Gaan na inhoud

Oos-Rand-moorde

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Oos-Rand-moorde
Datum15 Julie – 27 September 2026
LiggingIn en om Ekurhuleni, oos van Johannesburg
SoortMoorde
MotiefOnbekend
Sterftes11

Die Oos-Rand-moorde (ook bekend as die Ekurhuleni-moorde[1] en Ekurhuleni-vrouemoorde[2]) is 'n reeks moorde op vroue in Ekurhuleni en die omliggende gebiede, oos van Johannesburg, Gauteng, Suid-Afrika, in 2026.[3] Die lyke van elf vroue is tussen 15 Julie en 27 September 2026 gevind, die meeste van hulle in en om Kemptonpark.[4][5][6][7] Verskeie van hulle is halfnaak en met sigbare kneusplekke aangetref, en die Suid-Afrikaanse Polisiediens (SAPD) het bevestig dat van die vroue seksueel aangerand of verkrag is.[8][2]

Ondersoekers kon aanvanklik nie bevestig dat die moorde met mekaar verband hou of dat 'n enkele dader daarvoor verantwoordelik is nie.[9][10][11] Op 18 September het die polisie vir die eerste keer gesê sommige van die sake hou moontlik met mekaar verband,[12] waarna die waarnemende minister van polisie, Firoz Cachalia, op 20 September gesê het nie al die sake kan noodwendig met mekaar verbind word nie, aangesien daar aanduidings van 'n ander modus operandi sowel as verskillende motiewe is, hoewel niks uitgesluit word nie.[13] Teen 27 September was verdagtes in drie van die sake in hegtenis: die eerste en die tiende moord, en die negende, waarin twee vroue in die landdroshof in Boksburg tereggestaan het.[13][14][15][16][17]

Die sake het wye openbare aandag getrek nadat die 38-jarige drawwer Elizabeth "Tsontso" Mokolo Moselakgomo in September verdwyn en enkele dae later dood aangetref is; drie mans het teen 13 Oktober oor die beweerde diefstal van haar slimhorlosie in die hof verskyn, maar niemand is van haar moord aangekla nie.[18][19][20] Die polisie het vroue in die omgewing gewaarsku om nie alleen te stap of te draf nie, 'n multidissiplinêre taakspan saamgestel en 'n beloning van R400 000 vir inligting aangebied wat tot 'n inhegtenisneming lei, terwyl president Cyril Ramaphosa en Cachalia die moorde veroordeel het.[8][2][21] Die Demokratiese Alliansie (DA) het R500 000 by die polisie se beloning vir inligting gevoeg wat tot 'n suksesvolle vervolging lei.[22][23] Die waarskuwings aan vroue het kritiek van politieke partye, burgerlike organisasies en kundiges ontlok, wat aangevoer het dat die las van veiligheid nie op vroue geplaas behoort te word nie en dat die klem eerder op die opsporing en vervolging van die daders moet val.[2][24][25] Kundiges het tekortkominge in die polisie se koördinering en kommunikasie uitgewys, die voorsitter van die parlementêre portefeuljekomitee oor polisie het verslag oor die forensiese agterstand gevra en by onverwagte oorsigbesoeke aan twee polisiestasies 'n gebrek aan basiese hulpbronne blootgelê, en die Nasionale Vergadering het 'n dringende debat oor geweld teen vroue geskeduleer.[26][27][28][29] Die moorde het ook tot herdenkings en betogings regoor die land aanleiding gegee,[30] terwyl ongegronde bewerings op sosiale media oor wie daarvoor verantwoordelik is, daartoe gelei het dat 'n man in eMalahleni deur 'n groep mense doodgeslaan is.[31]

Agtergrond

[wysig | wysig bron]

Geweld teen vroue in Suid-Afrika

[wysig | wysig bron]

Die moorde het teen die agtergrond van wydverspreide geweld teen vroue in Suid-Afrika plaasgevind. Volgens die eerste Suid-Afrikaanse nasionale ondersoek oor geslagsgebaseerde geweld, waarvan die uitslae in 2024 bekend gemaak is, het 35,5% van vroue van 18 jaar en ouer fisieke en/of seksuele geweld in hul leeftyd ervaar, wat sowat 7,85 miljoen vroue verteenwoordig.[25] Volgens die Verenigde Nasies ervaar een uit elke drie vroue in die land gedurende haar leeftyd fisieke of seksuele geweld.[30] Suid-Afrika het van die hoogste vlakke van noodlottige geweld teen vroue ter wêreld: in 2020-2021 is 5,5 uit elke 100 000 vroue deur iemand vermoor met wie hulle 'n intieme verhouding gehad het, byna vyf keer die ooreenstemmende wêreldgemiddeld. Navorsing deur die Suid-Afrikaanse Mediese Navorsingsraad, wat twintig jaar se vrouemoorde in die land onder die loep geneem het, dui daarop dat gemiddeld sewe vroue per dag in Suid-Afrika vermoor word.[25] Volgens die jongste beskikbare statistieke word sowat nege vroue per dag vermoor.[26] Die land se gemiddelde moordsyfer, wat meer as 60 mense per dag beloop, is een van die hoogste ter wêreld.[30] Ramaphosa het geslagsgebaseerde geweld en vrouemoord in November 2025 tot 'n nasionale ramp verklaar.[25]

Ontvoerings in die omgewing

[wysig | wysig bron]

Kemptonpark het tussen April en Junie 2026 altesaam 76 ontvoeringsake aangeteken, 'n styging van 58,3% teenoor dieselfde tydperk die vorige jaar en die hoogste getal ontvoeringsake wat in daardie kwartaal in Gauteng aangemeld is. Die provinsie het in dié drie maande 2 367 sulke sake aangeteken, meer as die helfte van die 4 638 sake wat landwyd aangemeld is. Die Gautengse provinsiale wetgewer se portefeuljekomitee oor gemeenskapsveiligheid het op 18 September 2026 met verskeie rolspelers oor die toenemende voorkoms van ontvoering in die provinsie vergader en ontvoering vir 'n losprys as 'n groeiende bedreiging uitgesonder; volgens 'n voorlegging van die SAPD het die span vir georganiseerde misdaad in die eerste kwartaal van die boekjaar sulke sake in Bekkersdal en Roodepoort hanteer, waar onderskeidelik R5 miljoen en R3 miljoen geëis is. Die komitee se voorsitter, Bandile Masuku, het gesê ontvoering kan nie as 'n geïsoleerde misdaad hanteer word wanneer dit met kapings, georganiseerde misdaad, lospryse en die teiken van kwesbare mense verweef is nie, en het sterker intelligensie-insameling, beter koördinering tussen wetstoepassingsagentskappe en doelgerigte optrede in geïdentifiseerde brandpunte gevra. Die komitee het daarop gewys dat die hoë getal ontvoerings in Kemptonpark met die ontdekking van verskeie vroue se lyke in die breër Ekurhuleni-gebied saamval.[32]

Moorde

[wysig | wysig bron]

Ondersoekbeamptes het vasgestel dat sommige van die vroue nie op die plekke vermoor is waar hul lyke gevind is nie.[11] Die nommering van die elf sake het in September telkens verskuif namate vroeëre sterftes by die ondersoek gevoeg is; op 20 September het Cachalia die eerste nege slagoffers in volgorde van ontdekking gelys, waarna 'n tiende en 'n elfde lyk op 26 en 27 September gevind is.[13][17][7]

Die slagoffers in volgorde van ontdekking
Nr.SlagofferDatum gevindPlek
1Busisiwe Mahlangu15 JulieNaby die R21, Kemptonpark
2Itumeleng Kekana3 AugustusKemptonpark
3Nomfesane Mjobo26 AugustusKemptonpark
4Onbekend7 SeptemberClayvillerivier, Olifantsfontein
5Gracious Nkomo10 SeptemberLangs die R21, Kemptonpark
6Elizabeth "Tsontso" Mokolo Moselakgomo12 SeptemberRhodesfield, Kemptonpark
7Naam nie bekend gemaak nie14 SeptemberLangs die R21, naby Olifantsfontein
8Dineo Evelyn Motapane15 SeptemberKwaThema, Springs
9Jabulile Ntimba17 SeptemberVilla Liza, naby Dawnpark, Boksburg
10Onbekend26 SeptemberMooifontein-begraafplaas, Tembisa
11Onbekend27 SeptemberNaby Rhokanaweg, Struisbult, Springs

Julie en Augustus

[wysig | wysig bron]

Die eerste vrou, 'n 37-jarige, is op 15 Julie 2026 naby die R21-snelweg in Kemptonpark gevind. Sy was ongeklee en met kabelbinders vasgebind.[33][34][10] 'n Verdagte is twee dae later, op 17 Julie, in hegtenis geneem en was in September steeds in aanhouding.[35][18] Cachalia het die vrou later as Busisiwe Mahlangu geïdentifiseer en bevestig dat die verdagte in verband met haar dood aangekeer is.[13]

