Oorwinningsdag (9 Mei)

Soldate paradeer met die Oorwinningsvaandel op Rooiplein in Moskou ter herdenking van die oorwinning in die Tweede Wêreldoorlog, oftewel die Groot Patriotiese Oorlog, soos dit in Rusland genoem word.

Oorwinningsdag (Russies: День Победы; IFA: [dʲenʲ pɐˈbʲedɨ]) is ’n vakansiedag wat die oorwinning van die Sowjetunie oor Nazi-Duitsland in 1945 herdenk. Dit is vir die eerste keer in die 15 republieke van die Sowjetunie ingestel ná die ondertekening van die Duitse Akte van Oorgawe laat op die aand van 8 Mei 1945 (9 Mei volgens Moskou-tyd). Die Sowjetregering het die oorwinning vroeg op 9 Mei aangekondig ná die ondertekeningseremonie in Berlyn. Hoewel die vakansiedag reeds in 1945 ingestel is, het dit eers in 1965 ’n amptelike nie-werksdag geword.

In Oos-Duitsland is 8 Mei van 1950 tot 1966 as Bevrydingsdag gevier, en dit is weer tydens die 40ste herdenking in 1985 gevier. In 1967 is ’n Sowjetstyl-Oorwinningsdag op 8 Mei gevier. Sedert 2002 hou die Duitse deelstaat Mecklenburg-Voorpommere ’n herdenkingsdag bekend as die Dag van Bevryding van Nasionaal-Sosialisme en die einde van die Tweede Wêreldoorlog.

Die Russiese Federasie erken 9 Mei amptelik sedert sy stigting in 1991 en beskou dit as ’n nie-werksdag, selfs wanneer dit op ’n naweek val (in so ’n geval is die volgende Maandag ook ’n nie-werksdag). Die vakansiedag is op soortgelyke wyse gevier toe die land nog deel van die Sowjetunie was. Die meeste ander lande in Europa, soos Nederland, vier die oorwinning as Europa-dag (Engels: Victory in Europe Day, afgekort as VE Day en in Nederland afgekort as V-dag) op 8 Mei, en Europadag op 9 Mei as nasionale herdenkings- of oorwinningsdae.

Militêre parade in Moskou

Troepe op die Rooiplein voor die 2020-parade. Die parade van daardie jaar is uitgestel tot 24 Junie weens die Covid-19-pandemie.

Die grootste Oorwinningsdag-vieringe op 9 Mei vind plaas in die hoofstad van Rusland, Moskou.

Die vieringe word met streng militêre presisie georganiseer. Soldate uit verskillende takke van die Russiese Gewapende Magte marsjeer in formasie oor die Rooiplein, vergesel deur militêre orkeste wat patriotiese marsmusiek en oorlogsliedere uitvoer. Eenhede sluit dikwels kadette van militêre akademies, erewagte, Kosak-afdelings en verteenwoordigers van historiese regimente wat met die Sowjet-oorlogspoging verbind word, in. Duisende soldate kan aan ’n enkele parade deelneem. Die gebeurtenis word weke lank vooraf geoefen, dikwels tydens nagtelike opleiding wat tydelik groot strate in sentrale Moskou sluit.

Die Aurus Senat-limousines ontmoet mekaar in die middel van die Rooiplein.

’n Belangrike seremoniële oomblik vind plaas voordat die parade formeel begin. Twee swart Russiese staatslimousines ry stadig oor die Rooiplein terwyl senior militêre offisiere in die oop voertuie staan. Hierdie offisiere is gewoonlik die Russiese Minister van Verdediging en die bevelvoerder wat toesig hou oor die parade, dikwels ’n generaal van hoë rang. In onlangse jare is spesiaal aangepaste weergawes van die Aurus Senat-limousine vir hierdie inspeksieseremonie gebruik. Terwyl die voertuie verby die opgestelde formasies beweeg, groet die offisiere die troepe met die frase “Здравствуйте, товарищи!” (“Gegroet, kamerade!”).

