Nederland

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Jump to navigation Jump to search
Hierdie artikel handel oor die land in Europa, wat deel uitmaak van die Koninkryk van die Nederlande, vir ander gelyknamige state, sien Nederland (dubbelsinnig).
Nederland
Nederland
Vlag van Nederland Wapen van Nederland
Vlag Wapen
Nasionale leuse: Je Maintiendrai (Frans)
Ik zal handhaven (Nederlands)
("Ek sal handhaaf")
Volkslied: Wilhelmus
Ligging van Nederland
Hoofstad Amsterdam

52°22′N 4°53′O / 52.367°N 4.883°O / 52.367; 4.883

Grootste stad Amsterdam
Amptelike tale Nederlands, Wes-Fries
Regering

Monarg
Eerste minister
• Adjunkpremiers
Unitêre parlementêre
grondwetlike monargie
Willem-Alexander
Mark Rutte
Hugo de Jonge
Wouter Koolmees
Carola Schouten
Onafhanklikheid
• Verklaar
• Erken
Nederlandse Republiek
Koninkryk van die Nederlande
• Huide grondwet
van die Spaanse Ryk
26 Julie 1581
30 Januarie 1648
16 Januarie 1795
16 Maart 1815
15 Desember 1954
Oppervlakte
 - Totaal
 
 - Water (%)
 
41 865 km2  (131ste)
16 164 myl2
19,26
Bevolking
 - 2020-skatting
 - Digtheid
 
17 414 806[1] (64ste)
421 / km2 (12de)
1 090,4 / myl2
BBP (KKP)
 - Totaal
 - Per capita
2020-skatting

$1 042,034 miljard[2] (28ste)
$60 299[2] (13de)

BBP (nominaal)
 - Totaal
 - Per capita
2020-skatting

$930,990 miljard[2] (17de)
$53 873[2] (13de)

MOI (2018) Green Arrow Up Darker.svg 0,933[3] (10de)  –  baie hoog
Gini (2018) 27,4[4](15de) –  laag
Geldeenheid Euro (€) (EUR)
Tydsone
 - Somertyd
MET (UTC+01)
MEST (UTC+02)
Internet-TLD .nl
Skakelkode +31

Nederland (Nederlands: [ˈneːdə(r)lɑnt] of [ˈneɪ̯də(r)lɑnt], ; Wes-Fries: Nederlân) is 'n land in die noordweste van die Europese vasteland en bestaan uit 12 provinsies. Dit word begrens deur die Noordsee in die noorde en weste, België in die suide en Duitsland in die ooste; in die Noordsee grens Nederland ook aan die Verenigde Koninkryk.[5] Die hoofstad is Amsterdam en die regeringsetel is Den Haag. Die Karibiese eilande Bonaire, Saba en Sint Eustatius maak ook deel van Nederland uit. Saam met die Karibiese eilande Aruba, Curaçao en Sint Maarten vorm Nederland die Koninkryk van die Nederlande. Die land se amptelike taal is Nederlands, met Engels en Papiaments as sekondêre ampstale in die Karibies Nederland, en Wes-Fries as 'n tweede ampstaal in die provinsie Friesland. Nederlandse Nedersaksies en Limburgs is erkende streekstale (gebesig onderskeidelik in die ooste en suidooste), terwyl Romani en Jiddisj erkende minderheidstale is.

Nasa-Satellietbeeld van Nederland

Nederland se vier grootste stede is Amsterdam, Rotterdam, Den Haag en Utrecht.[6] Amsterdam is die land se mees bevolkte stad en amptelike hoofstad,[7] terwyl Den Haag die State-Generaal, die Kabinet en die Hooggeregshof huisves.[8] Die Rotterdamse hawe is die besigste beide in Europa en buite Asië.[9] Die Amsterdamse Lughawe Schiphol is die belangrikste in Nederland en die derde besigste in Europa. Nederland is 'n stigtingslid van die Europese Unie, Eurosone, G10, NAVO, OESO en WHO, maar ook deel van die Schengengebied en die trilaterale Benelux. Dit huisves 'n aantal interregeringsorganisasies en internasionale howe, waarvan die meeste in Den Haag, wat vervolgens die "wetlike hoofstad van die wêreld" genoem word.[10]

Nederland beteken letterlik "Lae Lande" en verwys na sy lae hoogte en plat topografie, waarvan net sowat 50% 1 meter bo seevlak geleë is, en naastenby 17% benede seevlak.[11] Die meeste gebiede benede seevlak, bekend as polders, is tydens landherwinning verkry wat in die 16de eeu begin het. Met 'n bevolking van sowat 17,4 miljoen op 'n oppervlakte van omtrent 41 800 km² — waarvan die landoppervlakte 33 500 km² — maak van Nederland met 'n bevolkingsdigtheid van 521/km² die twaalfde digbevolkte land in die wêreld en die vyfde digbevolkte in Europa. Nogtans is Nederland die wêreld se tweede belangrikste uitvoerder van voedsel en landbouprodukte (na die Verenigde State), danksy sy vrugbare grond, milde klimaat, intensiewe landbou en vindingrykheid.[12][13][14]

Nederland handhaaf sedert 1848 'n unitêre parlementêre grondwetlike monargie. Die land beskik oor 'n tradisie van Verzuiling en 'n lang geskiedenis van sosiale verdraagsaamheid; hulle het aborsie, prostitusie en genadedood gewettig en 'n liberale dwelmbeleid. Nederland het reeds in 1917 die stemreg vir vroue ingevoer en in 2001 die eerste land geword om selfdegeslaghuwelike te wettig. Sy gemengde mark binne 'n gevorderde ekonomie het die 13de hoogste per kapita-inkoms wêreldwyd. Nederland beklee wêreldwyd die eerste plekke wat persvryheid,[15] ekonomiese vryheid,[16] menslike ontwikkeling, lewenskwaliteit en geluk betref.[17][18] In 2019 het Nederland die elfde grootste ekonomie volgens BBP per capita gehad[2] en dieselfde jaar het hulle die tiende plek van menslike ontwikkeling beklee.[3]

Etimologie[wysig | wysig bron]

Mense verwys dikwels na Nederland as Holland — die naam van die ou provinsie Holland en die gesamentlike naam van die twee huidige provinsies Noord- en Zuid-Holland, maar Holland is net 'n deel van Nederland, soos Engeland net 'n deel van die Verenigde Koninkryk is.