Twee verdere lyke is in Augustus in Kemptonpark ontdek, dié van die 32-jarige Itumeleng Kekana op 3 Augustus en dié van Nomfesane Mjobo op 26 Augustus.[2][13] Kekana, 'n winkelierster wat in Kemptonpark gewoon en gewerk het, het op 17 Julie verdwyn, en haar familie het meer as twee weke lank by polisiestasies, hospitale en lykshuise na haar gesoek voordat haar ontbindende lyk met verskeie steekwonde in die bosse langs die pad aangetref is.[22][36] Toe die polisie op 13 September nog net vier sake bekend gemaak het, is die tweede lyk as dié van 'n 32-jarige vrou beskryf wat op 24 Augustus gedeeltelik geklee naby die R21 gevind is.[10]

September

[wysig | wysig bron]

'n Vrou se lyk is op 7 September 2026 in 'n rivier in Clayville, naby die Mall of Thembisa, gevind. Die polisie het dié saak eers op 15 September bekend gemaak en dit daarna as die agtste van die sake onder ondersoek gereken, en sy was op 20 September nog nie geïdentifiseer nie.[37][2][13]

Die 38-jarige Elizabeth "Tsontso" Moselakgomo het op 9 September haar huis in Rhodesfield in Kemptonpark laatmiddag verlaat om te gaan draf en haar agtjarige dogter agtergelaat. Toe sy laat die aand steeds nie terug is nie, het haar dogter familielede gekontak, waarna haar verdwyning by die polisie aangemeld is.[38][39][30][40] Verskeie soektogte en navrae by hospitale en lykshuise het niks opgelewer nie.[40]

Op 10 September is nog 'n vrou se lyk nader aan Rhodesfield gevind. Sy was halfnaak en haar lyk was in 'n gevorderde stadium van ontbinding, sodat haar identiteit nie in daardie stadium formeel vasgestel kon word nie.[38][33][10][2] Sy is later as die 28-jarige Gracious Nkomo geïdentifiseer, wie se lyk langs die R21 aangetref is; haar familie het haar op 17 September by die Germiston-lykshuis as die derde vrou wie se lyk in die Kemptonpark-omgewing gevind is, uitgeken.[1][13][11]

Op 12 September is 'n vrou se lyk in sportdrag en gedeeltelik geklee agter 'n hotel in Rhodesfield gevind, langs 'n stil, afgesonderde oprit tussen 'n hoofweg en 'n betonmuur naby die O.R. Tambo Internasionale Lughawe en langs 'n boomryke woonbuurt wat vir drawwers geskik is, maar wat vanaf Kemptonpark se middestad slegs met groot paaie tussen motorhandelaars en onbeboude erwe bereik kan word.[10][2][30] Moselakgomo se familie het die lyk op 14 September by die Germiston-lykshuis as dié van Moselakgomo uitgeken.[41][42][18] Haar begrafnis is vir 20 September in Phake, 'n klein dorpie in die noordooste van Mpumalanga, gereël.[30] 'n Verdagte is teen 12 Oktober in hegtenis geneem nadat eiendom wat vermoedelik aan Moselakgomo behoort het, in sy besit gevind is.[19]

Die lyk van 'n verdere vrou is op 14 September langs die R21 naby Olifantsfontein gevind, gedeeltelik geklee en met kneusplekke. 'n Verbyganger het die lyk opgemerk en 'n sekuriteitsmaatskappy ontbied, wat die polisie in kennis gestel het. Die polisie het vermoed sy is tussen die aand van 13 September en die vroeë oggendure van 14 September vermoor, sowat twintig minute se afstand van die plekke waar die ander lyke in Kemptonpark gevind is.[43][44] Cachalia het op 20 September gesê haar identiteit is aan die polisie bekend, maar dat haar naam nie bekend gemaak kon word voordat haar familie in kennis gestel is nie.[13]

Op 15 September is nog 'n lyk in KwaThema in Springs, ongeveer 45 km van Kemptonpark, ontdek. Lede van die publiek het die lyk, wat in 'n gevorderde stadium van ontbinding was, omstreeks 05:00 agter 'n nagklub opgemerk.[45][37] Haar familie het haar die volgende dag by die Springs-lykshuis as die 38-jarige Dineo Evelyn Motapane uitgeken. Sy is op 13 September laas lewend gesien en is nie as vermis aangemeld voordat haar lyk gevind is nie.[46]

Die negende lyk is op die oggend van 17 September in die omgewing van Villa Liza naby Dawnpark in Boksburg ontdek. Die vrou was halfnaak, soos verskeie van die ander slagoffers, en haar keel is na berig word afgesny.[4][15][11] Sy is aanvanklik nie geïdentifiseer nie en haar dood is by die ondersoek na die ander moorde gevoeg, terwyl die polisie geen verdere besonderhede oor die omstandighede bekend gemaak het nie.[6] Sy is later as Jabulile Ntimba geïdentifiseer, wat volgens die staat op 16 September in Dawnpark vermoor is.[13][47][16] Drie verdagtes ('n man en twee vroue) is op 20 September deur die Gautengse eenheid vir moord en roof in verband met haar dood in hegtenis geneem.[14][15]

Die tiende lyk is op die oggend van 26 September by die Mooifontein-begraafplaas suid van Tembisa in die Ekurhuleni-metro, naby 'n informele nedersetting, gevind nadat gemeenskapslede die polisie na die toneel ontbied het. Sy was halfnaak en het sigbare beserings opgedoen; volgens die polisie dui die toneel daarop dat sy vermoedelik met klippe bestook is. Haar identiteit was nog nie bekend nie, en dit was aanvanklik onduidelik of dié voorval met die ander Oos-Randse vrouemoorde verband hou, hoewel die saak daarna as die tiende in die reeks gereken is. 'n Verdagte het ná die moord na Tzaneen gevlug, waar hy dieselfde aand omstreeks 23:00 in hegtenis geneem is.[48][49][17]

Die elfde lyk is die volgende middag, 27 September, in 'n oop stuk veld langs 'n spoorlyn naby Rhokanaweg in Struisbult, Springs, gevind. Personeel van 'n sekuriteitsmaatskappy wat die gebied gepatrolleer het, het die lyk opgemerk, en die polisie is omstreeks 12:00 na die toneel ontbied; die taakspan wat die Ekurhuleni-moorde ondersoek, is daarheen ontplooi. Die slagoffer was na raming 20 jaar oud en, soos verskeie van die ander, slegs gedeeltelik geklee; haar lyk het moontlike tekens van verwurging getoon, maar was nie in 'n toestand van ontbinding nie.[7][50]

Ander sake

[wysig | wysig bron]

Enkele dae ná die ontdekking van die nege lyke in Ekurhuleni is 'n vrou se lyk, in 'n duvet toegedraai, in die Moroka-dam in Soweto gevind. Die slagoffer was vermoedelik in haar twintigs en die polisie het 'n geregtelike doodsondersoek geopen; die omstandighede rondom haar dood was op 21 September 2026 nog onbekend.[51]

Die 23-jarige Boitumelo Gift Mashita is op die oggend van 28 September 2026 omstreeks 05:45 op pad werk toe in Mapungubwe-straat in Temong, Tembisa, doodgeskiet, en haar besittings is tydens die voorval geneem. Die polisie het 'n saak van moord en roof geopen en Mashita se vervreemde man as 'n persoon van belang geïdentifiseer. Sy lyk is later dieselfde dag in sy voertuig in die Midrand-polisiëringsgebied aangetref. Die polisie het geen aanduiding van gemene spel gevind nie en vermoed dat hy moontlik 'n onbekende middel ingeneem het.[52]

Polisie-ondersoek

[wysig | wysig bron]

Waarskuwing en taakspan

[wysig | wysig bron]

Die SAPD het op 13 September 2026 vroue in en om Kemptonpark gemaan om uiters versigtig te wees nadat vier lyke binne sowat twee maande in dieselfde omgewing, veral naby Rhodesfield, gevind is. Voorlopige inligting het volgens die polisie "kommerwekkende ooreenkomste" tussen die omstandighede getoon (die vroue was halfnaak, het sigbare kneusplekke gehad en is in dieselfde gebied aangetref), hoewel nie bevestig is dat die sterftes met mekaar verband hou of dat 'n reeksmoordenaar betrokke is nie. Vroue is aangeraai om nie alleen te stap of te draf nie, afgesonderde plekke te vermy en waar moontlik saam met ander te reis of te oefen.[8]

Die waarnemende nasionale polisiekommissaris, lt.genl. Puleng Dimpane, het opdrag gegee dat 'n toegewyde multidissiplinêre taakspan saamgestel word om die sake te ondersoek en vas te stel of daar enige verband tussen die voorvalle bestaan. Die span, wat deur genl.maj. Mbuso Khumalo, adjunkkommissaris van die polisie in Gauteng, gelei is, het speurders van gespesialiseerde eenhede ingesluit, onder meer die moord-en-roofeenheid en die eenheid vir ondersoekende sielkunde, sowel as die provinsiale opsporingspan en K9-soek-en-reddingspanne. Die span het die afsonderlike dossiere, bewysstukke, tydlyne, plekke waar die lyke gevind is, slagofferprofiele en die omstandighede van elke saak ontleed.[8][10][6]