Daarna lewer die President van Rusland ’n toespraak waarin hy die opofferings van Sowjet-soldate en -burgerlikes tydens die oorlog eer, oorlewende veterane prys en patriotisme, nasionale eenheid en historiese herinnering beklemtoon. Die Sowjet-oorwinning in 1945 word dikwels as een van die bepalende oomblikke in die Russiese geskiedenis voorgestel. Die toespraak eindig met die uitroep “Ура!” (“Oera!”), en die soldate herhaal dit drie keer. Die Russiese volkslied word daarna gespeel, vergesel van kanonsaluut, en die militêre parade begin op die Rooiplein.

In sommige jare word Rusland se swaarste militêre toerusting tydens die parade vertoon. Kolomme van tenks, gepantserde voertuie, selfaangedrewe artillerie, missielstelsels en mobiele lanseerders beweeg oor die Rooiplein om die land se militêre vermoëns te demonstreer. Moderne toerusting soos die T-14 Armata kan saam met herstelde Sowjet-era voertuie uit die Tweede Wêreldoorlog verskyn, insluitend die bekende T-34-tenk, wat ’n simbool van Sowjet-weerstand tydens die oorlog geword het. Strategiese missielstelsels en gevorderde lugverdedigingstelsels word soms ingesluit om Rusland se status as ’n groot militêre mag te beklemtoon. Die grootste en swaarste vertonings word egter nie elke jaar ingesluit nie, afhangend van politieke prioriteite, logistieke oorwegings, finansiële faktore of veiligheidsomstandighede.

Een van die mees verwagte oomblikke is die militêre vliegvertoning oor Moskou. Vliegtuie en helikopters van die Russiese Lug- en Ruimtemagte vlieg oor die stad in noukeurig gekoördineerde formasies, dikwels met gekleurde rookstrepe in die wit, blou en rooi kleure van die Russiese vlag. Die lugdeel kan vegvliegtuie, strategiese bomwerpers, vervoervliegtuie, brandstofaanvulvliegtuie en akrobatiese demonstrasiespanne insluit.

Buitelandse militêre kontingente word soms genooi om saam met Russiese troepe te marsjeer. Hulle deelname is bedoel om oorlogstydse alliansies, diplomatieke betrekkinge en internasionale erkenning van die Sowjet-rol in die verslaan van Nazi-Duitsland tydens die Tweede Wêreldoorlog te simboliseer. Die teenwoordigheid van buitelandse soldate op die Rooiplein is relatief skaars en word gewoonlik vir groot herdenkingsvieringe gereserveer.

Soldate van die Amerikaanse Leër in die Oorwinningsdagparade in Moskou in 2010.

Die vieringe van 2005 in Moskou, wat die 60ste herdenking van die oorwinning gemerk het, was veral opvallend weens die groot aantal buitelandse gaste. Leiers van baie lande het dit bygewoon, insluitend verteenwoordigers van die Verenigde State, Frankryk, China en ander Geallieerde lande. Die geleentheid het ’n tydperk weerspieël waarin Rusland gedeelde historiese herinnering en samewerking met beide Westerse en nie-Westerse lande beklemtoon het.

In latere herdenkingsparades het buitelandse troepe self op die Rooiplein begin marsjeer. In 2010 het eenhede uit lande wat saam met die Sowjetunie tydens die oorlog geveg het — insluitend troepe van die Verenigde State, die Verenigde Koninkryk, Frankryk en Pole — vir die eerste keer sedert die ineenstorting van die Sowjetunie deelgeneem. Hulle deelname het die gedeelde Geallieerde stryd teen Nazi-Duitsland beklemtoon en internasionale samewerking in die herdenking van die oorlog gesimboliseer.

Oorwinningsdag-vuurwerke by die Moskouse Kremlin in 2005.

