Ysterhout
| Ysterhout | |
|---|---|
 | |
Wetenskaplike klassifikasie  | |
| Domein: | Eukaryota |
| Koninkryk: | Plantae |
| Klade: | Tracheofiete |
| Klade: | Angiospermae |
| Klade: | Eudicots |
| Klade: | Asterids |
| Orde: | Lamiales |
| Familie: | Oleaceae |
| Genus: | Olea |
| Spesie: | O. capensis |
| Binomiale naam | |
| Olea capensis L., (1753) | |
 | |
| benaderde verspreiding | |
| Sinonieme | |
| |
Ysterhout (Olea capensis) is 'n boom wat langs die kus van Suid-Afrika en in die hoëveld en Magaliesberg voorkom. Kuslangs groei die bome as bosserige struike of klein tot middelgroot bome. In immergroen woude word die boom (subspesie O. c. macrocarpa) egter tot 40 m hoog. Hierdie subspesie word ook in Oos- en Wes-Afrika in Afromontane bergwoud aangetref. Die klein, welriekende blommetjies word in blompluime van ongeveer 6 cm lank gedra. Die vrugte word tot 2 cm lank, word pers wanneer hulle ryp is, en is eetbaar. Dit staan ook as die basterswartysterhout, eerste-ysterboom, opregteswartysterhout, regteswartysterhout, witboekenhout, ysterboom of yzerboom bekend. Dié spesie het drie subspesies.
Subspesies
[wysig | wysig bron]Een van die drie subspesies, die kleinysterhout (O. c. capensis), is endemies aan Suid-Afrika. Op die SANBI-rooilys word aldrie as veilig (LC) gelys.
| O. c. capensis L.[1] | Kleinysterhout | endemies | Wes-Kaap, Oos-Kaap, KwaZulu-Natal |
| O. c. enervis (Harv. ex C.H.Wright) I.Verd.[2] | Bosveldysterhout | nie-endemies | Oos-Kaap, KwaZulu-Natal, Mpumalanga, Limpopo, Noordwes |
| O. c. macrocarpa (C.H.Wright) I.Verd.[3] | Swartysterhout | nie-endemies | Wes-Kaap, Oos-Kaap, KwaZulu-Natal, Mpumalanga, Limpopo tot in tropiese Afrika, Madagaskar en ander eilande |
Beskrywing
[wysig | wysig bron]_(8411499710),_flowers.jpg)
'n Gekweekte voorbeeld van die nominaatsubspesie, O. c. macrocarpa, het in 'n kweekhuis by Kew 'n boomagtige stam ontwikkel, en tot 'n hoogte van agt of nege voet gegroei.[4] Dit het etlike spreidende takke met verspreide vratte aan die growwe bas. Die jong taklote is groen en haarloos. Die blare is teenoorstaande, gesteeld, drie tot vier duim lank, leeragtig, langwerpig, geattenueer (uitgespits) aan albei punte, golwend, donkergroen bo en ligter onder, en redelik haarloos. Die blaarstele wissel van 'n halwe tot 'n driekwart duim lank, gerond in deursnit maar bolangs effe afgeplat.[4]
Die blompluime is eindstandig, iewat tirsoïed en herhaaldelik trigotomies (drieledig) verdeeld, met die pluimtakkies vierkantig, haarloos en baie liggroen gekleurd. Die blomsteeltjies het klein brakteë (skutblare) aan hul basisse. Die blomme is talryk, klein, wit en besonder geurig. Die blomkelk is nietig, geelwit en viertandig. Die blomkrone is wielvormig, diep vierlobbig, met die lobbe spreidend of teruggeboë. Die twee meeldrade staan teenoor mekaar, en is in die sinus (keep) van die lobbe gesetel. Die helmknoppe is dieporanje, die stamper liggroen, en die vrugbeginsel (ovarium) bolvormig. Die styl is korter as die meeldrade, en die stigma bolvormig.[4]
Die kleinysterhout is aanvanklik deur sommige plantkundiges, veral weens die blare en blomme, as 'n aparte spesie geag.[4] Die blare is naamlik minder styf, langer en aansienlik meer uitgespits na albei punte, en die blomme is kleiner as by die ander subspesies. Subspesie O. c. macrocarpa is so genoem vanweë die vrugte wat amper twee maal so groot is as die ander s'n. (Grieks: "makro" beteken groot en "karpon" is vrug). Die macrocarpa-vrug is ongeveer 15 tot 20 cm lank en lyk amper net soos Kalamata-olywe. Die blomme is insgelyk groter as dié van die kleinysterhout.
Eienskappe en benutting
[wysig | wysig bron]Die ysterhoutboom se hout is baie hard en swaar en nie maklik om te bewerk nie, maar dit is ook baie duursaam. Die digtheid kan 1,49 [g/cm3] bereik en dit wil sê dat ysterhout in water sal sink. Die hoë digtheid maak die hout minder aantreklik vir meubels ensomeer as byvoorbeeld stinkhout of geelhout.
Die boom lewer sodanige harde hout dat die Nederlandse koloniste van die Kaap, volgens William Burchell, dit yzerhout (ysterhout) gedoop het. Hulle het dit hoog aangeslaan vir vervaardiging van disselbome van hul waens, en dit net effe minder geag as die assegaai (Curtisia dentata).[4] By Kew is dit as 'n baie geskikte kweekhuisplant erken, aangesien dit van 'n sekere ouderdom af vrylik in die vroeë lente blom, terwyl die blomme ook vir 'n lang tydperk standhou en buitengewoon geurig is.[4]
Bome van die genus Olea kan gewoonlik baie oud word, en leeftye van 2000 tot 3000 jaar is geen uitsondering nie. Die ysterhout groei ook stadig en dit duur meer as 'n eeu om volwassenheid te bereik.[5]
Die boom se FSA nommer is 618.[6]
Galery
[wysig | wysig bron]
'n Swartysterhout-bosreus, Nuwelandbos, Nuweland, Kaapstad
Bloeiwyses van die ysterhoutboom
Ysterhoutboom in blom
'n Ysterhout in 'n tuin in Kaapstad
Sien ook
[wysig | wysig bron] |
Wikimedia Commons bevat media in verband met Olea capensis. |
Verwysings
[wysig | wysig bron]- ↑ "SANBI" (in Engels). Geargiveer vanaf die oorspronklike op 12 Junie 2020.
- ↑ "SANBI" (in Engels). Geargiveer vanaf die oorspronklike op 12 Junie 2020.
- ↑ "SANBI" (in Engels). Geargiveer vanaf die oorspronklike op 12 Junie 2020.
- 1 2 3 4 5 6 Curtis, William; Curtis, S. (Augustus 1831). Curtis's botanical magazine, Band 58. Glazenwood, Essex: Bentham-Moxon Trust; Royal Botanic Gardens, Kew; Stanley Smith Horticultural Trust. p. 3089. Besoek op 22 Oktober 2025.
- ↑ "pza.sanbi" (in Engels). Geargiveer vanaf die oorspronklike op 10 Augustus 2017. Besoek op 5 November 2016.
- ↑ https://www.treetags.co.za/national-list-of-indigenous-trees/
Bron
[wysig | wysig bron]- Algemene gids tot BOME. Keith, Paul & Meg Coates Palgrave. 2000. ISBN 1-86872-527-8