Pasgeborene

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Jump to navigation Jump to search

'n Pasgebore soogdier, asook die mens, wyk in baie opsigte af van sy ouer soortgenote. Dit is vir die pasgeborene nodig am die oorgang van die beskutting van die baarmoeder na die vreemde buitewêreld te maak. Tydens geboorte word die verbinding met die moeder verbreek en die pasgeborene moet self begin asemhaal. Sy bloedsomloopstelsel verander ook.

Vir 'n tyd lank bly hy nog afhanklik van die ouers. ʼn Aantal stofwisselingsprosesse, so as asemhaling, temperatuurregulering, ensovoorts, moet nog geaktiveer word en dikwels is die pasgeborene selfs doof en blind. 'n Pasgebore mens of dier beskik oor 'n aantal reflekse wat hy mettertyd verloor, maar in hierdie stadium is hierdie reflekse noodsaaklik vir oorlewing.

Die pasgebore dier[wysig | wysig bron]

Baie diere begin hul lewens in ʼn gedaante wat baie verskil van die van die volwassene. Van die bekendste voorbeelde is die ruspes van vlinders asook paddavissies. Oor die algemeen word daar slegs na pasgeborenes verwys wanneer van die kleintjies van soogdiere gepraat word. Hulle lyk by geboorte baie meer na hul ouers, maar ook hier bestaan daar belangrike verskille, veral inwendig. Derhalwe word die pasgeborene (of neonaat) beskou as in 'n besonderse lewensjaar te wees.

Geboorte[wysig | wysig bron]

Die oorgang vanaf die beskutting binne die baarmoeder na 'n selfstandige bestaan in die buitewêreld is baie ingrypend. Voor geboorte dryf die fetus in vrugwater met 'n presiese temperatuur. Hy is deur middel van die naelstring verbind met die plasenta, wat hom verseker van 'n regmatige voorraad voedsel en suurstof en wat die afvoer van alle afbraakprodukte moontlik maak. By geboorte word hierdie verbinding tussen die kleintjie en die plasenta skielik verbreek omdat die moeder die naelstring deurbyt of omdat dit spontaan breek.

Geen voedsel of suurstof bereik die kleintjie dus meer langs hierdie kanaal nie. Die koolsuurgaskonsentrasie in die bloed styg, en dit dien as prikkel vir die aktivering van longasemhaling. Die longe ontplooi nou en vereis skielik 'n aansienlike hoeveelheid bloed. Die longe word vol lug gesuig en die pasgeborene neem sy eerste asemteug. In die stadium verander ook die bloedsomloop. Voor geboorte is die linker- en regtervoorhartkamers (atria) deur middel van 'n opening, die foramen ovale, met mekaar verbind en daar is ook 'n verbinding tussen die longslagaar en die aorta: die ductus arteriosus (Botalli). Deur hierdie aanpassing kan suurstofryke bloed vanuit die plasenta via die hart die liggaam regstreeks binnestroom.

Die bloed hoef dus nie deur die tonge van die fetus te beweeg nie. Sodra die kleintjie gebore word en daar meer bloed uit die longe in die linkeratrium beland, word die foramen ovale deur 'n klep dig gesluit en word die bloedsomloop tussen die hart en die longe geaktiveer. Soms is daar kort na geboorte 'n geruis in die ductus arteriosus (Botalli) hoorbaar omdat die bloed vanaf die aorta na die longslagaar stroom en nie andersom nie. Die ductus sluit egter spoedig.

Nesblyers en - verlaters[wysig | wysig bron]

Die pasgeborenes van verskillende diersoorte kan rofweg in twee groepe verdeel word, naamlik nesblyers en nesverlaters. Nesblyers is die kleintjies wat by geboorte so swak ontwikkel is dat hulle in 'n nes versorg moet word. Hierdie diere is by geboorte meestal sonder hare en slegs met donsige, sagte neshare bedek. Hulle is dikwels ook blind en doof. Buite die veiligheid van die nes en sonder enige versorging deur hul ouers is hulle nie lewensvatbaar nie.