In teenstelling hiermee het slegs troepe uit Noord-Korea tydens die 2026-parade saam met Russiese magte deelgeneem. Hulle teenwoordigheid weerspieël Rusland se hedendaagse strategiese vennootskappe en militêre samewerking eerder as die breër internasionale deelname wat in vroeëre herdenkingsparades gesien is.

Buitelandse gaste word ook genooi om die vieringe by te woon. Dit kan presidente, eerste ministers, diplomate, militêre afvaardigings, godsdienstige leiers en veterane van voormalige Sowjetrepublieke of oorlogstydse Geallieerde lande insluit. Die aantal en samestelling van internasionale gaste wissel aansienlik van jaar tot jaar, afhangend van globale politieke verhoudings en huidige internasionale spanninge.

Oorwinningsdag-vieringe in Moskou duur gewoonlik voort lank nadat die militêre parade geëindig het. Regdeur die stad word konserte, patriotiese seremonies, historiese uitstallings en openbare byeenkomste gedurende die dag georganiseer. In die aand verlig groot vuurwerkvertonings die Moskou-stadshorison en bring die herdenkings tot ’n einde.

Simbole

Oorwinningsvaandel

Oorwinningsbanier nr. 5, wat op die dak van die Reichstag-gebou gehys is.

Die Oorwinningsvaandel verwys na die Sowjet-militêre vaandel wat op 1 Mei 1945 deur Sowjet-soldate op die Reichstag-gebou in Berlyn gehys is. Dit is tydens die Slag van Berlyn onder oorlogsomstandighede deur soldate gemaak, en het histories die amptelike simbool van die oorwinning van die Sowjetse volk oor Nazi-Duitsland geword. Omdat dit die vyfde vaandel was wat gemaak is, was dit die enigste leërsvlag wat voorberei is om in Berlyn gehys te word en die geveg oorleef het.

Die Cyrilliese inskripsie op die vaandel lui: „150ste Geweerdivisie, Orde van Koetoezof 2de klas, Idritsa-divisie, 79ste Geweerkorps, 3de Skaarleër, 1ste Belo-Russiese Front”, wat die eenheid verteenwoordig waaruit die soldate gekom het wat die vaandel gehys het.

Op 9 Mei word ’n spesiaal vervaardigde replika van die Oorwinningsvaandel deur die 154ste Preobrazjenski Onafhanklike Kommandantregiment oor Rooiplein gedra.

Sint Joris-lint

Sint Joris-lint.

Die Sint Joris-lint is ’n militêre simbool wat uit die tyd van die Russiese Ryk dateer. Dit bestaan uit ’n swart-en-oranje tweekleurpatroon met drie swart en twee oranje strepe. In die vroeë 21ste eeu het dit ’n bewusmakingslint geword om veterane van die oorlog te herdenk, en dit word as ’n patriotiese simbool erken.

Orde van Oorwinning

Sowjetse Orde van Oorwinning.

Die Orde van Oorwinning (Russies: Орден «Победа», geromaniseer: Orden "Pobeda") was die hoogste militêre toekenning vir diens tydens die Tweede Wêreldoorlog in die Sowjetunie, en een van die skaarsste ordes in die wêreld. Die orde is slegs aan generaals en maarskalke toegeken vir die suksesvolle uitvoering van militêre operasies waarby een of meer leërgroepe betrokke was, en wat gelei het tot ’n „suksesvolle operasie binne die raamwerk van een of verskeie fronte wat ’n radikale verandering in die situasie ten gunste van die Rooi Leër veroorsaak het.”

Die ontwerp daarvan dien ook as ’n simbool van Oorwinningsdag en word dikwels op plakkate en baniere uitgebeeld.

Amptelike status

Mense in Sint Petersburg by die Onsterflike Regiment, wat portrette dra van hul voorouers wat in die Groot Patriotiese Oorlog (Tweede Wêreldoorlog) geveg het.

