". The Cochrane Database of Systematic Reviews. 11 (8) CD006429. doi:10.1002/14651858.CD006429.pub3. PMC 6464154. PMID 27886372.
  86. ↑ Jindal SK (2013). Chronic Obstructive Pulmonary Disease. Jaypee Brothers Medical. p. 139. ISBN 978-93-5090-353-7.
  87. ↑ O'Driscoll BR, Howard LS, Davison AG (Oktober 2008). "BTS guideline for emergency oxygen use in adult patients". Thorax. 63 (6): vi1-68. doi:10.1136/thx.2008.102947. PMID 18838559.
  88. ↑ "Pulmonary Rehabilitation". medlineplus.gov. Besoek op 9 September 2021.
  89. ↑ McNamara RJ, McKeough ZJ, McKenzie DK, Alison JA (Desember 2013). "Water-based exercise training for chronic obstructive pulmonary disease". The Cochrane Database of Systematic Reviews (12) CD008290. doi:10.1002/14651858.CD008290.pub2. PMC 12075999. PMID 24353107.
  90. ↑ Menadue C, Piper AJ, van 't Hul AJ, Wong KK (Mei 2014). "Non-invasive ventilation during exercise training for people with chronic obstructive pulmonary disease". The Cochrane Database of Systematic Reviews. 2014 (5) CD007714. doi:10.1002/14651858.CD007714.pub2. PMC 10984247. PMID 24823712.
  91. 1 2 McKeough ZJ, Velloso M, Lima VP, Alison JA (November 2016). "Upper limb exercise training for COPD". The Cochrane Database of Systematic Reviews. 2016 (11) CD011434. doi:10.1002/14651858.CD011434.pub2. PMC 6464968. PMID 27846347.
  92. 1 2 Ngai SP, Jones AY, Tam WW (Junie 2016). "Tai Chi for chronic obstructive pulmonary disease (COPD)". The Cochrane Database of Systematic Reviews. 2016 (6) CD009953. doi:10.1002/14651858.CD009953.pub2. PMC 8504989. PMID 27272131.
  93. ↑ Ferreira IM, Brooks D, White J, Goldstein R (Desember 2012). Ferreira IM (red.). "Nutritional supplementation for stable chronic obstructive pulmonary disease". The Cochrane Database of Systematic Reviews. 2012 (12) CD000998. doi:10.1002/14651858.CD000998.pub3. PMC 11742366. PMID 23235577.
  94. ↑ Osman LM, Ayres JG, Garden C, Reglitz K, Lyon J, Douglas JG (2008). "Home warmth and health status of COPD patients". Eur. J. Public Health. 18 (4): 399–405. doi:10.1093/eurpub/ckn015. PMID 18367496.
  95. ↑ Mu Z, Chen PL, Geng FH, Ren L, Gu WC, Ma JY, Peng L, Li QY (2017). "Synergistic effects of temperature and humidity on the symptoms of COPD patients". Int J Biometeorol. 61 (11): 1919–25. Bibcode:2017IJBm...61.1919M. doi:10.1007/s00484-017-1379-0. PMID 28567499. S2CID 25962322.
  96. ↑ "Humidifiers: Ease skin, breathing symptoms". Mayo Clinic.
  97. ↑ Noti JD, Blachere FM, McMillen CM, Lindsley WG, Kashon ML, Slaughter DR, Beezhold DH (2013). "High humidity leads to loss of infectious influenza virus from simulated coughs". PLOS ONE. 8 (2) e57485. Bibcode:2013PLoSO...857485N. doi:10.1371/journal.pone.0057485. PMC 3583861. PMID 23460865.

Bronne

[wysig | wysig bron]

Skakels

[wysig | wysig bron]
Ontsluit van "https://af.wikipedia.org/w/index.php?title=Kroniese_obstruktiewe_longsiekte&oldid=2926310"