Nederland en die Lae Lande[wysig | wysig bron]

Die Lae Lande tussen 1556 en 1648
Die Leo Belgicus ("Belgiese leeu") deur Famiano Strada in 1632

Beide die streek Lae Lande (bestaande uit België, Nederland en Luxemburg) en die land Nederland het dieselfde toponiem. Plekname met Neder (of lage), Nieder, Nether (of low) en Nedre (in Germaanse tale) en Bas of Inferior (in Romaanse tale) word dwarsdeur Europa gebruik. Hulle word soms in 'n deiktiese verhouding tot 'n hoër grond wat vervolgens Upper, Boven, Oben, Superior of Haut genoem word, geplaas. In die geval van die Lae Lande/Nederland is die geografiese ligging van die laer streek min of meer stroomaf en naby die see. Die geografiese ligging van die boonste streek het oor die tyd heen egter aansienlik verander, afhangende van die ligging van die ekonomiese en militêre mag wat die Lae Lande oorheers het. Die Romeine het tussen die Romeinse provinsies stroomaf Germania Inferior (hedendaags dele van België en Nederland) en stroomop Germania Superior (hedendaags dele van Duitsland) onderskei. Die benaming "laag" vir die streek het in die 10de eeu weer verskyn, toe die Hertogdom Neder-Lotharinge die meeste van hierdie gebied beslaan het.[19][20] Maar hierdie keer is die ooreenstemmende "boonste" streek Opper-Lotharinge in die hedendaagse Noord-Frankryk geleë.

Die hertoë van Boergondië, wat die Lae Lande in die 15de eeu beheer het, het die term les pays de par deçà ("die lande hier") vir die Lae Lande in teenoorstelling van les pays de par delà ("die lande daar") vir hul oorspronklike tuisland Boergondië in die hedendaagse sentraal-oostelike Frankryk gebruik.[21] Onder Habsburgse heerskap het Les pays de par deçà in pays d'embas ("land hieronder") verander,[22] 'n deiktiese uitdrukking in verhouding tot ander Habsburgse besittings soos Hongarye en Oostenryk. Dit is in Nederlandse kontemporêre amptelike dokumente as Neder-landen vertaal.[23] Vanuit 'n streeksoogpunt was Niderlant in die laat Middeleeue ook die gebied tussen die riviere Maas en Ryn. Die gebied Oberland ("Hoogland") was in hierdie deiktiese konteks die gebied rondom Keulen.

Vanaf die middel-16de eeu het die "Lae Lande" en "Nederland" hul oorspronklike deiktiese betekenis verloor. Albei was nes Vlaandere waarskynlik die mees gebruikte benamings 'n pars pro toto vir die Lae Lande, veral in die Romaanse tale van Europa. Die Tagtigjarige Oorlog (1568–1648) het die Lae Lande in 'n onafhanklike noordelike Nederlandse Republiek (of verlatyns as Belgica Foederata, "Federale Nederland", die voorloper van Nederland) en 'n Spaansbeheerde Suidelike Nederlande (verlatyns as Belgica Regia, "Koninklike Nederland", die voorloper van België) verdeel. Die Lae Lande verwys nou in sy geheel na die drie lande Nederland, België en Luxemburg, alhoewel dié term in die meeste Romaanse tale na Nederland verwys. Dit word sinoniem met die meer neutrale en geopolitiese term Benelux gebruik.

Holland[wysig | wysig bron]

In sokker word die Nederlandse nasionale span gewoonlik "Holland" genoem; hier hemde by die Amsterdamse Lughawe Schiphol

In verskeie tale, insluitende Afrikaans, word na Nederland soms as Holland verwys. Die streek Holland bestaan uit Noord- en Zuid-Holland, twee van die nasie se twaalf provinsies, voorheen 'n enkele provinsie, nog vroeër, die County Holland, 'n oorblyfsel van die ontbinde Friese Koninkryk. Na die agteruitgang van beide die Hertogdom Brabant en die County Vlaandere het Holland die ekonomies en polities leidende county in die Lane Lande geword. Die klem op Holland tydens die stigting van die Nederlandse Republiek, die Tagtigjarige Oorlog en die Anglo-Nederlandse oorloë van die 16de, 17de en 18de eeue het van Holland die pars pro toto van die hele land gemaak, wat nou as informeel[24] of selfs inkorrek beskou word.[25][26] Die gebruik van die term Holland vir die hele Nederland word deur die meeste Nederlanders verwerp.[verwysing benodig] Nogtans word die naam "Holland" vir die Nederlandse nasionale sokkerspan, insluitende in Nederland gebruik,[27] en die Nederlandse regering se internasionale webwerwe vir beide toerisme en handel lui "holland.com" en "hollandtradeandinvest.com".[28][29] In 2020 het die Nederlandse regering egter aangekondig dat hulle in die toekoms net as "Nederland" sal optree.[30]

Geskiedenis[wysig | wysig bron]

Oudheid[wysig | wysig bron]

Germaanse stamme in Nederland tydens die Romeinse tyd

In die oudheid was die gebied wat nou Nederland is, bevolk deur 'n aantal Germaanse stamme, die Franke in die suide, Batawiërs in die rivieregebied, Friese in die noorde en Sakse in die ooste. In die 1ste eeu arriveer die Romeine en verower gebied tot aan die Ryn, waar hulle fel gevegte voer met die Germane en uiteindelik die Ryn die noordgrens van hulle ryk maak. Na die val van die Wes-Romeinse Ryk trek die Franke verder suidwaarts. Uiteindelik kom 'n magtige ryk tot stand wat die Frankiese Ryk genoem is. Die Germaanse stamme in die noorde van Frankryk (Franke), asook in die noorde van Italië (Oos-Gote en Langobarde) en ook in die noorde van Spanje (Wes-Gote) het verromaans.