'n Lid van die Gewapende Magte van Belarus op Oorwinningsdag in 2014 onder die Sowjetvlag.

In Rusland

Tydens die bestaan van die Sowjetunie is 9 Mei regdeur die land en in die Oosblok gevier. Hoewel die vakansiedag tussen 1946 en 1950 in baie Sowjetrepublieke ingestel is, het dit slegs in die Oekraïense SSR in 1963 en die Russiese SFSR in 1965 ’n nie-werksdag geword.

Die viering van Oorwinningsdag het in die daaropvolgende jare voortgeduur. Die oorlog het ’n onderwerp van groot belang geword in rolprente, letterkunde, geskiedenisonderrig op skool, die massamedia en die kunste. Die ritueel van die viering het geleidelik ’n kenmerkende aard aangeneem met ’n aantal soortgelyke elemente: seremoniële byeenkomste, toesprake, lesings, onthale en vuurwerke.

In Rusland gedurende die 1990’s is die 9 Mei-vakansiedag nie met grootskaalse Sowjetstyl-massabetogings gevier nie weens die beleid van opeenvolgende Russiese regerings. Ná Vladimir Putin se opkoms tot mag het die Russiese regering begin om die aansien van die regerende bewind en geskiedenis te bevorder, en nasionale vakansiedae en herdenkings het ’n bron van nasionale selftrots geword. Oorwinningsdag in Rusland het ’n viering geword waarin populêre kultuur ’n sentrale rol speel. Die 60ste en 70ste herdenkings van Oorwinningsdag in Rusland (2005 en 2015) het die grootste gewilde vakansiedae geword sedert die ontbinding van die Sowjetunie.

In 1995, toe die wêreld die 50ste herdenking van die einde van die oorlog gevier het, het baie wêreldleiers in Moskou byeengekom om die stad se eerste staatsgeborgde seremonies sedert die einde van die Sowjetunie by te woon. In 2015 het sowat 30 leiers, insluitend dié van China en Indië, die 2015-viering bygewoon, terwyl Westerse leiers die seremonies geboikot het weens die Russiese militêre ingryping in Oekraïne wat in 2014 begin het.

Die 2020-uitgawe van die parade, wat die 75ste herdenking van die oorwinning oor Nazi-Duitsland gemerk het, is uitgestel weens die Covid-19-pandemie.

Russiesprekende gemeenskappe in baie lande vier die vakansiedag ongeag die plaaslike status daarvan, organiseer openbare byeenkomste en selfs parades op hierdie dag.

Weens die enorme verliese onder sowel militêre personeel as burgerlikes tydens die Tweede Wêreldoorlog, is Oorwinningsdag een van die belangrikste en mees emosionele datums in Rusland.

Ander lande wat tans 9 Mei vier

Belarussiese president Aleksandr Loekasjenko lewer ’n toespraak op Oorwinningsdag in 2019.

Oesbekiese president Shavkat Mirziyoyev by die Moskouse Oorwinningsdagparade in 2023.

• Armenië erken 9 Mei amptelik sedert sy onafhanklikheid in 1991. Dit staan amptelik bekend as Oorwinning- en Vredesdag. Die vakansiedag is ook daar gevier toe die land deel was van die Armeense Sosialistiese Sowjetrepubliek.

• Azerbeidjan erken 9 Mei amptelik sedert 1994. Ná sy onafhanklikheid in 1991 het die Azerbeidjaanse Volkfrontparty en later die regering van Abulfaz Elchibey die vakansiedag doelbewus uit die kalender verwyder. Nadat hy aan bewind gekom het, het Heydar Aliyev die vakansiedag na die nasionale kalender teruggebring. Die vakansiedag word op soortgelyke wyse gevier as tydens die tyd toe die land deel was van die Azerbeidjaanse Sosialistiese Sowjetrepubliek. ’n Kransleggingseremonie word gewoonlik by die monument van die Sowjetse majoor-generaal Hazi Aslanov gehou.

