Gaan na inhoud

Simon Wiesenthal

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Simon Wiesenthal
Wiesenthal in 1982.
Wiesenthal in 1982.
Beroep Nazijagter, skrywer
Gebore (1908-12-31)31 Desember 1908
Oorlede 20 September 2005 (op 96)
Nasionaliteit Oostenryks
Bekend vir
  • Die Simon Wiesenthal-sentrum
  • Joodse Historiese Dokumentasiesetrum
  • Weense Wiesenthal-instituut vir Holocauststudies

Simon Wiesenthal (31 Desember 1908 – 20 September 2005) was 'n Oostenryks-Joodse Holocaustoorlewende, Nazijagter en skrywer. Hy het argitektuur studeer en het in Lwow gewoon ten tyde van die uitbreek van die Tweede Wêreldoorlog. Hy het die Janowska-konsentrasiekamp (laat 1941 tot September 1944), die Kraków-Płaszów-konsentrasiekamp (September tot Oktober 1944), die Gross-Rosen-konsentrasiekamp, 'n doodsoptog na Chemnitz, Buchenwald en die Mauthausen-konsentrasiekamp (Februarie tot Mei 1945) oorleef.

Ná die oorlog het Wiesenthal sy lewe gewy aan die opsporing van voortvlugtende Nazi-oorlogsmisdadigers en die versameling van inligting oor hulle, sodat hulle verhoor kon word. In 1947 was hy 'n medestigter van die Joodse Historiese Dokumentasiesentrum in Linz, Oostenryk, waar hy en ander inligting versamel het vir toekomstige oorlogsmisdadigersverhore en Joodse vlugtelinge gehelp het om verlore familielede op te spoor. In 1961 het hy die Dokumentasiesentrum van die Vereniging van Joodse Slagoffers van die Naziregime in Wene geopen en het hy voortgegaan om vermiste Nazi-oorlogsmisdadigers te soek. Hy het 'n klein rol gespeel in die opsporing van Adolf Eichmann, wat in 1960 deur die Mossad in Buenos Aires gevang is, en het nou saamgewerk met die Oostenrykse departement van justisie om 'n dossier voor te berei oor Franz Stangl, wat in 1971 tot lewenslange gevangenisstraf gevonnis is.

In die 1970’s en '80’s was Wiesenthal betrokke by twee hoëprofielgebeure wat Oostenrykse politici betrek het. Kort nadat Bruno Kreisky in April 1970 as Oostenrykse kanselier ingehuldig is, het Wiesenthal aan die pers uitgewys dat vier van sy nuwe kabinetslede lede van die Naziparty was. Die woedende Kreisky het Wiesenthal 'n "Joodse fascis" genoem, sy organisasie met die Mafia vergelyk en hom daarvan beskuldig dat hy met die Nazi’s saamgewerk het. Wiesenthal het hom suksesvol vir laster gedagvaar, en die saak is in 1989 afgehandel. In 1986 was Wiesenthal betrokke by die saak van Kurt Waldheim, wie se diens in die Wehrmacht en waarskynlike kennis van die Holocaust aan die lig gekom het tydens die aanloop tot die Oostenrykse presidentsverkiesing van 1986. Wiesenthal, verleë omdat hy Waldheim vroeër van enige wangedrag vrygespreek het, het negatiewe publisiteit as gevolg hiervan ontvang.

Wiesenthal het ’n reputasie as storieverteller gehad en was die skrywer van verskeie memoires met verhale wat net losweg op werklike gebeure geskoei is. Hy het veral sy rol in die gevangneming van Eichmann in 1960 oordryf. Wiesenthal is in 2005 in sy slaap in Wene oorlede op die ouderdom van 96, en is in die stad Herzliya in Israel begrawe. Die Simon Wiesenthal-sentrum, met sy hoofkantoor in Los Angeles, is na hom genoem.

Vroeë lewe

[wysig | wysig bron]
Simon Wiesenthal omstreeks 1940-'45.