Middeleeue[wysig | wysig bron]

Politiese kaart van Nederland omstreeks 1350

In die Middeleeue word wat nou Nederland is via die Oos-Frankiese Ryk 'n onderdeel van die Heilige Romeinse Ryk. Later in die Middeleeue verswak die mag van die keisers op die ryk en verskuif die mag na graafskappe en hertogdomme. Deur veroweringe en strategiese huwelike ontwikkel dit tot die Boergondiese ryk. Die Boergondiese ryk word ingelyf in die Franse koninkryk, maar sonder die gebied wat vandag Nederland, België en Luxemburg is. Die Nederlande word deel van die Habsburgse ryk, wat bestaan uit Oostenryk, die Lae Lande en Spanje. Hierdie periode word afgesluit met koning Karel V, wat later ook nog keiser van die Heilige Romeinse Ryk geword het.

Nederlandse opstand[wysig | wysig bron]

Kaart van die Republiek van die Sewe Verenigde Nederlande

Gedurende hierdie periode, begin 16de eeu, kom die Protestantisme in Nederland sterk op. Dit was vir die seun van Karel V, Filips II, streng katoliek, onverteerbaar. Die Spaanse inkwisisie heers meedoënloos in die Nederlande met onthoofdinge en brandstapels om die ketters uit te roei. Dit veroorsaak groot ontevredenheid in Nederland en lei tot 'n opstand. Stadhouer Willem van Oranje probeer Filips II te oortuig om die inkwisisie te staak en pleit vir vryheid van godsdiens. Filips II stuur egter 'n Spaanse leër om die opstand te onderdruk. Willem van Oranje word teen sy wil leier van die opstand, wat uitloop op 'n oorlog, die Tagtigjarige Oorlog. Die Republiek van die Sewe Verenigde Nederlande word uitgeroep. In 1648 word die Vrede van Münster geteken en bly die suidelike provinsies in Spaanse hande, en erken Spanje die onafhanklikheid van die republiek. Die grens wat nou die grens tussen Nederland en België is, word so vasgelê.

Goue eeu[wysig | wysig bron]

Die republiek verwerp die feodale stelsel en het 'n kapitalistiese struktuur gekry. Dit het gelei tot sterk vooruitgang in die ekonomie en wetenskap. Die windmeule word ontwikkel en maak industrie en ook, heel belangrik, inpoldering van land moontlik waardeur gebiede onder die seespieël vinnig drooggemaak kan word. Ontwikkeling in die skeepsboukuns maak handel moontlik met veraf lande; kolonies word gestig in Noord-Amerika, die Karibiese eilande, Suid-Afrika en Asië. Die internasionale mag van Nederland neem so snel toe dat die Engelse besorg raak en in 1652 breek die eerste van die vier Engels-Nederlandse oorloë uit, wat die Nederlanders in die tweede hulle kolonie Nieu-Nederland kos. Op 6 April 1652 stig die Nederlander Jan van Riebeeck Kaapstad in die Nederlandse Kaapkolonie.

Ontstaan van die koninkryk en die 20ste eeu[wysig | wysig bron]

Kaart van die republiek in die 18de eeu

In die derde Engels-Nederlandse oorlog word die Engelse oorwin en stadhouer Willem III van Oranje-Nassau bestyg die Engelse troon. Die ekonomiese sentrum verskuif nou egter na Londen. Dit het tot ontevredenheid gelei in die republiek, en baie burgers bepleit vir die oorgang na 'n sterker demokratiese bedeling. Dit het gelei tot 'n vierde oorlog. Dit het die republiek so verswak dat sy 'n aantal jare later geen teenstand was vir die leërs van Napoleon Bonaparte nie, wat na die Franse Rewolusie Europa verower het. Die Engelse maak van die Franse besetting gebruik en buit enkele kolonies, waaronder die Kaapkolonie en Nederlands-Indië van Nederland.

Nadat die Franse verdryf is, word in 1814 besluit om 'n sterk staat noord van Frankryk in te stel. Dit omvat die vereniging van die noordelike en suidelike Nederlande. Nederland kry ook Nederlands-Indië terug. Die hereniging lei egter tot groot ontevredenheid by Franse bewoners van die suidelike Nederlande. Die lae populariteit van koning Willem I maak dit moontlik dat sy die Vlaamse boerebevolking vir hulle saak win. In 1830 breek in Brussel 'n opstand uit en die staat België word uitgeroep. Die huidige staatsvorm van Nederland ontstaan in 1848, waarby die mag aan die parlement toegeken word.

Nazi-Duitsland het op 10 Mei 1940 Nederland, België, Luxemburg en Frankryk ingeval (Tweede Wêreldoorlog). Die Nederlanders is spoedig oorweldig en die Nederlandse stad Rotterdam, is vernietig tydens 'n lugaanval deur die Luftwaffe.

Na die Tweede Wêreldoorlog het Nederland by NAVO aangesluit (1949).