• Belarus erken 9 Mei amptelik sedert sy onafhanklikheid in 1991 en beskou dit as ’n nie-werkdag. Die vakansiedag is ook daar gevier toe die land deel was van die Wit-Russiese Sosialistiese Sowjetrepubliek. Belarus het sewe Oorwinningsdag-parades gehad op Onafhanklikheidsplein en Masherovlaan (1995, 2000, 2005, 2010, 2015, 2020 en 2025) en hou sedert onafhanklikheid ’n jaarlikse seremonie op Oorwinningsplein.

• Bosnië en Herzegowina erken 9 Mei amptelik sedert sy onafhanklikheid. Dit is egter slegs ’n werkdagvrye dag in die Serwiese Republiek.

• Kroasië erken 9 Mei amptelik as Oorwinningsdag oor Fascisme as ’n gedenkdag sedert 2019, wat ’n wetlik erkende dag is, maar nie ’n openbare vakansiedag nie.

• Georgië erken 9 Mei amptelik sedert sy onafhanklikheid in 1991. Die vakansiedag is ook daar gevier toe die land deel was van die Georgiese Sosialistiese Sowjetrepubliek. Dit word veral gevier deur die Russiese gemeenskap in die land.

• In Israel word Oorwinningsdag op 9 Mei histories as ’n nie-amptelike nasionale herdenkingsdag gevier. In 2017 is Oorwinning in Europa-dag egter opgegradeer na ’n amptelike nasionale gedenkvakansiedag deur die Knesset, met skole en besighede wat normaal funksioneer. As gevolg van immigrasie van baie Rooi Leër-veterane huisves Israel nou die grootste en mees uitgebreide Oorwinningsdag-vieringe buite die voormalige Sowjetunie. Tradisies is soortgelyk aan dié in Rusland, met optogte van Onsterflike Regimente in stede met groot bevolkings veterane en afstammelinge.

• Kasakstan erken 9 Mei amptelik sedert sy onafhanklikheid in 1991 as ’n nasionale vakansiedag. Die dag word soms saam met Verdediger van die Vaderland-dag op 7 Mei gevier. Sedert 1947 is die vakansiedag ook daar gevier toe die land deel was van die Kazakse Sosialistiese Sowjetrepubliek.

• Kirgisië erken 9 Mei amptelik sedert sy onafhanklikheid in 1991. Die vakansiedag is ook daar gevier toe die land deel was van die Kirgisiese Sosialistiese Sowjetrepubliek.

• Mongolië het 9 Mei amptelik erken tydens sy bestaan as ’n satellietstaat van die Sowjetunie. Die vakansiedag word steeds nie-amptelik regoor die land gevier.

• Montenegro het 9 Mei amptelik erken as Oorwinningsdag oor Fascisme as ’n amptelike vakansiedag.

• Serwië vier 9 Mei as Oorwinningsdag oor Fascisme, maar dit is ’n werkvakansiedag. Baie mense kom egter bymekaar om die herdenking saam met oorlogsveterane te merk, insluitend die president en militêre leiers.

• Tadjikistan erken 9 Mei amptelik sedert sy onafhanklikheid ná die ontbinding van die Sowjetunie. Die vakansiedag is ook daar gevier toe die land deel was van die Tadjiekse Sosialistiese Sowjetrepubliek.

• Turkmenistan erken 9 Mei amptelik sedert sy onafhanklikheid in 1991. Dit staan amptelik bekend as die Dag van Herdenking van Nasionale Helde van Turkmenistan in die 1941–1945 Wêreldoorlog. Dit is in 2000 deur ’n spesiale besluit van die President van Turkmenistan Saparmurat Niyazov ingestel. Sedert 2018 is dit nie meer ’n openbare vakansiedag nie.

