Gaan na inhoud

Planetêremassavoorwerp

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Die mane met planetêre massas in vergelyking met Mercurius, Venus, Aarde, Mars en Pluto. Grensgevalle soos Proteus en Nereïde (van amper dieselfde grootte as die ronde Mimas) is ingesluit.[1]

'n Planetêremassavoorwerp, of planemo,[2] is 'n voorwerp met 'n planetêre massa: volgens die geofisiese definisie van hemelliggame enige ruimtevoorwerp wat groot genoeg is om hidrostatiese ewewig te bereik, maar nie groot genoeg om, soos 'n ster, fusie in sy kern te ondergaan nie.[3][4]

Die doel van die term is om meer hemelliggame saam te groepeer as die term "planeet", want baie voorwerpe wat volgens geofisiese terme ooreenstem, voldoen nie aan die konvensionele verwagtings van 'n planeet nie. Voorwerpe met 'n planetêre massa kan taamlik uiteenlopend wees wat oorsprong en ligging betref. Hulle sluit in planete, dwergplanete, mane, weesplanete (vrybewegende planete wat uit 'n sonnestelsel gewerp is) en subbruindwerge (wat deur die ineenstorting van 'n wolk gevorm is in plaas van deur akkresie).

Gebruik in sterrekunde

[wysig | wysig bron]

Hoewel die term tegnies gesproke eksoplanete en ander voorwerpe insluit, word dit dikwels gebruik vir voorwerpe van 'n onbekende aard of voorwerpe wat nie in 'n spesifieke klas inpas nie.

Soorte

[wysig | wysig bron]
Planetêremassamane groter as Pluto, die grootste dwergplaneet in die Sonnestelsel.

Natuurlike satelliete

[wysig | wysig bron]

Die grootste drie mane, Ganumedes, Titaan en Kallisto, is net so groot of groter as die planeet Mercurius. Hulle en nog vier – Io, die Maan, Europa en Triton – is groter en swaarder as die grootste en swaarste dwergplanete, Pluto en Eris. Nog 'n dosyn kleiner mane is so groot dat hulle die een of ander tyd in hulle geskiedenis rond geword het vanweë hulle eie swaartekrag, getyverhitting deur hulle moederplaneet of albei. Veral Titaan het 'n dik atmosfeer en stabiele vloeistofliggame op sy oppervlak, nes die Aarde (hoewel die vloeistof op Titaan metaan is en nie water nie). Voorstanders van die geofisiese definisie van planete voel die ligging van 'n voorwerp behoort nie saak te maak in die definisie van 'n planeet nie; net die geofisiese eienskappe. Die term "satellietplaneet" word soms vir planeetgroot satelliete gebruik.[5]

Dwergplanete

[wysig | wysig bron]
Die dwergplaneet Pluto.
Die hoofartikel vir hierdie afdeling is: Dwergplaneet.

'n Dwergplanet is 'n planetêremassavoorwerp wat nie 'n ware planeet óf natuurlike satelliet is nie; dit wentel om 'n ster en is groot genoeg dat sy swaartekrag dit in 'n vorm met hidrostatiese ewewig gedruk het (gewoonlik 'n sferoïed), maar dit het nie sy wentelbaan skoongevee van ruimterommel nie. Die planetêre wetenskaplike en hoofondersoeker van New Horizons, Alan Stern, wat die term "dwergplaneet" voorgestel het, het gesê ligging behoort nie saak te maak nie en dat net geofisiese eienskappe in ag geneem behoort te word; daarom is dwergplanete 'n subtipe planeet. Die Internasionale Sterrekundige Vereniging (IAU) het die term aanvaar (bo die neutraler "planetoïed"), maar het besluit dwergplanete moet as 'n aparte soort voorwerp geklassifiseer word.[6]

Planete en eksoplanete

[wysig | wysig bron]

'n Planeet is 'n groot, ronde ruimtevoorwerp wat om 'n ster, steroorblyfsel of bruindwerg wentel en nie self 'n ster is nie.[7] Die Sonnestelsel het agt planete in die strengste sin van die definisie: die aardplanete Mercurius, Venus, Aarde en Mars, en die reuseplanete Jupiter, Saturnus, Uranus en Neptunus. Die beste teorie oor die vorming van planete is die newelhipotese, waarvolgens 'n interstellêre wolk ineenstort om 'n jong protoster te vorm wat omring is deur 'n protoplanetêre skyf. Planete groei in dié skyf deur die geleidelike akkumulasie van materiaal vanweë swaartekrag, 'n proses bekend as akkresie.

Voormalige sterre

[wysig | wysig bron]

In sommige dubbelsterstelsels ken een van die sterre massa aan 'n groter metgesel afstaan. Akkresieaangedrewe pulsars kan massaverlies veroorsaak. Die krimpende ster kan dan 'n voorwerp met 'n planetêre massa word. 'n Voorbeeld is 'n liggaam met die massa van Jupiter wat om die pulsar PSR J1719−1438 wentel.[8] Dié gekrimpte witdwerge kan dan helium- of koolstofplanete word.