Politiek[wysig | wysig bron]

Staatsvorm[wysig | wysig bron]

Koning Willem-Alexander van die Nederlande
Die eerste minister Mark Rutte

Nederland is 'n konstitusionele monargie met 'n parlementêre stelsel. Die setel van die Tweede Kamer en de regering is in Den Haag. Die staatshoof is koning Willem-Alexander en die eerste minister Mark Rutte (die Rutte III-kabinet bestaan sedert 26 Oktober 2017). Die parlement bestaan uit twee kamers, naamlik die Tweede Kamer, wat regstreeks deur die volk verkies word, en die Eerste Kamer, wat deur die provinsiale state gekies word. Laasgenoemde word op sy beurt ook weer regstreeks deur die volk verkies. Die Tweede Kamer bestaan uit 150 parlementslede, die Eerste Kamer uit 75 parlementslede. Die Nederlandse parlement word gekenmerk deur 'n veelvoud klein politieke partye. 'n Koalisie tussen sodanige partye is altyd noodsaaklik ten einde 'n regering te kan vorm. Demokrasie leef dus by uitstek in Nederland, maar 'n nadeel van so baie partye is dat die koalisie-regerings wat na 'n verkiesing gevorm word, dikwels onstabiel is. As so 'n koalisie tot 'n val kom, moet 'n nuwe verkiesing uitgeroep word, met die gevolg dat Nederland in die verlede verskeie kere vervroegde verkiesings moes hou.

Kroon[wysig | wysig bron]

Die Kroon word gevorm deur die koning en die kabinetministers. Die ministers en hulle staatssekretarisse (adjunk-ministers) vorm saam die ministerraad. Die koning word binne die Kroon volledig ingelig oor alle politieke sake van die dag. Die koning se mag is egter beperk. Hy het eintlik net 'n raadgewende stem. Dit is die bedoeling dat die koning bo die politiek staan. Hy is neutraal en verteenwoordig die volk. Tog bepaal die Nederlandse grondwet dat die koning onskendbaar is en dat die ministers verantwoordelik is. Die ministers kan dus deur die parlement (en dus indirek deur die volk) ter verantwoording geroep word as die koning byvoorbeeld die wet sou oortree.

Wetgewingsproses[wysig | wysig bron]

'n Besluit kan ingedien word deur die regering of 'n willekeurig Tweede-Kamerlid. Hierna volg 'n stemming in die Tweede Kamer. 'n Besluit kan in die Tweede Kamer uitgebreid bespreek en verander word totdat dit goedgekeur word.

Hierna volg 'n goedkeuring in die Eerste Kamer. Die Eerste Kamer doen alleen 'n toetsing of 'n besluit strydig is met die grondwet, andere wette en internasionale verdrae. Die Eerste Kamer kan alleen ja of nee stem, in geval van nee gaan die besluit terug na die Tweede Kamer.

Laere owerheid[wysig | wysig bron]

Nederland se laere owerheid bestaan uit provinsies, munisipaliteite en waterskappe.

Provinsies[wysig | wysig bron]

Nederlandse provinsies

Nederland is verdeel in 12 provinsies. Die laaste provinsiale wysiging was in 1986 waarby Flevoland, waarvan die drooglegging voltooi is in 1968, sy eie bestuur gekry het.

Vlag Provinsie Hoofstad Grootste stad Oppervlak[31]
(km²)
Bevolking[32]
(2015)
Digtheid
(per km²)
Flag of Drenthe.svg Drenthe Assen Assen 2 639 488 871 185
Flag of Flevoland.svg Flevoland Lelystad Almere 1 415 403 280 285
Frisian flag.svg Friesland Leeuwarden Leeuwarden 3 340 646 092 193
Flag of Gelderland.svg Gelderland Arnhem Nijmegen 4 970 2 031 123 409
Flag of Groningen.svg Groningen Groningen Groningen 2 325 582 649 250
Flag of Limburg (Netherlands).svg Limburg Maastricht Maastricht 2 150 1 115 805 519
North Brabant-Flag.svg Noord-Brabant 's-Hertogenbosch Eindhoven 4 914 2 495 107 507
Flag of North Holland.svg Noord-Holland Haarlem Amsterdam 2 665 2 775 617 1 039
Flag of Overijssel.svg Overijssel Zwolle Enschede 3 324 1 142 360 344
Utrecht (province)-Flag.svg Utrecht Utrecht Utrecht 1 383 1 268 489 916
Flag of Zeeland.svg Zeeland Middelburg Middelburg 1 784 381 182 213
Flag Zuid-Holland.svg Zuid-Holland Den Haag Rotterdam 2 808 3 607 150 1 282
Totaal 33 718 16 922 460 512

Sien ook: Vlae van provinsies van Nederland.

Munisipaliteite[wysig | wysig bron]

Nederlandse munisipaliteite (2019)

Nederland is verder verdeel in 358 munisipaliteite (2019), waarvan 3 in die Karibiese gebied:

Vlag Naam Hoofstad Grootste stad Oppervlak[33]
(km²)
Bevolking[34]
(2012)
Digtheid
(per km²)
Flag of Bonaire.svg Bonaire Kralendijk Kralendijk 288 17 408 60
Flag of Saba.svg Saba The Bottom The Bottom 13 1 991 153
Flag of Sint Eustatius.svg Sint Eustatius Oranjestad Oranjestad 21 3 897 186
Totaal 322 23 296 72

Die tien grootste stede is:

Die binnestad van Amsterdam
Nederlandse waterskappe
Stad Bevolking
(2018)
Amsterdam 860 000
Rotterdam 641 000
Den Haag 534 000
Utrecht 349 000
Eindhoven 230 000
Tilburg 216 000
Almere 205 000
Groningen 204 000
Breda 184 000
Nijmegen 176 000

Sien ook: Lys van grootste munisipaliteite in Nederland.

Waterskappe[wysig | wysig bron]

Nederland is ook verdeel in 21 waterskappe wat die waterbeheer toepas.

Geografie[wysig | wysig bron]

Oosterscheldekering

Wat baie besoekers aan Nederland opval is die ekstreme platheid van die landskap – veral in die weste waar die land onder seespieël lê (laagste punt: 6,76 meter onder seespieël (Nieuwerkerk aan den IJssel)). In die ooste lyk dit effe minder plat, maar steeds redelik plat. Slegs Limburg is heuwelagtig, die hoogste punt is die Vaalserberg met 322 m.