Cachalia het op 15 September bevestig dat die polisie agt vrouemoorde aan die Oos-Rand ondersoek en dat sommige van die vroue seksueel aangerand of verkrag is. Polisiesigbaarheid in Kemptonpark en die omliggende gebiede is deur middel van Operasie Shanela uitgebrei en 'n beloning van R400 000 vir inligting is aangebied wat tot 'n inhegtenisneming lei, hoewel Cachalia gesê het die polisie is nie van belonings afhanklik nie.[2]

Die leiding van die taakspan het daarna na lt.genl. Hilda Khosi Senthumule, afdelingskommissaris vir speur- en forensiese dienste, oorgegaan, terwyl lt.genl. Dumisani Khumalo, hoof van die polisie se misdaadintelligensie-afdeling, en lt.genl. Nhlanhla Mkhwanazi, die KwaZulu-Natalse polisiekommissaris, opgeroep is om met die ondersoeke te help. Polisiehulpbronne in die Ekurhuleni-metro is versterk en dele van die metro, onder meer Kemptonpark, Olifantsfontein, KwaThema, Nigel en Dawnpark, is onder inperking geplaas, met groter sigbaarheid en ontplooiing gebied vir gebied.[12][13]

Moontlike verbande tussen die sake

[wysig | wysig bron]

Genl.maj. Fred Kekana, waarnemende polisiekommissaris in Gauteng, het gesê daar is wel ooreenkomste tussen sommige van die sake, maar dat dit te vroeg was om tot die gevolgtrekking te kom dat hulle almal met mekaar verband hou of dat dieselfde persoon daarvoor verantwoordelik is, en dat die polisie nie op net een verdagte of een teorie gefokus het nie.[9][10] Die polisie het gewaarsku dat druk om die ondersoek af te jaag daartoe kan lei dat die verkeerde mense in hegtenis geneem word.[37]

Die feit dat verskeie lyke gedeeltelik ontklee en met tekens van aanranding gevind is, en dat sommige van die vroue nie op die plekke vermoor is waar hulle gevind is nie, het vrese laat ontstaan dat 'n reeksmoordenaar of 'n groep moordenaars in die gebied werksaam is. Die polisie het dié moontlikheid nie bevestig of uitgesluit nie.[11][30]

Op 18 September het die polisie vir die eerste keer bevestig dat sommige van die sake moontlik met mekaar verband hou. Ondersoekbeamptes het terselfdertyd 'n persoon van belang nagegaan wat moontlik met die moorde in verband gebring kan word. Volgens die inligting tot die polisie se beskikking was die enigste verdagte wat op daardie stadium in verband met een van die nege moorde aangehou is, nie 'n Suid-Afrikaner nie, hoewel sy land van herkoms nog nie vasgestel was nie.[12]

Op 20 September het Cachalia op 'n mediakonferensie van die interministeriële komitee oor geslagsgebaseerde geweld en vrouemoord gesê die ondersoek het nog nie oortuigend bevestig dat die polisie met 'n reeksmoordenaar te doen het nie: "Nie al die sake kan noodwendig met mekaar verbind word nie. Daar is aanduidings van 'n ander modus operandi sowel as verskillende motiewe. Maar niks is nog uitgesluit terwyl die ondersoeke voortduur nie."[13] Ná die ontdekking van die elfde lyk het lt.genl. Tommy Mthombeni, die Gautengse provinsiale polisiekommissaris, op 27 September gesê die polisie kan vir eers nie met sekerheid sê dat 'n reeksmoordenaar betrokke is nie, maar wou nie uitsluit dat dié saak met dié van Motapane, wie se lyk twaalf dae vroeër in dieselfde stad gevind is, verbind kan word nie.[50]

Uitkenning van die slagoffers

[wysig | wysig bron]

Die uitkenning van die slagoffers het stadig gevorder, en die departement van binnelandse sake het die polisie gehelp om die vroue aan die hand van biometriese inligting, onder meer vingerafdrukke, te identifiseer.[12] Teen 20 September was agt van die nege slagoffers, almal jong vroue, positief geïdentifiseer en is sewe families in kennis gestel; die laaste familie kon nie bereik word nie omdat die polisie nie oor 'n adres beskik het nie. Vir een van die nege lyke is daar geen vermiste persoon-saak aangemeld nie.[13]

Beoordeling van die polisie se optrede

[wysig | wysig bron]

Cobus Steenkamp, 'n dosent en navorser in polisiëringspraktyk aan die Noordwes-Universiteit, het gemeen dat die regering deurgaans op openbare woede reageer in plaas daarvan om geslagsgebaseerde geweld voorkomend te bekamp, en dat die polisie se aanvanklike hantering van die sake gebreke in koördinering, kommunikasie en leierskap blootgelê het. Hy het die polisie se interne koördineringsmeganismes as gefragmenteerd beskryf en veral twee dinge uitgesonder: dat die polisie stadig was om die gemeenskap van die veiligheidsrisiko's bewus te maak nadat daar aanduidings van 'n moontlike reeksmisdadiger was, en dat 'n provinsiale ondersoektaakspan laat aangewys is, hoewel die minister van polisie reeds in 2016 'n beleidsdokument oor die ondersoek van reeksmoorde onderteken het.[26]

Dit het na sy mening ook geruime tyd geneem voordat 'n sinvolle en eenvormige kommunikasiestrategie gevolg is, terwyl die polisie se beleid bepaal dat slegs een kommunikasiebeampte inligting aan die media verskaf. Volgens hom is inligting aan die media gegee wat slegs deel van die ondersoekspan se datastel behoort te gewees het, onder meer die toestand van die lyke, hulle beserings en die moontlike werkswyses waarmee die misdade gepleeg is; Mthombeni het byvoorbeeld ná die ontdekking van die elfde lyk sulke besonderhede bekend gemaak. Dat die onus op vroue geplaas is om na hul eie veiligheid om te sien voordat sigbare polisiëring verhoog en die gebied ingeperk is, het na Steenkamp se mening verdere woede veroorsaak, en hy het nie 'n sinvolle leierskapsbalans en -strategie tydens die ontvouing van die gebeure gesien nie.[26]

Steenkamp het na die soektogte verwys wat Kekana en Moselakgomo se families en vriende self onderneem het, en gemeen die gemeenskap kan billik verwag dat die polisie daardie opsoorwerk doen sodra iemand as vermis aangemeld is. Die twee belonings van R400 000 en R500 000 is vir hom 'n verdere aanduiding van die onvermoë en gebrek aan kapasiteit by die polisie se eenheid vir misdaadintelligensie, en dat bykans die helfte van alle kontakmisdade nooit by die polisie aangemeld word nie, dui vir hom op 'n nasionale kultuur van wantroue in die polisie se vermoë om misdaad te ondersoek en oortreders op te spoor. Hy het geslagsgebaseerde geweld met bendegeweld op die Kaapse Vlakte vergelyk, as 'n genormaliseerde gemeenskapskultuur wat met oorlewing en bevoordeling te doen het.[26]

Getuienis voor die Madlanga-kommissie van ondersoek na misdadigheid, politieke inmenging en korrupsie in die strafregstelsel het die publiek se vertroue in die polisie na Steenkamp se mening verder geskend, en die diens sal sy leierskapsposisies gou en indringend moet herevalueer om verdere verlies aan openbare vertroue teë te werk. Lt.genl. Shadrack Sibiya, die geskorste adjunk-nasionale polisiekommissaris, is te midde van die reeks vrouemoorde op aanklagte van verkragting, mensehandel en die seksuele gereedmaking van 'n minderjarige in hegtenis geneem. Steenkamp het dit as positief vir slagoffers van geslagsgebaseerde geweld beskou en as 'n aanduiding dat die polisie misdadigheid in sy eie geledere wil aanpak, hoewel Cachalia se versekering dat bewerings van misdadige optrede binne die polisie nie geïgnoreer kan word nie, vir hom weinig vertroue ingeboesem het. Ian Cameron, voorsitter van die parlementêre portefeuljekomitee oor polisie, het die waarnemende nasionale kommissaris krediet gegee dat daar vinnig en daadwerklik teen Sibiya opgetree is, wat nog nooit tevore gebeur het nie, maar toegegee dat die polisie nie vir slegter tydsberekening kon vra nie.[26]