Oor die algemeen behoort nesblyers tot spesies wat hulle kleintjies jonger en in groter getalle afwerp (multipare soogdiere), soos byvoorbeeld konyne. Oor die algemeen is die skelet by geboorte nie goed verbeen nie. Die beenvorming vind egter na geboorte vinnig plaas en in baie gevalle het die kleintjies na 1 of 2 weke reeds stewige ledemate. Teen hierdie tyd is hul oë ook reeds oop en is hul neshare deur gewone hare vervang. Die meganisme vir die handhawing van die liggaamstemperatuur het ook verander.

ʼn Pasgebore soogdier reël sy liggaamstemperatuur nie op die gewone manier nie, maar wel deur verbranding van spesiale vet (bruinvet), wat veral op die rug tussen die skouerblaaie neergeslaan is. Hierdie vet speel ook 'n rol by liggaamstemperatuurregulering tydens die winterslaap. Nesverlaters is by geboorte heelwat verder ontwikkel; dit kom meestal voor by dierespesies wat net 1 of 2 kleintjies op 'n keer baar (unipare soogdiere), en hulle moet kort na geboorte in staat wees om die moeder of trop te volg (hoefdiere). 'n Goeie voorbeeld is die perd, waar die vul agter die merrie aanloop terwyl hy nog nat is. Die vark is 'n uitsondering omdat ʼn groot werpsel voortgebring word waarvan elke lid die nes direk na geboorte kan verlaat.

By die nesverlaters is die skelet ook nog nie in geheel verbeen nie en bruinvet speel ook hier aanvanklik 'n rol. Dit kan dus soms moeilik wees om te onderskei tussen nesblyers en nesverlaters. 'n Pasgebore aap of vlermuis is byvoorbeeld by geboorte voldoende ontwikkel om aan die moeder se maagvel vas te klou. Die maagvel funksioneer in werklikheid as 'n nes (sekondêre nesblyers). Die refleksreaksie am styf aan die moeder vas te klou, is ook nog by ʼn gesonde pasgebore mensbaba aanwesig.

Unieke eienskappe[wysig | wysig bron]

Die pasgeborene besit 'n aantal eienskappe (moontlikhede) wat hy later verloor. So byvoorbeeld kan die derm van ʼn pasgebore herkouer uit die eerste melk (bies) 'n bepaalde stof,  -globulien, onttrek wat aan hom beskerming teen infeksies bied. Die afweerstof kom via die bies in die derm van die jong dier. Na 24 tot 36 uur verdwyn hierdie eienskap en word enige -globulien gewoon verteer. Daarom is dit belangrik dat die jong dier bies inkry voordat hierdie unieke eienskap verdwyn.

Die mens en baie diere, soos die konyn, ontvang reeds voor geboorte al soortgelyke afweerstowwe. Die stofwisseling by pasgeborenes verskil egter van die by volwasse diere aangesien die verskillende ensiemstelsels nog nie heeltemal by eersgenoemde ontwikkel is nie. ʼn Pasgeborene neem dus ook uit ʼn biochemiese oogpunt 'n heel ander plek in as 'n volwassene. Selfs al skyn hy uiterlik ontwikkel te wees, is hy nie net 'n klein volwassene nie.

Die pasgebore mens[wysig | wysig bron]

In die geneeskunde staan 'n kind tot ongeveer 4 weke na sy geboorte as 'n pasgeborene (neonaat) bekend. Hierdie periode, waarin die organisme hom by 'n lewe buite die baarmoeder moet aanpas, is die mees kritieke periode in die lewe van 'n kind. Net na geboorte word die neus- en keelholte van die kind skoon gesuig sodat die lugweë oop kan wees. 'n Prikkel kan toegedien word om die asemhaling te stimuleer, byvoorbeeld 'n tik op die voetsool. Die eerste skreeu van ʼn kind bewys dat sy asemhaling geaktiveer is.