Groot stukke land is uit water gewin; tydens die Suiderseewerke is die provinsie Flevoland geheel uit die Suidersee gewin. Water maak 'n belangrike deel uit van die oppervlak van Nederland, ongeveer 18% bestaan uit water.

'n Ander belangrike waterboukundige projek is die Deltawerke, wat na 'n watersnoodramp in 1953 begin is om Zeeland te beskerm teen oorstrominge. Die Deltawerke omvat baie indrukwekkende waterwerke soos die Oosterscheldekering en die Haringvlietdam.

'n Aantal van die groot riviere mond in Nederland uit in see. Die Ryn kom Nederland by Tolkamer binne, waar die Waal by Nijmegen aftak en 70% van die water afneem. By Westervoort vertak die Ryn die IJssel en by Wijk bij Duurstede gaan die Ryn oor in die Lek. Die ou rivierbedding van die Ryn staan vandag bekend as die Kromme Ryn, maar vervoer geen noemenswaardige waterhoeveelhede meer nie. Die Lek mond uit in die Nieuwe Waterweg.

Die Maas kom in Suid-Limburg by Wezet Nederland binne en stroom noordwaarts. By Mook buig die rivier af in westelike rigting om uiteindelik uit te mond in die Hollands Diep wat in verbinding staan met meerdere andere watere.

Die Skelde kom Nederland ten noorde van Antwerpen binne en verbreed sig tot die Westerschelde.

Ekonomie[wysig | wysig bron]

Die Amsterdamse effectenbeurs is die oudste finansiële handelsbeurs ter wêreld

Nederland se ekonomie is een van die suksesvolstes en doeltreffendstes wêreldwyd. Ondanks sy relatief klein bevolking en oppervlakte het die land tot een van die wêreld se tien grootste uitvoerders en een van die welvarendste nasies ontwikkel. Die bruto finansiële bates van Nederlandse huishoudings beloop 292 persent van die bruto geografiese produk, terwyl die ekonomie tussen 1990 en 2009 met byna 50 persent gegroei het.[35]

Die Nederlandse ekonomie is 'n tipiese dienste-ekonomie, ongeveer 73% van die bevolking werk in die dienstesektor (met vervoer, logistiek en finansiële dienste as die belangrikste bedrywe), 25% in die industrie en 2% in die landbou. Soos in baie westerse lande vind 'n proses van deïndustrialisasie plaas, waarby tegnologies laagwaardige industrieë verhuis na lae-lonelande in Oos-Europa en Asië. Die Nederlandse ekonomie is baie internasionaal, belangrike uitvoervennote is Duitsland, Frankryk, die Verenigde Koninkryk, Italië en die Verenigde State. Belangrike invoervennote is Duitsland, die Verenigde State, België, die Volksrepubliek China, Frankryk en die Verenigde Koninkryk. 4% van die Suid-Afrikaanse uitvoer gaan na Nederland, maar dit speel op die Nederlandse invoerbalans slegs 'n klein rol.

Vervoer[wysig | wysig bron]

Nederland beskik oor 'n digte snelwegnetwerk. Die hoofare is die A1 van Amsterdam na die Duitse grens by Hengelo, die A2 van Maastricht na Amsterdam, die A4 van Delft na Amsterdam, die A12 van Den Haag na die Duitse grens by Emmerik, die A13 van Rotterdam na Den Haag en die N50/A50 van Emmeloord na Eindhoven. Die hoeveelheid verkeer in die Randstad is 'n groot probleem, 'n dag waarop meer as 500 km aan verkeersknope ontstaan is geen uitsondering nie.

Daar is ook 'n digte spoorwegnet, met groot knooppunte in Utrecht, Rotterdam, Amsterdam en Amersfoort, met elk baie verbindings in alle rigtings. Die Nederlandse Spoorweë maak baie gebruik van dubbeldektreine om die verkeersstroom van reisigers te hanteer.

Via die seehawe van Rotterdam is Nederland 'n belangrike deurvoerland vir die res van Europa. Groot seeskepe meer aan in Rotterdam waar hulle vrag in kleinere binneskepe oorgelaai word. Via die Ryn kan 'n belangrike deel van Europa bereik word. Olie uit die Midde-Ooste word in Rotterdam via 'n uitgebreide pypleidingstelsel verder Europa in vervoer.

Landbou[wysig | wysig bron]

Nederland se sterk uitvoergerigte landbousektor, wat tien persent van alle werkgeleenthede verteenwoordig, speel tradisioneel 'n belangrike rol en het van die land die tweede grootste uitvoerder van agrariese produkte ter wêreld gemaak. Die landboubedryf lewer tien persent van die bruto geografiese produk en twee derdes van die oorskot op die handelsrekening op. Duitsland is die belangrikste invoerder van produkte soos blomme en kaas.

Sowat 55 persent van Nederland se totale oppervlakte word vir landboudoeleindes gebruik, terwyl kweekhuise 70 000 hektaar beslaan. In die Westland word groot hoeveelhede vrugte in kasse verbou, in die suide en ooste van die land word groot hoeveelhede vee aangehou.

Grondstowwe[wysig | wysig bron]

Nederland beskik oor steenkool-, aardolie- en veral aardgasreserwes. Die aardgasveld in Slochteren behoort tot die grootste in die wêreld en Nederland beset 'n 20ste plek op die lys van lande met die grootste gasreserwes. Dit is 'n belangrike nasionale inkomstebron en gasleidinge vanuit Slochteren loop tot in Italië.

'n Ander grondstof wat 'n rol in die industrie speel is sout. Dit word gewin rondom Hengelo en is 'n bron van chloor vir die chemiese industrie.

Kommunikasie[wysig | wysig bron]

Verskeie Nederlandse koerante in Nijmegen

Die telefoonnetwerk is in hande van 'n voormalig staatsbedryf, KPN. Omdat dit feitelik 'n monopolie is, is daar wetgewing wat ander maatskappye regte toestaan om teen 'n wetlike tarief toegang tot die fisieke telefoonlyne te verkry, waardeur op hulle eie netwerke hulle eie dienste aan kan bied. Die telefoonnetwerk bestaan vir ongeveer 25% uit digitale ISDN-lyne en vir 75% uit tradisionele analooglyne.