Cameron het gemeen die polisie het baie verantwoordelik opgetree indien 'n reeksoortreder wel betrokke is, en dat party van die kritiek oor Ekurhuleni effens onregverdig is. Volgens hom is die moord op vroue, in konteks geplaas, nie abnormaal in Suid-Afrika nie, en het die tydsberekening en mediadekking van die Ekurhuleni-moorde 'n perfekte storm geskep wat opnuut lig op die onderwerp laat val het. Sy kommer lê nie by die speurders en forensiese spesialiste wat die sake ondersoek nie, maar by stelsels wat jare lank afgeskeep is; wat geslagsgebaseerde geweld in die breë betref, is die toestand vir hom 'n groot gemors.[26]

Forensiese en ondersoekkapasiteit

[wysig | wysig bron]

Action Society het gewaarsku dat probleme met Suid-Afrika se forensiese DNS-stelsel die opsporing van herhaalde oortreders kan bemoeilik: indien die moorde met mekaar verband hou, kan 'n gevaarlike herhaalde oortreder voortgaan om vroue te teiken terwyl belangrike DNS-bewyse nog nie verwerk of met vorige misdade verbind is nie. Die organisasie het daarop gewys dat DNS-ontleding onder 10 493 prioriteitsake wat van Julie 2021 tot Mei 2022 verwerk is, 486 reeksverkragters geïdentifiseer het, oftewel minstens 4,6% van die seksuele oortreders in daardie steekproef, en dat sowat 175 500 DNS-inskrywings volgens sy bevindings van 4 Junie 2026 hul voorgeskrewe verwerkingstyd oorskry het. Slegs 3,5% van wangdeppers is binne die voorgeskrewe 30 dae verwerk en 8,88% van roetine-DNS-bewysstukke binne die vereiste 35 dae. Die organisasie het geëis dat die forensiese bewysstukke van die Kemptonpark-tonele dringend verwerk en met die Nasionale Forensiese DNS-databasis sowel as met onopgeloste seksuele misdrywe, aanrandings, pogings tot moord en moordsake vergelyk word.[24]

Cameron het op 25 September 2026 in 'n dringende skrywe aan die polisie se senior bestuur 'n indiepteverslag oor die DNS-bewyse wat met die moorde verband hou, versoek. Hy wou weet wanneer die betrokke biologiese monsters ingesamel is, wanneer dit die forensiese laboratoriums bereik het, wanneer dit ontleed is, wanneer profiele teen die Nasionale Forensiese DNS-databasis nagegaan is, of enige verbande tussen mense en misdade of tussen misdade onderling aangewys is, of die sake as moontlike gevalle van reeks- of veelvuldige oortreders geprioritiseer is en of profiele met onopgeloste seksuele misdrywe, moorde en ander gewelddadige misdade in Gauteng en landwyd vergelyk is. Hy het ook besonderhede oor die totale DNS-agterstand gevra, waaronder hoeveel sake, monsters en bewysstukke uitstaande is, hoe oud dit is en hoeveel daarvan met moord, verkragting, seksuele misdrywe en misdade teen kinders verband hou.[27]

Cameron het laboratoriumkapasiteit as 'n groot bekommernis uitgesonder: outomatiese toerusting is uit diens gestel of is nie beskikbaar nie, en word nie behoorlik in stand gehou en van voorrade voorsien nie, sodat prosesse wat geoutomatiseer behoort te wees, toenemend met die hand uitgevoer word. Handmatige verwerking verminder volgens hom die deurset en verleng verwerkingstye, wat in 'n stelsel wat reeds met 'n ernstige agterstand worstel, die probleem vererger. Hy het aangevoer dat die polisie outomatiese DNS-verwerking moet herstel en uitbrei, probleme met die verkryging van reagense en verbruiksgoedere moet oplos, moet verseker dat toerusting behoorlik in stand gehou word en 'n gefinansierde plan met duidelike tydsraamwerke moet instel om die agterstand te verminder, aangesien DNS-bewyse misdade met mekaar kan verbind, herhaalde oortreders kan identifiseer en leidrade vir ondersoeke kan verskaf.[27] Hy het ook daarop gewys dat die polisie slegs 176 eenhede vir gesinsgeweld, kinderbeskerming en seksuele misdrywe (FCS) het om meer as 1 100 polisiestasies te bedien, terwyl die jongste kwartaallikse misdaadsyfers 6 596 aangemelde verkragtings in drie maande aangeteken het, oftewel sowat 72 per dag. Die parlement is meegedeel dat byna 300 000 DNS-monsters op ontleding wag, terwyl forensiese laboratoriums met die verkryging van basiese verbruiksgoedere, verouderende toerusting en dienskontrakprobleme sukkel. Indien Suid-Afrika sy DNS-verwerkingskapasiteit konsekwent beskerm en ontwikkel het, sou speurders na sy mening in 'n baie sterker posisie wees om herhaalde oortreders te identifiseer en skakels tussen ernstige misdade vinniger te vestig; indien geslagsgebaseerde geweld werklik 'n nasionale ramp is, behoort FCS- en forensiese kapasiteit deel van daardie rampreaksie te vorm.[26]

Hulpbronne by die polisiestasies

[wysig | wysig bron]

Cachalia het op 25 September 2026 'n toesigbesoek aan Ekurhuleni afgelê om die operasionele gereedheid en kapasiteit van polisiekantore in die gebied te evalueer, en het saam met Panyaza Lesufi, Cassel Mathale, die adjunkminister van polisie, en Mthombeni die Kemptonpark- en Tembisa-polisiestasies geïnspekteer. Die besoek het verskeie operasionele probleme uitgewys, waaronder ontoereikende infrastruktuur, 'n tekort aan meubels en tegnologiese toerusting en beperkte menslike hulpbronne; by die Kemptonpark-stasie het die stasiebevelvoerder ook op probleme met die gemeenskapsdienssentrum se landlyn gewys, wat die stasie se vermoë om op die publiek se oproepe te reageer, geraak het. Die hoë konsentrasie drankverkooppunte in die gebied is as 'n bydraende faktor tot die hoë voorkoms van geslagsgebaseerde geweld en vrouemoord geïdentifiseer, en Lesufi het onderneem om daaraan aandag te gee as deel van breër pogings om gemeenskapsveiligheid te verbeter en alkoholverwante geweld te bekamp.[53]

Cameron en Khathutshelo Rasilingwane, die DA se burgemeesterskandidaat in Ekurhuleni, het op 29 September onverwagte oorsigbesoeke by dieselfde twee stasies uitgevoer, sowat twee weke nadat die uitbreiding van polisiesigbaarheid en die inperking van die gebied aangekondig is. Cameron wou weet watter bykomende personeel, voertuie en operasionele hulpbronne werklik ontplooi is om die beloofde inperking te handhaaf, en waar daardie hulpbronne toe was. By die Kemptonpark-polisiestasie was daar dié oggend geen elektrisiteit nie en die kragopwekker het ook nie gewerk nie; die stasie se bestuur het al drie jaar lank vir 'n werkende kragopwekker aansoek gedoen, wat glo goedgekeur maar nog nie aangekoop is nie. Luidens die stasie se rekords was daar 59 voertuie, waarvan verskeie herstel moes word en een vir 98 werksdae nie beskikbaar was nie, terwyl minstens 27 voertuie sedert 2020 afgeskryf en nie vervang is nie. Cameron het gemeen 'n polisiestasie behoort tydens kragonderbrekings operasioneel en veilig te bly, met beligting, kommunikasie en werkende stelsels vir die personeel en 'n gebou wat lede van die publiek, slagoffers inbegrepe, veilig kan binnegaan. Hy het egter gesê sy kritiek is nie teen die stasie se lede gemik nie: "Selfs al wou hulle polisiesigbaarheid drasties verhoog, kan hulle nie hulpbronne ontplooi wat hulle eenvoudig nie het nie."[28]

By die Tembisa Rabasotho-polisiestasie was daar 'n tekort van 39 voertuie, was tien van die beskikbare voertuie onder herstelwerk en kon gewoonlik net sowat drie voertuie per skof vir sigbare polisiëring gebruik word. Die vasgestelde personeelstruktuur het geensins met die bevolkingsgrootte van die gebied ooreengestem nie en die speurders was erg oorlaai; in die eerste kwartaal van die boekjaar is 850 misdade in Tembisa aangemeld, waaronder 22 moorde. Funksionele radio's en telefone, die vermoë om dossiere te skandeer, bruikbare aanhoudingselle en toegewyde rekords vir gesinsgeweld en beskermingsbevele is as positiewe aspekte uitgesonder. Die stasie het egter 'n kleurdrukker nodig gehad, en die afdeling vir geslagsgebaseerde geweld en slagofferondersteuning het makliker toegang tot 'n nabygeleë toilet benodig, wat na Cameron se mening die waardigheid van slagoffers en die vermoë van lede om hul werk behoorlik te doen regstreeks raak. In die begroting vir 2026-2027 ontvang die polisie se beskermingsdienste vir baie belangrike persone sowat R2,46 miljard, teenoor sowat R1,614 miljard vir die FCS-eenhede, ongeveer R846 miljoen minder. Cameron het beklemtoon dat 'n onverwagte oorsigbesoek nie 'n stasie behoort aan te tref wat met basiese infrastruktuur sukkel nie, terwyl die omliggende gemeenskap 'n buitengewone polisiëringsreaksie belowe is.[28]