Daarna word die naelstring afgebring en deurgesny. Die toestand van die pasgeborene kan met behulp van die Apgartelling bepaal word. Hiermee word 5 aspekte van die kind se uiterlike voorkoms en sy gedrag geëvalueer. As die kind pienk van kleur is, goed huil, 'n harttempo van meer as ʼn honderd per minuut het, aktief beweeg en reageer op byvoorbeeld 'n prikkel in die neus, kry hy ʼn maksimum telling van tien. 'n Lae telling toon dat die kind behandeling nodig het (byvoorbeeld suurstofterapie).

Die pasgebore kind se massa word altyd bepaal, en gewoonlik word die totale lengte en skedelomtrek ook gemeet. As die skedelomtrek te klein is, kan dit dui op 'n onderontwikkeling van die brein. 'n Te groot skedelomtrek kom onder meer voor by 'n kind wat ʼn waterhoof (hidrosefalus) het. In albei gevalle is daar sprake van swaksinnigheid. Dikwels word die oë van pasgeborenes met silwernitraatdruppels behandel ter beskerming teen conjunctivitis neonatorum.

Hierdie oogaandoening kan voorkom indien die moeder gonoree ('n geslagsiekte) het. By geboorte is die baba bedek met 'n wit, vetterige afskeiding (vernix caseosa). Daar is geneeshere wat meen dat hierdie afskeiding nie afgewas moet word nie vanweë die voedings- en beskermingsfunksie daarvan. Die stof trek in die vel in en verdwyn na 'n paar dae heeltemal. Ook die baie fyn haartjies (Ianugohare of fetusdons) wat oral op die vel voorkom, val spoedig af. Die kop van die pasgeborene is altyd vanweë die bevalling effens misvorm. Baie kinders vertoon 'n swelling van die sagte weefsel bo-op die skedel (geboortegeswel, baringsgeswel, caput succedaneum) en soms lê die skedelbene effens oor mekaar geskuif.

Hierdie verskynsel is egter nie ernstig nie. Na 'n tangverlossing kan die vel afgeskaaf wees (abrasie) of 'n bloeduitsyfering (ekkimose) kan voorkom. In die middel van die skedeldak kan daar op twee plekke 'n fontanel (opening tussen bene) gevoel word. Hierdie punte is nie met been bedek nie maar slegs met sagte weefsel en vel. Indien die vel te styf gespan is, kan dit dui op ʼn breinaandoening. Die fontanel sluit in die loop van die eerste jaar. Indien die pasgebore kind nie al sy ledemate beweeg nie, kon daar tydens die bevalling 'n fraktuur of ʼn verlamming ontstaan het. By 'n kind wat op die normale tyd gebore is, kan die afwesigheid van bepaalde reflekse op breinbeskadiging dui.

Dit is gebruiklik om die pasgeborene na 24 uur sy eerste voeding te gee. Die meeste kinders het binne hierdie tyd dan reeds hul eerste donkergroen en slymerige derminhoud (mekonium) uitgeskei; dit bestaan uit galsure en afgestorwe selle van die derminhoud. Dit is 'n duidelike teken dat daar geen afsluiting in die derm is nie. Die meeste kinders word 2 tot 3 dae na die geboorte vir 'n paar dae geel (icterus neonatorum) omdat baie hemoglobien (rooibloedselkleurstof) afgebreek word en die lewer nog nie ontwikkel genoeg is om die afbraakproduk (bilirubien) hiervan uit te skei nie. As geelsug egter al by geboorte aanwesig is, is dit 'n aanduiding van 'n ernstige siekte.

Dit kom onder meer voor by rhesuskinders. 'n Normale kind verloor na geboorte ongeveer 10 % van sy liggaamsgewig as gevolg van ʼn afname in die hoeveelheid water in sy liggaam; na 4 dae tot 2 weke het die meeste weer hul geboortegewig bereik. 'n Pasgebore kind is baie vatbaar vir infeksie omdat die liggaam nog geen teenstowwe vervaardig nie. Teen sommige kindersiektes (soos masels en pampoentjies) besit die kind egter antigene wat hy van sy moeder gekry het en vir 'n hele paar maande in sy bloed bly. 'n Probleem by pasgeborenes is hul temperatuurregulering. 'n Kind verloor relatief meer warmte as ʼn volwassene omdat hy oor 'n groter liggaamsoppervlakte per kilogram liggaamsmassa beskik. 'n Baba kan nog geen hitte deur beweging ontwikkel nie maar besit wei ʼn spesiale vet (bruinvet) wat hy vir hitteproduksie gebruik.