Nederland het ook 'n groot aantal selfoongebruikers, 11 miljoen. Drie selfoonnetwerke bedryf mobiele GSM-kommunikasie.

Televisie gaan vir die grootste gedeelte analoog (PAL) deur middel van kabels. Die proses van digitalisering is in aan die gang maar die wet van die remmende voorsprong is hier van toepassing, dit word ernstig gehinder deur die relatief goeie kwaliteit beeld wat die analoogtelevisiekabels lewer. Die televisie-uitsendings oor die lug is sedert 2006 wel digitaal.

Internet is vandag danksy 'n groot aantal verskaffers wat lae pryse veroorsaak het grotendeels breëband via televisiekabel en ADSL, sodat ongeveer 60% van die gesinne tans 'n breëbandaansluiting het. Omdat Amsterdam wêreldwyd 'n belangrike knooppunt is, het daar gedurende die .com-periode is daar groot hoeveelhede optiese vesel ondergronds gelê, wat 'n uitgebreide infrastruktuur aan hoofsnelweë opgelewer het, wat op sy beurt weer verskaffers van bedienerhuisvesting ("server hosting") na Nederland getrek het.

Demografie[wysig | wysig bron]

Tale[wysig | wysig bron]

Verspreiding van Nederlands in Europa

Die amptelike taal van Nederland is Nederlands. In die provinsie Friesland is Wes-Fries 'n amptelike taal, naas Nederlands. Nedersaksies en Limburgs geniet erkenning as streekstale. Wes-Fries word gepraat in die provinsie Friesland, dit word deur so te sê iedereen in die provinsie verstaan en ongeveer 'n derde van die bevolking daar as primêre omgangstaal gebruik. Die oorgangsgebied tussen die Nederlandse en Nedersaksiese taalgebied begin oostelik van die provinsie Utrecht, maar Nedersaksies word eintlik net in die mees oostelike dele van die land algemeen gepraat. Limburgs word veral in die provinsie Limburg gepraat waarby dit in die suidelike deel van die provinsie sterk van Nederlands begin afwyk. Hoewel die bespreking van of Limburgs 'n taal of 'n dialek is nog voltrek moet word, is die gebruik van Limburgs baie sterk – in Limburg word dit gewoonlik as primêre omgangstaal gebruik. Vrywel die gehele Nederlandse bevolking praat Nederlands op moedertaalvlak.

Naas die inheemse tale het Nederland 'n hoop immigrante gekry wat hulle tale meegebring het, wat tot gevolg het daar hier en daar bietjie Sranantongo (= Surinaams), Arabies of Turks gepraat word, veral in die grote stede. Gebrekkige kennis van Nederlands in hierdie groepe besorg die regering die laaste jare groot hoofbrekens. Die oorsaak hiervan is dat 'n groot aantal van die eerste generasie Turkse en Marrokkaanse immigrante (wat as gasarbeiders na Nederland gekom het) na selfs veertig jaar in Nederland nogsteeds nie die Nederlandse taal magtig is. Die kinders van hierdie immigrante leer dan nie in hulle eie ouerhuise om Nederlands te praat nie en gevolglik het hulle 'n groot taalagterstand as hulle skool toe gaan.

Kultuur[wysig | wysig bron]

Literatuur[wysig | wysig bron]

Domtoring in Utrecht

Die Nederlandse literatuur is tans baie lewendig en trek 'n hoop lesers in die binne- en buiteland. Bekende skrywers is onder meer Simon Vestdijk, Gerard (van 't) Reve, Harry Mulisch, Cees Noteboom, Willem Frederik Hermans, Jan Wolkers en Hella S. Haasse.

Bekende skrywers uit die verlede is Pieter Corneliszoon Hooft (1581–1641), Louis Couperus, Multatuli en die digters Joost van den Vondel, Willem Kloos en Frederik van Eeden.

Film[wysig | wysig bron]

Danksy 'n subsidie wat baie effektief geblyk te wees het, het die filmindustrie in Nederland die laaste jare besonder sterk gegroei, waarby tans (2005) die aantalle films in produksie in die tientalle loop. Enkele suksesvolle films van die afgelope jare sluit in Minoes, De Tweeling, Pietje Bell, Passievrucht en Zwartboek (Blackbook).

'n Beroemde Nederlandse film uit die sewentigerjare is Soldaat van Oranje van regisseur Paul Verhoeven. Nederlandse regisseurs is ook in die Engelstalige mark aktief, 'n voorbeeld van 'n film wat deur 'n Nederlandse regisseur Jan de Bont gemaak is, is Speed.

Ondanks die goeie produksie van Nederlandstalige films is Engelstalige films in die bioskope tog in die meerderheid, wat met ondertitels gekyk word.

Musiek[wysig | wysig bron]

Die Nederlandse musiekindustrie gaan tans (2005) 'n rustige periode deur. 'n Aantal musiekgroepe het gestop en ander raak uit die mode. Baie produktiewe periodes was die begin van die tagtigerjare en halfweg die negentigerjare.

Bekende kunstenaars en groepe van die onlangse verlede sluit in Anouk, Doe Maar, Frank Boeijen, Het Goede Doel, Marco Borsato, Di-Rect, Jan Smit, Guus Meeuwis, De Kast, Nick & Simon, 3JS, Bløf, Ali B, De jeugd van Tegenwoordig, Stef Bos en Acda en De Munnik.

Op radiostasies word musiek in verskillende tale gedraai, ook hier is Engels sterk verteenwoordig. Die Nederlandstalige aanbod verskil per uitsender, op Radio 2 en 100%NL is dit byvoorbeeld 'n groot deel van die aanbod, op Sky Radio word Nederlands alleen gehoor as daar 'n groot Nederlandstalige treffer is. 'n Ander taal wat reëlmatig gehoor word is Fries en ook Italiaans, Frans en Duits is af en toe hoorbaar oor die radio.