Hofverrigtinge

[wysig | wysig bron]

Twee van die drie mense wat in verband met Ntimba se dood aangekeer is, Fortunate Masilela (31) en Tsakane Msithani (38), het op 21 September 2026 in die landdroshof in Boksburg op aanklagte van moord, regsverydeling en die besit van 'n gevaarlike wapen verskyn. Volgens die Nasionale Vervolgingsgesag het die beskuldigdes die oorledene na bewering geken en was hulle die aand van die voorval saam met haar, en is items wat vermoedelik met die saak verband hou, teruggevind. Die staat het aangevoer dat Ntimba in 'n verhouding met Masilela se man, wat Msithani se broer is, was en dat die bewuswording van dié verhouding tot die moord gelei het. Die man is aanvanklik saam met die twee vroue in hegtenis geneem, maar vrygelaat nadat die staat besluit het om die saak teen hom weens onvoldoende bewyse in daardie stadium nie op die hofrol te plaas nie. Die saak is tot 1 Oktober vir 'n borgtogaansoek, wat die staat wou teenstaan, uitgestel.[16]

Drie mans het teen 13 Oktober oor die beweerde diefstal en verhandeling van Moselakgomo se slimhorlosie in die landdroshof in Kemptonpark verskyn: Kenneth Chibuzor, Stephen Mahlakwane Sekhukhune en Danial Anthony Moat. Chibuzor, wat 'n tweedehandsegoederewinkel in Kemptonpark bedryf het, staan tereg op aanklagte van geldwassery, diefstal en oortredings van die Wet op Tweedehandse Goedere, en Sekhukhune en Moat op aanklagte van geldwassery en diefstal. Al drie staan ook alternatiewe aanklagte van die besit of ontvangs van gesteelde eiendom in die gesig, maar nie een van hulle is van moord aangekla nie. Minder as 24 uur nadat Moselakgomo laas gesien is, is die horlosie na bewering bekom. Volgens die staat het Chibuzor dit vir R900 van 'n ongeïdentifiseerde persoon gekry en nie die voorgeskrewe identifikasie- en transaksiebesonderhede aangeteken nie; hy het dit op 10 September aan Sekhukhune verkoop. Sekhukhune het dit na bewering dieselfde dag aan sy Gmail-rekening gekoppel nadat Moselakgomo se profielinligting en instellings uitgevee is, en dit daarna vir R4 000 aan Moat verkoop, wat dit op sosiale media geadverteer en ook vir R4 000 aan 'n vierde persoon verkoop het. Dié persoon is nie aangekla nie, aangesien die bewyse wat hom of haar met die beweerde misdrywe verbind, onvoldoende was. Die saak is tot 19 Oktober vir Chibuzor se borgtogaansoek uitgestel, en die hof het gelas dat sy immigrasiestatus geverifieer word, aangesien hy 'n Nigeriese burger is.[20]

Reaksie

[wysig | wysig bron]

Regering

[wysig | wysig bron]

Sindisiwe Chikunga, minister in die presidensie vir vroue, die jeug en persone met gestremdhede, het op 14 September 'n beroep op wetstoepassingsowerhede, munisipaliteite en gemeenskappe gedoen om dringend teen die bedreiging op te tree wat vroue in openbare ruimtes in die gesig staar, veral ná toenemende berigte van vroue wat aangeval word terwyl hulle oefen. Sy het gesê vroue behoort nie tussen hul veiligheid en hul gesondheid te moet kies nie en het groter polisiesigbaarheid, gemeenskapsgebaseerde veiligheidsmaatreëls, beter beligting en infrastruktuur asook vinniger reaksie op noodgevalle gevra. Volgens haar lê die verantwoordelikheid om veiliger ruimtes te skep nie net by die polisie nie, maar ook by munisipaliteite, gemeenskapsorganisasies en inwoners.[54]

Cachalia het die ontdekking van verskeie vermoorde vroue in die Kemptonpark-gebied as "uiters ontstellend" beskryf en gesê die moontlikheid dat 'n oortreder of oortreders vroue teiken, verg dringende en doelgerigte aandag; hy het die publiek gevra om nie ongestaafde inligting te versprei of beskuldigings sonder bewyse te maak nie.[55] Ramaphosa het op dieselfde dag, 15 September, sy afgryse oor die moorde uitgespreek, sy medelye met die slagoffers se naasbestaandes betuig en beveel dat die ondersoek die hoogste prioriteit geniet sodat verdagtes spoedig aangekeer kan word.[21]

Die Gautengse provinsiale eenheid vir geslagsgebaseerde geweld en vrouemoord het met die betrokke families geskakel en ondersteuning gekoördineer.[2] Lebogang Maile, die Gautengse LUR vir onderwys, sport, kuns, kultuur en ontspanning, het Moselakgomo se dood betreur en gesê die stryd teen vrouemoord kan nie aan die regering, die polisie of vroueorganisasies alleen oorgelaat word nie: seuns moet geleer word dat manlikheid nie oor oorheersing, intimidasie of geweld gaan nie, en mans moet nie stilbly wanneer hulle van minagting van vroue, dreigemente of teistering bewus word nie.[2][39]

Interministeriële komitee

[wysig | wysig bron]

Die interministeriële komitee oor geslagsgebaseerde geweld en vrouemoord, wat Ramaphosa in 2024 op die been gebring het en wat deur Chikunga saam met Dina Pule, die minister van maatskaplike ontwikkeling, voorgesit word, het op 17 September 'n omvattende noodstrategie vir implementering goedgekeur nadat aanbevelings van die nasionale gesamentlike operasionele en intelligensiestruktuur (NatJoints) oorweeg is.[13]

Volgens Chikunga sou Ekurhuleni die sny van gras, die verwydering van bosse in oop ruimtes en die opruiming van onwettige stortingsterreine verskerp, terwyl winkelsentrums, vervoerfasiliteite, vermaaklikheidsplekke en ander besighede wat in openbare ruimtes werksaam is, moes toesien dat beligting, sekuriteitstelsels, noodprosedures en toesiginfrastruktuur werk en onverwyld met polisieversoeke om inligting of sekuriteitsbeeldmateriaal moes saamwerk. Die departement van maatskaplike ontwikkeling het psigososiale ondersteuning aan die geïdentifiseerde slagoffers se gesinne begin bied. Chikunga het gesê die komitee bly bekommerd dat Suid-Afrika, ten spyte van versterkte wetgewing en ingrypings om die strafregtelike reaksie te verbeter, steeds onaanvaarbaar hoë vlakke van geslagsgebaseerde geweld en vrouemoord beleef, en dat die nasionale strategiese plan daaroor die land se kollektiewe raamwerk vir die voorkoming van geweld, die versterking van die strafregtelike reaksie, die ondersteuning van slagoffers en die aanspreek van die maatskaplike en ekonomiese toestande wat mishandeling moontlik maak, bly: "Geslagsgebaseerde geweld en vrouemoord is nie private of vrouekwessies nie. Dit is maatskaplike misdade wat kollektiewe verantwoordelikheid en beslissende optrede vereis." Cachalia het by dieselfde geleentheid 'n beroep op mans gedoen om die vroue in die samelewing te respekteer, te beskerm en te waardeer, en gesê geslagsgebaseerde geweld kan nie as 'n permanente werklikheid in Suid-Afrika aanvaar word nie.[13]

Parlement en politieke partye

[wysig | wysig bron]

Cameron het die gebeure "diep kommerwekkend" genoem en gesê ondersoekers moet dringend vasstel of daar 'n patroon tussen die moorde bestaan, hoewel dit in daardie stadium nie gesê kon word dat die sake met mekaar verband hou nie. Volgens hom moet die gespesialiseerde reaksie behoorlik van hulpbronne voorsien word (onder meer werkende voertuie, funksionerende tegnologie, vinnige forensiese ondersteuning en hanteerbare werkladings), en kan ervare speurders, forensiese kenners, misdaadintelligensie, ondersoekende sielkunde en misdaadontleding 'n wesenlike verskil aan die ondersoek maak. Hy het teen ongeverifieerde beskuldigings op sosiale media gewaarsku en gesê die antwoord op die moord op vroue kan nie bloot wees om ander vroue aan te sê om versigtiger te wees nie; die stryd teen geslagsgebaseerde geweld kan ook nie tot veldtogte en bewusmaking beperk word nie, maar moet die ondersoekvermoë insluit om gewelddadige oortreders op te spoor, hulle suksesvol te vervolg en van die strate te verwyder.[24][25]