Prematuriteit[wysig | wysig bron]

Vroeër is 'n pasgeborene as prematuur beskou wanneer sy liggaamsmassa laer as 2500 g was. Omdat die ontwikkeling van die organe egter meer afhanklik is van die duur van die swangerskap as van die liggaamsmassa, word ʼn kind vandag prematuur beskou as hy tussen die 28e en 38e week van swangerskap gebore word, bereken van die laaste menstruasie. In 1961 is dieselfde definisie deur die Wêreldgesondheidsorganisasie aanvaar.

Gedurende die laaste 12 weke van die swangerskap toon die fetus ʼn sterk massatoename (van 1 kg by 28 weke tot 3,5 kg by 40 weke). Die ontwikkelingsprosesse tydens hierdie periode is baie belangrik vir die kind. 'n Groot probleem by premature babas is die onderontwikkeldheid van die longe. Om te voorkom dat die longblasies tydens uitaseming in mekaarval, is ʼn spesiale stof nodig wat die oppervlakspanning van die longblasies verlaag.

By premature babas is die volume van hierdie stof te laag, en ʼn ernstige siekte (hialienmembraan-siekte) kan ontwikkel. Hierdie aandoening ontstaan meestal 24 uur na geboorte en gaan gepaard met ernstige asemhalingsprobleme. In die longblasies word vliesies (hialienmembrane) gevorm wat gaswisseling in 'n groot mate belemmer. Behalwe by premature babas, kom die siekte ook voor by kinders wie se moeders aan suikersiekte ly, asook by kinders wat deur middel van 'n keisersnee verlos word.

By baie jong premature kinders kan daar as gevolg van die onderontwikkeldheid van die asemhalingsentrum in die brein ʼn periode van asemstilstand (apnee) voorkom; deur die kind liggies te tik, word die asemhaling weer geaktiveer. Ander groot probleme van premature babas is die gebrekkige temperatuurregulering (as gevolg van die afwesigheid van onderhuidse vet) en die hoë vatbaarheid vir infeksies. Premature babas moet derhalwe in broeikaste verpleeg word. Dit is 'n houer wat ʼn termostaat (om die temperatuur konstant te hou) asook 'n bakteriefilter bevat en wat die moontlikheid bied om bykomende suurstof en vloeistof toe te dien. 'n Aantal reflekse is by die premature baba ook nog afwesig of baie swak ontwikkel.

By die gebrek aan 'n slukrefleks bestaan die gevaar dat die voedsel in die lugweë beland (aspirasie). Tot 'n paar jaar gelede is daar aan klein premature babas tot 48 uur na die geboorte geen voedsel gegee nie. Weens die reeds lae reserwes van juis hierdie groep dien die verpleegkundige personeel tans reeds na 4 of 6 uur ʼn suikeroplossing toe. Dikwels sal dit nodig wees om, weens die afwesigheid van die suigrefleks, die oplossing deur middel van ʼn maagpyp toe te dien. Die oorsaak van prematuriteit kan by sowel die moeder as die kind Iê.

Die belangrikste fetale oorsake is aangebore afwykings so os mongolisme, hartafwykings, ensovoorts. Die probleem van die premature kind geld in groter mate ook vir die onryp (onvolgroeide) kind: onvolgroeidheid dui op 'n kind wat tussen die 16e en 28e week van swangerskap gebore is. Die oorgedraagde kind, wat na die 42e week van swangerskap gebore word, het 'n geringe kans op oorlewing. Die oorsaak van hierdie oorgedraagdheid is onbekend. Dit is 'n ongunstige situasie vir die fetus omdat die plasenta na die 40e week begin degenereer. Sulke kinders besit 'n lae geboortemassa, 'n droë, verrimpelde vel en lang naels.

Bronnelys[wysig | wysig bron]