Kuns[wysig | wysig bron]

Nederland het baie bekende skilders, bekende meesters is onder meer Rembrandt van Rijn (1606–1669), Salomon van Ruysdael (1602–1670), Frans Hals, Johannes Vermeer, Judith Leyster, Jan Steen en Vincent van Gogh. Bekende kunstenaars uit die onlangse tydperk is Piet Mondriaan en Maurits Escher en die kunsvervalser Han Van Meegeren.[36]

Sport[wysig | wysig bron]

Nederland teen Spanje tydens die FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010 se eindstryd op 11 Julie 2010 in Sokkerstad, Johannesburg
Die Nederlandse nasionale rugbyspan, soos in Januarie 2008
Die Nederlandse nasionale krieketspan op 5 Julie 2010 in Rotterdam

Sokker is die gewildste spansport in Nederland, gevolg deur veldhokkie en vlugbal. Ysskaats, tennis, gimnastiek en gholf is die gewildste individuele sporte. Inheemse sportsoorte soos fierljeppen, beugelen, kaatsspel, klootschieten, kolven en korfball word ook gespeel.

Die Nederlandse nasionale sokkerspan is een van die gewildste sokkerspanne met sterk mededinging teen buurlande soos België, Duitsland, Engeland en Frankryk. Ten spyte van hul rykdom van individuele talente kon die Nederlandse elftal net een internasionale titel verower en die UEFA Europa-beker van 1988 wen. Hulle kon drie keer tot die eindstryd van die FIFA Sokker-Wêreldbeker deurdring (1974, 1978 en 2010), maar nog nie die titel verower nie. Nederland se hoogste sokkerliga is die Eredivisie, gevolg deur die Eerste divisie, Tweede divisie, Derde divisie en die Hoofdklasse.

Krieket was voorheen 'n gewilde sport, maar is deur sokker verbygesteek, terwyl krieket in onlangse jare weer gewilder word. Die Nederlandse nasionale krieketspan kon tot dusver vir vier krieketwêreldbekers kwalifiseer (1996, 2003, 2007 en 2011). Nederland was mede-gasheer van die Krieketwêreldbeker 1999, maar het nie daaraan deelgeneem nie.

Die Nederlandse vroue se nasionale veldhokkiespan is die suksesvolste nasionale span by die Hokkiewêreldbeker en kon die toernooi tot dusver ses keer wen (1974, 1978, 1983, 1986, 1990, 2006 en 2014). Hul eweknie vir mans het die Hokkiewêreldbeker tot dusver drie keer gewen (1973, 1990 en 1998).

Rugby word ook in Nederland gespeel, maar die Nederlandse nasionale rugbyspan kon tot dusver nog nie vir die Rugbywêreldbeker kwalifiseer nie. Hulle ding in die Europese Nasiesbeker met ander opkomende rugbyspanne mee.

Nederland het al verskeie groot sportgeleenthede soos die Olimpiese Somerspele 1928 en die UEFA Europa-beker in 2000 (saam met België) gehuisves.

Vakansiedae[wysig | wysig bron]

Die Nederlandse rooi-wit-bloue vlag mét oranje wimpel tydens Koningsdag
Datum Afrikaanse naam Nederlandse naam Opmerking
1 Januarie Nuwejaarsdag Nieuwjaarsdag Begin van die nuwe jaar
Maart/April Paasfees Pasen Nederlanders vier Paasfees oor twee dae.
27 April Koningsdag Koningsdag Koningsdag word gevier op die verjaardag van die koning, Willem-Alexander.
4 Mei Herdenking van die Dooies Dodenherdenking Herdenking vir die mense wat gesneuwel het in die Tweede Wêreldoorlog en in andere oorloë.
5 Mei Bevrydingsdag Bevrijdingsdag Viering van die oorwinning oor Duitse magte in 1945 tydens die Tweede Wêreldoorlog.
40 dae ná Paasfees Hemelvaartsdag Hemelvaartsdag Hemelvaart van Jesus
7 weke ná Paasfees Pinkster Pinksteren Nederlanders vier Pinkster oor twee dae.
5 Desember Sinterklaas Sinterklaas Sinterklaas, 'n voorganger van Vader Kersfees gee geskenke vir kinders.
25 Desember, 26 Desember Kersfees, Welwillendheidsdag Kerstmis, Tweede kerstdag Nederlanders vier Kersfees oor twee dae.
31 Desember Oujaarsaand Oudejaarsdag Einde van die ou jaar

Sien ook[wysig | wysig bron]

Verwysings[wysig | wysig bron]