Die DA het die polisie se waarskuwing dat vroue voorsorg moet tref, gekritiseer.[24] Die party het op 16 September 'n kontantbeloning van R500 000 vir leidrade uitgeloof wat tot die suksesvolle vervolging van 'n vermeende reeksmoordenaar in die metro kan lei, op voorwaarde dat 'n leidraad formeel by die SAPD aangemeld is, aangesien die party self geen wenke hanteer nie.[23] Die DA het ook aan Thoko Didiza, die speaker van die parlement, geskryf om 'n dringende debat van nasionale belang oor die krisis van geslagsgebaseerde geweld en vrouemoord in Ekurhuleni aan te vra. Lisa Schickerling, die party se woordvoerder oor polisie, het gesê die parlement moet diegene wat vir die beskerming van vroue en kinders verantwoordelik is, tot verantwoording roep, en dat die sake onopgelos bly ten spyte van oproepe om 'n multidissiplinêre span saam te stel en die burgerlike samelewing se verskerpte fokus op die krisis. Geordin Hill-Lewis, die federale leier van die DA, het tydens 'n besoek aan Tsakane op 18 September gevra wat Ramaphosa gedoen het sedert geslagsgebaseerde geweld bykans 'n jaar tevore tot 'n nasionale prioriteit verklaar is, en gesê 'n rampverklaring op papier doen niks om 'n vrou te beskerm wat snags huis toe stap nie.[47]

Rasilingwane het die taakspan 'n stap in die regte rigting genoem, maar gesê dit moet met meer polisiëringshulpbronne op grondvlak en sigbare, geteikende patrollies gepaardgaan.[24] Ná die ontdekking van die vrou se lyk in Tembisa het sy gesê Ekurhuleni kan nie vrouemoorde normaliseer nie en dat dringende optrede nodig is om die gebied vir almal veilig te maak. Sy het ook beter samewerking tussen die polisie en die Ekurhuleni-metropolisie (EMPD), werkende straatligte en veiliger openbare ruimtes gevra, en gesê Ramaphosa kan nie langer stilbly sonder om beslissende stappe te doen nie. Volgens haar het Lesufi ná die ontdekking van die negende lyk gesê dat dié wat daarvoor verantwoordelik is, die staat die oorlog verklaar het en dat die staat daarop sou reageer; inwoners moes nou sien dat daardie reaksie in daadwerklike optrede op die grond omskep word. Die party het verder daarop aangedring dat die senior leierskap van die polisie en die EMPD voor die Gautengse provinsiale wetgewer oor polisiëringsmislukkings en hul planne vir die krisis verantwoording doen.[49]

ActionSA het geëis dat die minister van polisie en die nasionale polisiekommissaris binne 48 uur 'n duidelike plan bekend maak oor hoe die verantwoordelikes opgespoor en in hegtenis geneem gaan word, en gedreig om Suid-Afrikaners te mobiliseer om vreedsaam te betoog indien daar nie voldoende antwoorde kom nie. Die Ekonomiese Vryheidsvegters het 'n omvattende ondersoek gevra wat ook vorige verslae oor vermiste persone in die Kemptonpark-omgewing en die polisie se hantering daarvan insluit, en wou weet waarom die polisie se reaksie eers verskerp het nadat die sake groter openbare aandag gekry het. GOOD het aangevoer dat waarskuwings wat bloot aan vroue gerig word, die las van veiligheid op die verkeerde mense plaas; die party se sekretaris-generaal, Brett Herron, het gesê groter klem moet op die opvoeding van seuns, vroeë ingryping en aanspreeklikheid vir mans geplaas word.[2]

Die Nasionale Vergadering het 'n dringende debat oor geweld teen vroue in Suid-Afrika, die sterftes in Ekurhuleni en die behoefte aan dringende regeringsingryping vir 30 September 2026 tydens 'n virtuele sitting geskeduleer; George Michalakis, die DA se parlementêre leier, het dit aangevra. Dorries Mpapane, voorsitter van die parlementêre toesigkomitee oor die presidensie, het gevra dat die regering veilige omgewings vir vroue skep en aangevoer dat 'n samelewing waarin vroue in strate en woongebiede gejag en vermoor word, nie aanvaar kan word nie en dat die verantwoordelikheid om vroue veilig te hou nie bloot op vroue self geplaas behoort te word nie. Die staande komitee oor toedelings het aangedui dat hy die beskikbare befondsing vir die bekamping van geslagsgebaseerde geweld van naderby wil ondersoek en met die ministers van maatskaplike ontwikkeling en polisie oor die regering se beplanning en befondsing in gesprek wil tree; die komitee se voorsitter, Mmusi Maimane, wil onder meer vasstel of voldoende befondsing toegeken is om doeltreffend op geslagsgebaseerde geweld te reageer. Die polisie se begroting vir die boekjaar 2026-2027 beloop sowat R127 miljard.[29]

Burgerlike organisasies

[wysig | wysig bron]

Action Society het skerp kritiek teen die polisie se hantering van die sake uitgespreek en geëis dat die polisie verduidelik wat hy geweet het, wanneer ondersoekers moontlike verbande tussen die moorde begin ondersoek het en of vroeër optrede verdere sterftes kon voorkom het. Die organisasie se nasionale woordvoerder, Juanita du Preez, het gesê plaaslike polisiestasies behoort oor die personeel, inligtingstelsels en spesialisondersteuning te beskik om verslae van vermiste persone met geweldsmisdade in naburige polisiëringsgebiede te verbind: "'n Hoëvlakspan wat opdaag nadat talle vroue dood gevind is, is krisisbestuur, nie doeltreffende polisiëring nie." Sy het dit veral kommerwekkend genoem dat gedetailleerde misdaadstatistiek oor misdade teen vroue en kinders nie meer in die polisie se kwartaallikse misdaadverslae verskyn nie. Die laaste kwartaallikse verslag wat so 'n uiteensetting bevat het, het die tydperk Oktober tot Desember 2024 gedek; die syfers is uit die verslag vir Januarie tot Maart 2025 weggelaat nadat die polisie ernstige afwykings in die data geïdentifiseer het, en hoewel jaarlikse totale later in die jaarverslag vir 2024-2025 ingesluit is, was die uiteensetting volgens die organisasie in al vier die kwartaallikse verslae vir 2025-2026 afwesig. Action Society het onder meer geëis dat die polisie geverifieerde statistiek oor misdade teen vroue en kinders publiseer en bekend maak hoeveel vroue sedert Januarie 2026 in Ekurhuleni as vermis aangemeld is, en hoeveel van hulle lewend gevind is, vermoor gevind is of steeds vermis was.[25]

Die Motor Industry Staff Association (Misa) het ná die uitkenning van Moselakgomo se lyk dringende, behoorlik toegeruste en intelligensiegedrewe polisiëring in Kemptonpark en omliggende gebiede geëis; Martlé Keyter, die vakbond se uitvoerende hoof van bedrywighede, het gesê vroue behoort nie tussen hul vryheid en oorlewing te moet kies nie.[24] Sihle Sibisi, stigter van die Kwanele-stigting en 'n aktivis teen geslagsgebaseerde geweld, het gesê vroue doen reeds alles in hul vermoë om hulself te beskerm en behoort nie die verantwoordelikheid vir hul eie veiligheid te dra nie, en dat die regering verder moet gaan as om vergaderings te hou en meer hulpbronne aan geslagsgebaseerde geweld en vrouemoord moet toewys.[37] Die Suid-Afrikaanse Gemeenskap van Geloofsgebaseerde Broederskappe en Federasies (Sacoff) het gevra dat die regering rekenskap gee van wat prakties verander het sedert geslagsgebaseerde geweld en vrouemoord tot 'n nasionale krisis verklaar is; die organisasie se president, past. Bert Pretorius, het gesê politieke wil behoort aan die hulpbronne wat beskikbaar gestel word, die speurders wat ontplooi word, die forensiese agterstande wat weggewerk word en suksesvolle vervolgings gemeet te word. Die Ahmed Kathrada-stigting het gesê die verantwoordelikheid om openbare ruimtes veilig te maak, rus op die staat en wetstoepassingsagentskappe eerder as op vroue wat hul bewegings moet beperk, en gevra dat vasgestel word waarom openbare waarskuwings nie vroeër uitgereik is toe 'n moontlike patroon opgemerk is nie.[2]

Die burgerregteorganisasie AfriForum het sy veiligheidsfokus aan die Oos-Rand met verskerpte buurtwagpatrollies en verdere veiligheidsopleiding aan gemeenskapslede uitgebrei. Die organisasie se sewe buurtwagte in die breër Oos-Rand is in Kemptonpark, Benoni, Boksburg, Brakpan, Alberton, Springs en Germiston gesetel. Yvonne Gerber, die organisasie se distrikskoördineerder vir die Oos-Rand, het gesê inwoners was vreesbevange ná die vlaag vrouemoorde en dat die verskerpte patrollies ook ander ernstige misdade in die omgewing kan help voorkom. Volgens haar is betrokkenheid by plaaslike georganiseerde veiligheidstrukture onontbeerlik, aangesien buurtwaglede opgelei is om verdagte bedrywighede te identifiseer en die inligting met die owerhede te deel, en is gemeenskapsveiligheid nie daarop gemik om die werk van wetstoepassingsowerhede te vervang nie, maar om gemeenskappe se eie veiligheidsvermoë te versterk.[56]

