Monokotiele

Monokotiele (/ˌmɒnəˌkɒtəˈliːdənz/), (Lilianae sensu Chase & Reveal) is blomplante waarvan die sade slegs een embrioniese blaar, of kotiel, bevat. 'n Monokotieltakson is al vir etlike dekades in gebruik, maar met verskillende rangorde en onder verskeie verskillende name. Die APG IV-stelsel erken die monofilie daarvan, maar ken dit nie aan 'n taksonomiese rang toe nie, en gebruik eerder die term "monokotiele" om na die groep te verwys.

Monokotiele staan i n kontras met die dikotiele, wat twee kotiele het. Anders as die monokotiele, is die dikotiele egter nie monofileties nie en die twee kotiele besit eerder die voorvaderlike kenmerk van alle blomplante. Plantkundiges klassifiseer nou dikotiele in die eudikotiele ("ware dikotiele") en verskeie basale afstammelinge waaruit die monokotiele ontstaan het.

Die eensaadlobbige plante is uiters belangrik ekonomies, kultureel en ekologies, en maak die meerderheid van die plantbiomassa uit wat in landbou gebruik word. Algemene gewasse soos dadels, uie, knoffel, rys, koring, mielies en suikerriet is almal eensaadlobbige plante. Die grasse alleen bedek meer as 40% van die Aarde se landoppervlakte en dra 'n beduidende deel tot die menslike dieet by. Ander eensaadlobbige plante, soos orgideë, tulpe, affodille en lelies, is algemene huisplante en is al duisende jare die onderwerp van verskeie vieringe, vakansiedae en kunswerke.

Beskrywing

Allium crenulatum (Asparagales), 'n ui, met tipiese eensaadlobbige blomdek en parallelle blaarbearing

'n Uieskyf: die dwarssnitaansig toon die are wat parallel loop langs die lengte van die bol en stingel.

Die eensaadlobbige plante het, soos die naam aandui, 'n enkele (mono-) saadlobbige plant, of embrioniese blaar, in hul sade. Histories is hierdie kenmerk gebruik om die eensaadlobbige plante te kontrasteer met die tweesaadlobbige of dikotiele plante wat tipies twee saadlobbe het; moderne navorsing het egter getoon dat die tweesaadlobbige plante parafileties is. Vanuit 'n diagnostiese oogpunt is die aantal saadlobbe nie 'n besonder nuttige eienskap nie (aangesien hulle slegs vir 'n baie kort tydperk in 'n plant se lewe teenwoordig. Die enkele saadlobbige plant is slegs een van 'n aantal wysigings van die liggaamsplan van die voorvaderlike eensaadlobbige plante, waarvan die aanpassingsvoordele swak verstaan word, maar moontlik verband gehou het met aanpassing by akwatiese habitats, voor radiasie na landhabitats. Nietemin is eensaadlobbige plante voldoende onderskeidend dat daar selde meningsverskil was oor die lidmaatskap van hierdie groep, ten spyte van aansienlike diversiteit in terme van eksterne morfologie.

Met meer as 70 000 spesies is monokotiele uiters evolusionêr suksesvol en beset hulle 'n diverse stel nisse. Meerjarige geofiete, insluitend orgideë (Asparagales); tulpe en lelies (Liliales); roset- en vetplante, epifiete (Asparagales); mikoheterotrofe (Liliales, Dioscoreales, Pandanales), almal in die lilioïde monokotiele; belangrike graansoorte (mielies, rys, gars, rog, hawer, giers, sorghum en koring) in die grasfamilie; en voergrasse ( Poales) sowel as houtagtige boomagtige palmbome (Arecales), bamboes, riete en bromelia's (Poales), piesangs en gemmer (Zingiberales) in die commelinïede monokotiele, sowel as drywende of ondergedompelde waterplante soos seegras (Alismatales) is almal monokotiele.

Bewaring

Die IUBN-rooilys beskryf vier spesies as uitgesterf, vier as uitgesterf in die natuur, 626 as moontlik uitgesterf, 423 as krities bedreig, 632 bedreig, 621 kwesbaar en 269 byna bedreig van 4  492 waarvan die status bekend is.

Gebruike

Monokotiele is van die belangrikste plante ekonomies en kultureel, en is verantwoordelik vir die meeste van die stapelvoedsel van die wêreld, soos graankorrels en styselagtige wortelgewasse, en palms, orgideë en lelies, boumateriaal en vele medisyne. Van die monokotiele is die grasse van enorme ekonomiese belang as 'n bron van dierlike en menslike voedsel, en vorm die grootste komponent van landbouspesies in terme van geproduseerde biomassa.

Eksterne skakels

• Wikispecies het meer inligting verwant aan Monokotiele
• Wikimedia Commons het meer media in die kategorie Monokotiele.