  1. "Bevolkingsontwikkeling; regio per maand". Sentrale Kantoor vir Statistiek (in Nederlands). 2020. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 23 Mei 2020. Besoek op 8 April 2020.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 (en) "Netherlands". Internasionale Monetêre Fonds. Oktober 2019. Besoek op 8 April 2020.
  3. 3,0 3,1 "2019 Human Development Index Ranking" (in Engels). United Nations Development Programme. 2019. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 22 Mei 2020. Besoek op 8 April 2020.
  4. "Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey" (in Engels). Eurostat. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 8 April 2020. Besoek op 8 April 2020.
  5. "Netherlands boundaries in the North Sea" (in Engels). Departement van Verdediging. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 7 Julie 2017. Besoek op 15 Augustus 2014.
  6. "Gemeentegrootte en stedelijkheid" (in Nederlands). CBS. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 16 Desember 2019. Besoek op 16 Desember 2019.
  7. Dutch Wikisource. "Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden" (in Nederlands). Chapter 2, Article 32. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 21 April 2020. Besoek op 3 Julie 2013.
  8. (en) Permanent Mission of the Netherlands to the UN. "General Information". Geargiveer vanaf die oorspronklike op 5 Oktober 2013. Besoek op 26 Junie 2013.
  9. (en) Rotterdam Port Authority (1 Junie 2014). "Port Statistics 2013". Persberig. 8. https://www.portofrotterdam.com/sites/default/files/Port-statistics-2013.pdf. Besoek op 28 Junie 2014. 
  10. (en) van Krieken, Peter J.; David McKay (2005). The Hague: Legal Capital of the World. Cambridge University Press. ISBN 978-90-6704-185-0.
  11. "Netherlands Guide – Interesting facts about the Netherlands" (in Engels). Eupedia. 19 April 1994. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 21 Mei 2020. Besoek op 29 April 2010.
  12. "Netherlands: Agricultural exports top 80 billion Euros" (in Engels). Geargiveer vanaf die oorspronklike op 31 Maart 2020. Besoek op 25 Januarie 2015.
  13. (RVO), Netherlands Enterprise Agency (17 Julie 2015). "Agriculture and food". hollandtrade.com (in Engels). Geargiveer vanaf die oorspronklike op 1 Januarie 2016. Besoek op 26 Augustus 2016.
  14. "How the Netherlands Feeds the World" (in Engels). National Geographic Society. September 2017. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 14 Mei 2020. Besoek op 15 Januarie 2020.
  15. "2016 World Press Freedom Index – RSF". Rsf.org (in Engels). 1 Februarie 2017. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 22 Mei 2020.
  16. (en) "Netherlands". Archived from the original on 10 Mei 2013. Besoek op 10 Mei 2013.AS1-onderhoud: BOT: original-url status unknown (link), Indeks van ekonomiese vryheid. heritage.org.
  17. (en) Helliwell, John; Layard, Richard; Sachs, Jeffrey (20 Maart 2017). World Happiness Report 2017 (PDF). Verenigde Nasies se Volhoubare ontwikkelingsoplossingsnetwerk. ISBN 978-0-9968513-5-0. Geargiveer vanaf die oorspronklike (PDF) op 12 Julie 2017. Besoek op 18 Junie 2017.
  18. "2016 World Happiness Report" (PDF). Worldhappiness.report (in Engels). Geargiveer vanaf die oorspronklike (PDF) op 19 Februarie 2018. Besoek op 3 Augustus 2017.
  19. "Franks". Columbia Encyclopedia (in Engels). Columbia University Press. 2013. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 19 Augustus 2016. Besoek op 1 Februarie 2014.
  20. "Lotharingia / Lorraine (Lothringen)" (in Engels). 5 September 2013. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 1 November 2019. Besoek op 1 Februarie 2014.
  21. (en) Wim Blockmans; Walter Prevenier (3 Augustus 2010). The Promised Lands: The Low Countries Under Burgundian Rule, 1369–1530. University of Pennsylvania Press. pp. 85–. ISBN 978-0-8122-0070-6.
  22. (en) Elton, Geoffrey Rudolph (1990). The New Cambridge Modern History: Volume 2, The Reformation, 1520–1559. ISBN 978-0-521-34536-1.
  23. Van der Lem, Anton. "De Opstand in de Nederlanden 1555–1609;De landen van herwaarts over" (in Engels). Geargiveer vanaf die oorspronklike op 10 Oktober 2017. Besoek op 11 Maart 2013.
  24. "Telegraph style book: places and peoples". The Daily Telegraph (in Engels). Londen. 12 April 2008. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 21 Mei 2020. Besoek op 31 Maart 2014.
  25. "The Reuters Style Guide" (in Engels). Geargiveer vanaf die oorspronklike op 21 Mei 2020. Besoek op 31 Maart 2014.
  26. (en) "The BBC News Styleguide" (PDF). Geargiveer vanaf die oorspronklike (PDF) op 27 Februarie 2012. Besoek op 31 Maart 2014.
  27. "The Guardian style guide" (PDF) (in Engels). Londen. Geargiveer (PDF) vanaf die oorspronklike op 17 Mei 2020. Besoek op 31 Maart 2014.
  28. (en) Netherlands Tourism "Holland vs Netherlands – Is the Netherlands the same as Holland?"
  29. "Holland vs Netherlands: Everything you need to know". Explore Holland (in Engels). 17 Januarie 2020. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 23 Mei 2020. Besoek op 17 Januarie 2020.
  30. "Why Dutch Officials Want You to Forget the Country of Holland". The New York Times (in Engels). New York. 13 Januarie 2020. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 7 Maart 2020. Besoek op 15 Januarie 2020.
  31. "Regionale Kerncijfers Nederland" (in Nederlands). Statistics Netherlands. 2007. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 16 Augustus 2014. Besoek op 13 Oktober 2007.
  32. (en) "CBS StatLine – Bevolkingsontwikkeling; regio per maand".
  33. (en) "Statistical Info: Area and Climate". Central Bureau of Statistics (Netherlands Antilles). 2010. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 6 Julie 2011. Besoek op 11 Junie 2013.
  34. (nl) "Bevolkingsontwikkeling Caribisch Nederland; geboorte, sterfte, migratie". Central Bureau of Statistics. 2012. Besoek op 18 Oktober 2013.
  35. (de) Duitse Departement van Buitelandse Sake: Nederland – Ekonomie
  36. (en) www.meegeren.net

Bronnelys[wysig | wysig bron]

Algemeen

Eksterne skakels[wysig | wysig bron]


Vlag van die Koninkryk der Nederlande Koninkryk van die Nederlande Wapen van die Koninkryk der Nederlande
Lande:Aruba · Curaçao · Nederland · Sint Maarten
Provinsies in Nederland:Drenthe · Flevoland · Friesland · Gelderland · Groningen · Limburg · Noord-Brabant · Noord-Holland · Overijssel · Utrecht · Zeeland · Zuid-Holland
Besondere munisipaliteite in Nederland:Bonaire · Saba · Sint Eustatius