Betogings en herdenkings

[wysig | wysig bron]

Sowat 100 mense het op 16 September 2026 in stilte buite die stadsaal en die polisiestasie in Kaapstad betoog in reaksie op die moorde, sowel as op die moord op 'n tienjarige meisie van Kraaifontein. Die betogers het die polisie se beroep op vroue om versigtig te wees, gekritiseer en plakkate met boodskappe soos "Hoeveel liggame?", "Los ons uit" en "Meisies wil net leef" vertoon.[25]

Van Ekurhuleni tot Kaapstad het mense in die dae daarna by 'n reeks saamtrekke byeengekom om die slagoffers te herdenk en optrede teen geweld teen vroue te eis. Meer as 1 000 studente het op die aand van 18 September aan 'n nagwaak by die Universiteit van Kaapstad deelgeneem, 'n kampus meer as 1 400 km van Kemptonpark; een van die plakkate daar het gelui: "Ek wil leef, nie net oorleef nie." Honderde hardlopers het die volgende oggend 13 km deur Kemptonpark ter nagedagtenis aan Moselakgomo en die agt ander vroue gedraf wat sedert middel Julie in die omgewing vermoor is. Verskeie plaaslike hardloopklubs het die byeenkoms te midde van toenemende vrees en woede oor die moorde gereël, en die deelnemers het ook na die plek gestap waar Moselakgomo se lyk gevind is, wat met 'n paar uitgebrande kerse en 'n bos blomme gemerk was. Deelnemers het gesê die geweld ontneem vroue hul vryheid en selfvertroue en dat party van hulle weens die gebeure opgehou het om te gaan draf: "Ons wil ons strate terughê."[30]

'n Skarefinansieringsveldtog op BackaBuddy om Moselakgomo se familie, en veral haar agtjarige dogter, te ondersteun, het sy aanvanklike teiken van R50 000 oorskry en teen 16 September 2026 meer as R90 000 ingesamel.[39]

Debat oor vroue se veiligheid

[wysig | wysig bron]

Dr. Tara Farrer Harris van die Universiteit van Pretoria se departement maatskaplike werk en kriminologie het gesê vroue behoort die polisie se waarskuwings om besonder waaksaam te wees ernstig op te neem, maar dat sulke voorsorgmaatreëls nie as 'n volhoubare oplossing vir geweld teen vroue beskou kan word nie: "Die oplossing vir geweld teen vroue kan nie bloot wees dat vroue meer bedrewe raak om gevaar te vermy nie." Sy het gewaarsku dat dit voortydig sou wees om te bespiegel dat die sake met mekaar verband hou, maar dat daar niks spekulatief is aan die groter probleem waarbinne die sterftes plaasvind nie. Volgens haar is vroue reeds daaraan gewoond om hul gedrag in openbare ruimtes aan te pas deur afgesonderde gebiede te vermy, nie alleen of ná donker te reis nie, voortdurend waaksaam te wees, hul ligging met ander te deel en hul bewegings volgens vermeende risiko's aan te pas. Sulke strategieë is individueel sinvol en kan geleenthede vir misdaad verminder, maar die probleem ontstaan wanneer die verantwoordelikheid om geweld te voorkom na die moontlike slagoffer verskuif, wat tot slagofferblaam kan lei en die idee versterk dat vroue self vir hul veiligheid verantwoordelik is.[25]

Harris het na die roetine-aktiwiteitsteorie in die kriminologie verwys, waarvolgens roofmisdade kan plaasvind wanneer 'n geskikte of kwesbare teiken, 'n gemotiveerde oortreder en 'n gebrek aan voldoende beskerming op dieselfde tyd en plek saamval. Die vraag moet volgens haar verskuif van "Waarom was sy daar?" na "Waarom is dit vir 'n oortreder moontlik om daar op te tree?", wat die klem plaas op wat in die kriminologie as voldoende voogdyskap beskryf word en veel meer behels as sigbare polisiëring alleen, onder meer toesig, die ontwerp van veiliger omgewings, veiliger vervoer, private sekuriteit, gemeenskapspolisiëring en doeltreffende aanmeldings- en reaksiemeganismes. Sy het daarop gewys dat die gevolge van geweld nie net slagoffers raak nie, maar ook hul families, vriende en gemeenskappe, en dat selfs die vrees vir geweld vroue se mobiliteit, onafhanklikheid en deelname aan die openbare lewe beperk, met die gevaar dat sulke beperkings mettertyd as 'n onvermydelike deel van vrouwees genormaliseer word. Individuele voorsorgmaatreëls kan hoogstens deel van die onmiddellike reaksie wees, terwyl volhoubare misdaadvoorkoming groter aandag aan oortreders, geleenthede vir misdaad en die omgewing waarin misdaad plaasvind, verg: "Uiteindelik kan en behoort die verantwoordelikheid om geweld teen vroue te voorkom nie hoofsaaklik te rus op diegene wat die grootste risiko loop om dit te ervaar nie."[25]

Ongegronde bewerings

[wysig | wysig bron]

Ongegronde bewerings op sosiale media en in gemeenskapsgroepe oor wie vir die moorde verantwoordelik is, het tot geweld gelei. Vusimuzi "Vusi" Radebe, 'n jongman van eMalahleni (voorheen Witbank), is in die week voor 26 September 2026 deur 'n groep mense voorgekeer, oorrompel en doodgeslaan nadat hy glo daarvan beskuldig is dat hy die vermeende moordenaar is wat vir die reeks vrouemoorde aan die Oos-Rand verantwoordelik sou wees. Hy was op pad van sy ouma se huis in Kwaguqa na sy eie huis in Lynnville toe die groep hom uitgevra het oor waar hy woon en waarvandaan hy kom, waarop hy genoem het dat hy oorspronklik van Kemptonpark is. Luidens 'n verklaring van sy familie is aannames weens die onlangse geweld in Kemptonpark oor hom gemaak: "In plaas daarvan om die waarheid vas te stel, is Vusi wreed aangerand en vermoor. Hy is op die toneel dood verklaar." Sy gesin het in die vroeë 1990's na Kemptonpark verhuis en sowat 'n maand voor sy dood, ná aftrede, na eMalahleni teruggekeer.[31]

Die polisie het bevestig dat die saak ondersoek word en dat die motief deel van die voortgesette ondersoek vorm; niemand is teen 26 September 2026 in verband met sy dood aangekeer nie. Die polisie in Ekurhuleni het terselfdertyd van 'n tweede voorval kennis geneem waarin 'n man by die Tsakane-polisiestasie aangemeld het dat sy foto met bewerings dat hy vir die reeks moorde verantwoordelik is, in gemeenskapsgroepe versprei word. Die polisie het gemeenskapslede gevra om nie ongegronde bewerings teen individue te maak of te versprei nie, aangesien sulke bewerings ernstige gevolge kan hê en die persoon wie se foto versprei word, aan die risiko blootstel om aangeval of beseer te word.[31]