• Oesbekistan erken 9 Mei sedert 2 Maart 1999, waar die vakansiedag ingestel is as die “Dag van Herdenking en Eer” (Xotira va Qadirlash Kuni). Dit is die enigste land in die Gemenebes van Onafhanklike State wat nie 9 Mei amptelik as Oorwinningsdag erken nie. Onder president Islam Karimov is die dag afgeskaal, met veterane wat ontmoedig is om Sowjet-eretekens of uniforms te dra. Sedert Karimov se dood in 2016 word die dag weer soortgelyk gevier as tydens die Sowjettydperk.

Lande wat voorheen 9 Mei gevier het

• Bulgarye het 9 Mei amptelik erken tydens sy bestaan as ’n satellietstaat van die Sowjetunie. Sedert 1989 is alle amptelike vieringe van 9 Mei gekanselleer. Soos in ander EU-lande is Oorwinningsdag in Bulgarye op 8 Mei, terwyl 9 Mei as Europadag herdenk word. Baie mense kom egter steeds nie-amptelik bymekaar om Oorwinningsdag op 9 Mei te vier. Blomme word gewoonlik by die Monument vir die Sowjetleër in Sofia neergelê.

• Moldowa het 9 Mei as ’n openbare vakansiedag erken vanaf sy onafhanklikheid in 1991 tot 2023. Van 1951 tot 1991 is die vakansiedag ook gevier tydens die land se tyd as die Moldawiese SSR. Dit staan nou amptelik bekend as die “Oorwinningsdag en Herdenking van die Gevallene Helde vir die Onafhanklikheid van die Vaderland” (Roemeens: Ziua Victoriei și a Comemorării Eroilor Căzuți pentru Independența Patrieikode: ro is verouderd ). Oorwinningsdag was ’n groot nasionale vakansiedag, veral onder die Russiese gemeenskap en ook as gevolg van die Party van Sosialiste van die Republiek Moldowa (PSRM) se staatsgesteunde optogte in 2017 op die Groot Nasionale Vergaderingsplein in Chișinău. Kransleggingsseremonies is gewoonlik by die Ewigheidsgedenksentrum gehou.

• Pole het 9 Mei amptelik erken as ’n staatsvakansiedag, bekend as Narodowe Święto Zwycięstwa i Wolności (“Nasionale Oorwinning- en Vryheidsdag”) van 1945 tot 2015. Tot 1950 was dit ook ’n werkvrye dag. Die vakansie het die oorwinning oor Nazi-Duitsland herdenk asook die band tussen die Poolse Volksrepubliek en die USSR beklemtoon. Dit is met parades en groot landwye geleenthede gevier. Ná die val van die Oosblok het dit omstrede geword in Pole. Sedert 24 April 2015 erken Pole amptelik Narodowy Dzień Zwycięstwa (Nasionale Oorwinningsdag) op 8 Mei (soos die Europese Oorwinningsdag) in plaas van 9 Mei.

• Roemenië het Oorwinningsdag amptelik erken as ’n openbare vakansiedag tydens die kommunistiese era. Omdat Roemenië se 1877-onafhanklikheid van die Ottomaanse Ryk ook met 9 Mei saamval, is dit as ’n dubbele herdenking gevier, veral onder Nicolae Ceaușescu. Vandag word Oorwinningsdag op 8 Mei gevier, terwyl 9 Mei as Europadag dien. Sommige groepe herdenk dit egter steeds informeel op 9 Mei.

• Oekraïne het 9 Mei amptelik erken vanaf sy onafhanklikheid in 1991 tot 2013. In 2015 het Oekraïne Oorwinningsdag oor Nazisme op 9 Mei hernoem en hervorm, en die term “Groot Patriotiese Oorlog” is uit wetgewing verwyder. Sedert 2023 het Oekraïne 8 Mei as Dag van Herdenking en Oorwinning oor Nazisme in die Tweede Wêreldoorlog ingestel en 9 Mei as Europadag. In 2023 en 2024 is 9 Mei se betekenis verder afgeskaf as ’n belangrike nasionale vakansiedag.