Subbruindwerge

[wysig | wysig bron]
Sien ook: Bruindwerg

Sterre vorm deur die ineenstorting van 'n gaswolk, maar kleiner voorwerpe kan ook so vorm. Planetêremassavoorwerpe wat so vorm, word soms subbruindwerge genoem. Hulle kan vrydrywend wees, soos Cha 110913−773444[9] en OTS 44,[10] of om 'n groter voorwerp soos 2MASS J04414489+2301513 wentel.

Aangetrekte planete

[wysig | wysig bron]

Weesplanete in sterreswerms het dieselfde snelheid as die sterre en kan dus aangetrek word. Hulle word gewoonlik aangetrek in wye wentelbane van tussen 100 en 105 AE. Enkele of meervoudige planete kan aangetrek word in wentelbane wat verskil van dié van planete wat natuurlik gevorm het.[11]

Weesplanete

[wysig | wysig bron]
Die hoofartikel vir hierdie afdeling is: Weesplaneet.

Volgens verskeie rekenaarsimulasies van die vorming van ster- of planetêre stelsels is daar aanduidings dat sekere voorwerpe met 'n planetêre massa in die interstellêre ruimte uitgewerp kan word.[12] Sulke voorwerpe word gewoonlik "weesplanete" genoem.

Verwysings

[wysig | wysig bron]
  1. ↑ Brown, Michael E.; Butler, Bryan (Julie 2023). "Masses and densities of dwarf planet satellites measured with ALMA". The Planetary Science Journal. 4 (10): 11. arXiv:2307.04848. Bibcode:2023PSJ.....4..193B. doi:10.3847/PSJ/ace52a.
  2. ↑ Weintraub, David A. (2014). Is Pluto a Planet?: A Historical Journey through the Solar System. Princeton University Press. p. 226. ISBN 978-1400852970.
  3. ↑ Basri, Gibor; Brown, E. M. (Mei 2006). "Planetesimals to Brown Dwarfs: What is a Planet?". Annual Review of Earth and Planetary Sciences. 34: 193–216. arXiv:astro-ph/0608417. Bibcode:2006AREPS..34..193B. doi:10.1146/annurev.earth.34.031405.125058. S2CID 119338327.
  4. ↑ Stern, S. Alan; Levison, Harold F. (2002). Rickman, H. (red.). "Regarding the criteria for planethood and proposed planetary classification schemes". Highlights of Astronomy. 12. San Francisco, CA: Astronomical Society of the Pacific: 208. Bibcode:2002HiA....12..205S. doi:10.1017/S1539299600013289. ISBN 978-1-58381-086-6.
  5. ↑ Villard, Ray (14 Mei 2010). "Should Large Moons Be Called 'Satellite Planets'?". Discovery News. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 16 Mei 2010. Besoek op 4 November 2011.
  6. ↑ "Resolution B5 Definition of a Planet in the Solar System" (PDF). IAU 2006 General Assembly. International Astronomical Union. Geargiveer vanaf die oorspronklike (PDF) op 20 Junie 2009. Besoek op 26 Januarie 2008.
  7. ↑ Lecavelier des Etangs, A.; Lissauer, Jack J. (1 Junie 2022). "The IAU working definition of an exoplanet". New Astronomy Reviews (in Engels). 94: 101641. arXiv:2203.09520. Bibcode:2022NewAR..9401641L. doi:10.1016/j.newar.2022.101641. ISSN 1387-6473. S2CID 247065421. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 13 Mei 2022. Besoek op 13 Mei 2022.
  8. ↑ Bailes, M.; Bates, S. D.; Bhalerao, V.; Bhat, N. D. R.; et al. (2011). "Transformation of a Star into a Planet in a Millisecond Pulsar Binary". Science. 333 (6050): 1717–20. arXiv:1108.5201. Bibcode:2011Sci...333.1717B. doi:10.1126/science.1208890. PMID 21868629. S2CID 206535504.
  9. ↑ Luhman, K. L.; Adame, Lucía; D'Alessio, Paola; Calvet, Nuria (2005). "Discovery of a Planetary-Mass Brown Dwarf with a Circumstellar Disk". Astrophysical Journal. 635 (1): L93. arXiv:astro-ph/0511807. Bibcode:2005ApJ...635L..93L. doi:10.1086/498868. S2CID 11685964.
  10. ↑ Joergens, V.; Bonnefoy, M.; Liu, Y.; Bayo, A.; et al. (2013). "OTS 44: Disk and accretion at the planetary border". Astronomy & Astrophysics. 558 (7): L7. arXiv:1310.1936. Bibcode:2013A&A...558L...7J. doi:10.1051/0004-6361/201322432. S2CID 118456052.
  11. ↑ On the origin of planets at very wide orbits from the re-capture of free floating planets Geargiveer 12 April 2022 op Wayback Machine, Hagai B. Perets, M. B. N. Kouwenhoven, 2012
  12. ↑ Lissauer, J. J. (1987). "Timescales for Planetary Accretion and the Structure of the Protoplanetary disk". Icarus. 69 (2): 249–265. Bibcode:1987Icar...69..249L. doi:10.1016/0019-1035(87)90104-7. hdl:2060/19870013947.

Skakels

[wysig | wysig bron]
Ontsluit van "https://af.wikipedia.org/w/index.php?title=Planetêremassavoorwerp&oldid=2834965"