Verwysings

[wysig | wysig bron]
  1. 1 2 Du Plessis, Janice (18 September 2026). "Derde liggaam in Ekurhuleni-moorde geïdentifiseer". Maroela Media. Besoek op 18 September 2026.
  2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 "Ekurhuleni-vrouemoorde | Polisie ondersoek nou 8 moorde". Maroela Media. 16 September 2026. Besoek op 18 September 2026.
  3. ↑ "Former SAPS profiler: Treat Ekurhuleni murders as a serial killer investigation - eNCA". enca.com (in Engels). 15 September 2026. Besoek op 15 September 2026.
  4. 1 2 "Kempton Park killings: Ninth woman's body found in South Africa's Dawn Park". bbc.com (in Engels). 17 September 2026. Besoek op 17 September 2026.
  5. ↑ "Fifth woman's body discovered near Kempton Park - eNCA". enca.com (in Engels). 14 September 2026. Besoek op 15 September 2026.
  6. 1 2 3 Du Plessis, Janice (17 September 2026). "Negende liggaam van vrou in Ekurhuleni gevind". Maroela Media. Besoek op 18 September 2026.
  7. 1 2 3 Heyns, Tania (27 September 2026). "Nóg 'n liggaam aan Oos-Rand gevind". Maroela Media. Besoek op 27 September 2026.
  8. 1 2 3 4 "Polisie waarsku vroue ná vier liggame gevind". Maroela Media. 13 September 2026. Besoek op 18 September 2026.
  9. 1 2 "'It's too early to link the killings' - Acting Gauteng Police Commissioner - eNCA". enca.com (in Engels). 13 September 2026. Besoek op 15 September 2026.
  10. 1 2 3 4 5 6 7 "Kempton Park | Verdagte reeds vas in een saak". Maroela Media. 13 September 2026. Besoek op 18 September 2026.
  11. 1 2 3 4 5 Maré, Marelize (17 September 2026). "Negende vrou se liggaam word in Oos-Rand gevind". Pretoria FM. Besoek op 21 September 2026.
  12. 1 2 3 4 Maré, Marelize (18 September 2026). "Polisie: "Die Ekurhuleni-moordverdagte is nie 'n Suid-Afrikaner nie"". Pretoria FM. Besoek op 21 September 2026.
  13. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 Heyns, Tania (21 September 2026). "Ekurhuleni | 'Nie alle sake noodwendig verbind'". Maroela Media. Besoek op 21 September 2026.
  14. 1 2 Du Plessis, Janice (21 September 2026). "Deurbraak in moordsaak van negende vroueslagoffer in Gauteng". Maroela Media. Besoek op 21 September 2026.
  15. 1 2 3 Van der Watt, Elisma (21 September 2026). "Ekurhuleni | Liefdesdriehoek moontlik agter negende moord". Maroela Media. Besoek op 21 September 2026.
  16. 1 2 3 Strydom, Nico (22 September 2026). "Twee vroue in hof ná Dawn Park-moord". Maroela Media. Besoek op 22 September 2026.
  17. 1 2 3 Heyns, Tania (27 September 2026). "Ekurhuleni | Verdagte reeds vas vir tiende vrouemoord". Maroela Media. Besoek op 27 September 2026.
  18. 1 2 3 Mocke, Heléne (14 September 2026). "Vermiste Kempton Park-drawwer se liggaam uitgeken". Maroela Media. Besoek op 18 September 2026.
  19. 1 2 Van der Watt, Elisma (12 Oktober 2026). "Verdagte vas oor items van vermoorde drawwer". Maroela Media. Besoek op 12 Oktober 2026.
  20. 1 2 "Drie in hof oor vermoorde drawwer se horlosie". Maroela Media. 13 Oktober 2026. Besoek op 14 Oktober 2026.
  21. 1 2 "President veroordeel vrouemoorde". Maroela Media. 15 September 2026. Besoek op 18 September 2026.
  22. 1 2 Pilane, Reitumetse (17 September 2026). "Brother's agonising search for Ekurhuleni killings victim Itumeleng Kekana". Daily Maverick (in Engels). Besoek op 17 September 2026.
  23. 1 2 Ernst, Walter (16 September 2026). "DA bied halfmiljoen aan vir leidrade na die Ekurhuleni-moordenaar". Pretoria FM. Besoek op 18 September 2026.
  24. 1 2 3 4 5 6 Mocke, Heléne (14 September 2026). "Druk op polisie neem toe ná moorde op vroue". Maroela Media. Besoek op 18 September 2026.
  25. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Mocke, Heléne (20 September 2026). "Moord op vroue | 'Wees versigtiger' is nie die oplossing". Maroela Media. Besoek op 20 September 2026.
  26. 1 2 3 4 5 6 7 8 Heyns, Tania (29 September 2026). "Ekurhuleni-moorde plaas groter polisiekrisis in kollig". Maroela Media. Besoek op 29 September 2026.
  27. 1 2 3 Van der Watt, Elisma (25 September 2026). "DNS-agterstand onder vergrootglas ná Ekurhuleni-vrouemoorde". Maroela Media. Besoek op 26 September 2026.
  28. 1 2 3 "Vrae oor Kempton Park-'inperking' ná oorsigbesoek". Maroela Media. 29 September 2026. Besoek op 12 Oktober 2026.
  29. 1 2 "Ekurhuleni-vrouemoorde | Parlement hou dringende debat". Maroela Media. 29 September 2026. Besoek op 29 September 2026.
  30. 1 2 3 4 5 6 7 8 AFP (20 September 2026). "'Ons wil ons strate terughê': Hardlopers eis optrede ná Ekurhuleni-moorde". Maroela Media. Besoek op 20 September 2026.
  31. 1 2 3 Van der Watt, Elisma (26 September 2026). "Man 'verkeerdelik' doodgeslaan ná bewerings oor vrouemoorde". Maroela Media. Besoek op 26 September 2026.
  32. ↑ Du Plessis, Janice (20 September 2026). "76 ontvoerings in drie maande in Kempton Park aangeteken". Maroela Media. Besoek op 20 September 2026.
  33. 1 2 Majadibodu, Simon; Masilela, Sinenhlanhla (15 September 2026). "'We sleep with one eye open': Fear grips Kempton Park after fifth woman's body found". IOL (in Engels). Besoek op 15 September 2026.
  34. ↑ Kunene, Nompilo (15 September 2026). "Sixth woman's body found as alleged kidnapping adds to Kempton Park fears". The Witness (in Engels). Besoek op 15 September 2026.
  35. ↑ "What we know about the deaths of 5 women found in the Kempton Park area?". EWN (in Engels). Besoek op 15 September 2026.
  36. ↑ Mazibuko, Lukholo (17 September 2026). "'We are broken': Itumeleng Kekana's brother searched for his slain sister in Ekurhuleni". The Citizen (in Engels). Besoek op 17 September 2026.
  37. 1 2 3 4 Van der Watt, Elisma (15 September 2026). "Ekurhuleni-vrouemoorde | 'Vroue is nie meer veilig'". Maroela Media. Besoek op 18 September 2026.
  38. 1 2 "Fifth woman's body found near Kempton Park as family prepares to identify missing jogger". NovaNews (in Engels). 14 September 2026. Besoek op 15 September 2026.
  39. 1 2 3 Du Plessis, Janice (16 September 2026). "Hulp stroom in vir vermoorde drawwer se dogter". Maroela Media. Besoek op 18 September 2026.
  40. 1 2 "Soektog verskerp na vermiste Kempton Park-drawwer". Maroela Media. 13 September 2026. Besoek op 18 September 2026.
  41. ↑ Koko, Mongezi (14 September 2026). "Missing runner Elizabeth Moselakgomo positively identified by family at Germiston mortuary". EWN (in Engels). Besoek op 15 September 2026.
  42. ↑ Matlala, Palesa; Gemani, Nontokozo (15 September 2026). "South Africa: Missing Kempton Park Runner Elizabeth Moselakgomo Found Dead". Scrolla (in Engels). Geargiveer vanaf die oorspronklike op 15 September 2026. Besoek op 15 September 2026.
  43. ↑ "Fifth body of a woman found in Olifantsfontein". EWN (in Engels). 14 September 2026. Besoek op 15 September 2026.
  44. ↑ Van der Watt, Elisma (14 September 2026). "Vyfde vrou dood gevind". Maroela Media. Besoek op 18 September 2026.
  45. ↑ Banda, Amahle (15 September 2026). "Sixth woman's body found in Ekurhuleni as fear grows among residents". Mail & Guardian (in Engels). Besoek op 15 September 2026.
  46. ↑ Strydom, Nico (17 September 2026). "Vrouemoorde: Nog 'n slagoffer uitgeken". Maroela Media. Besoek op 18 September 2026.
  47. 1 2 Heyns, Tania (21 September 2026). "Vrouemoorde | Dringende debat in parlement aangevra". Maroela Media. Besoek op 21 September 2026.
  48. ↑ Van der Watt, Elisma (26 September 2026). "Nog 'n vrou se liggaam in Tembisa gevind". Maroela Media. Besoek op 26 September 2026.
  49. 1 2 Van der Watt, Elisma (26 September 2026). "'Ekurhuleni kan nie vrouemoorde normaliseer' – DA". Maroela Media. Besoek op 26 September 2026.
  50. 1 2 Heyns, Tania (27 September 2026). "Ekurhuleni | Jongste slagoffer moontlik verwurg". Maroela Media. Besoek op 27 September 2026.
  51. ↑ Maré, Marelize (21 September 2026). "Vrou se liggaam in Moroka-dam gevind". Pretoria FM. Besoek op 21 September 2026.
  52. ↑ Du Plessis, Janice (28 September 2026). "Thembisa-moord: Vrou se vervreemde man dood aangetref". Maroela Media. Besoek op 28 September 2026.
  53. ↑ Van der Watt, Elisma (26 September 2026). "Cachalia besoek Ekurhuleni ná reeks vrouemoorde". Maroela Media. Besoek op 26 September 2026.
  54. ↑ Du Plessis, Janice (14 September 2026). "Minister eis optrede ná aanvalle op vroue wat oefen". Maroela Media. Besoek op 18 September 2026.
  55. ↑ Strydom, Nico (15 September 2026). "Nóg 'n vrou se liggaam gevind; minister van polisie beloof optrede". Maroela Media. Besoek op 18 September 2026.
  56. ↑ Van der Watt, Elisma (25 September 2026). "Buurtpatrollies aan Oos-Rand verskerp ná vrouemoorde". Maroela Media. Besoek op 26 September 2026.
Ontsluit van "https://af.wikipedia.org/w/index.php?title=Oos-Rand-moorde&oldid=2979015"