Wiesenthal is op 31 Desember 1908 gebore in Buczacz, Koninkryk Galisië en Lodomerië, toe deel van Oostenryk-Hongarye en nou Ternopil-oblast in Oekraïne. Sy pa, Asher Wiesenthal, was ’n groothandelaar wat in 1905 uit die Russiese Ryk geëmigreer het om die gereelde pogroms teen Jode te ontvlug. Hy is in 1914 met die uitbreek van die Eerste Wêreldoorlog opgeroep vir aktiewe diens. Hy is in 1915 in 'n geveg aan die oostelike front dood. Die res van die familie het na Wene gevlug toe die Russiese leër beheer van Galisië oorneem. Wiesenthal en sy jonger broer, Hillel, het ’n Duitssprekende Joodse skool bygewoon. Die familie het in 1917 teruggekeer na Buczacz nadat die Russe onttrek het. Die gebied het verskeie kere van beheer verander voordat die oorlog in November 1918 geëindig het. [1][2]

Wiesenthal en Hillel het die Humanistiese Gimnasium in Buczacz bygewoon, waar Simon sy toekomstige vrou, Cyla Müller, ontmoet het. Hillel het in 1923 geval en sy rug gebreek en is die volgende jaar oorlede. Sy ma, Rosa, het in 1926 weer getrou en na Dolina, Oekraïne, verhuis saam met haar nuwe man, Isack Halperin, wat daar ’n teëlfabriek besit het. Wiesenthal het in Buczacz gebly totdat hy in 1928 hoërskool voltooi het. [3][4][5]

Met ’n belangstelling in kuns en teken het Wiesenthal besluit om argitektuur te studeer. Sy eerste keuse was om aan die Lwowse Politegnikum te studeer, maar hy is toegang geweier omdat die skool se Joodse kwota reeds gevul was. Hy het toe by die Tsjeggiese Tegniese Universiteit in Praag ingeskryf, waar hy van 1928 tot 1932 studeer het. Hy het tot 1935 as bou-ingenieur in opleiding gewerk, en die meeste van daardie tyd in Odessa deurgebring. Hy is in 1936 met Cyla getroud nadat hy na Galisië teruggekeer het. [6][7]

Bronne verskaf verskillende weergawes van wat daarna gebeur het. Wiesenthal se outobiografieë weerspreek mekaar op baie punte; hy het ook gebeure oordramatiseer en gemitologiseer. [8][9]

Tweede Wêreldoorlog

[wysig | wysig bron]

In Europa het die Tweede Wêreldoorlog in September 1939 begin met die inval van Pole deur Duitsland en die Sowjetunie. As gevolg van die daaropvolgende verdeling van Pole ingevolge die Molotof-Ribbentrop-verdrag is die stad Lwow deur die Sowjetunie geannekseer en het dit in Russies bekend gestaan as Lwof en in Oekraïens as Lwif. Wiesenthal se stiefpa, wat steeds in Dolina gewoon het, is as ’n kapitalis gearresteer; hy is later in ’n Sowjettronk oorlede. Wiesenthal se moeder het na Lwow verhuis om by Wiesenthal en Cyla te woon. Wiesenthal het ’n amptenaar omgekoop om sy eie deportasie te voorkom.[10][11]

Teen middel Julie moes Wiesenthal en ander Joodse inwoners registreer vir verpligte arbeid. Binne ses maande, in November 1941, het die Nazi's die Lwowse ghetto opgerig deur gebruik te maak van Joodse dwangarbeid. Alle Jode moes hulle huise prysgee en daarheen verhuis – ’n proses wat oor die volgende paar maande afgehandel is.[12][13] Verskeie duisende Jode is in Junie en Julie 1941 in Lwow deur Oekraïense nasionaliste en Duitse Einsatzgruppen vermoor.[14] In sy outobiografieë vertel Wiesenthal hoe hy op 6 Julie gearresteer is, maar van teregstelling gered is deur sy voormalige voorman, ’n man met die naam Bodnar, wat toe lid van die Oekraïense hulppolisie was.[15] Daar is verskeie weergawes van die verhaal, wat moontlik apokrief is.[16]

Laat in 1941 is Wiesenthal en sy vrou na die Janowska-konsentrasiekamp oorgeplaas en gedwing om by die Oostelike spoorwegherstelwerk te werk. Hy het swastikas en ander inskripsies op beslaggelegde Sowjetlokomotiewe geverf, en Cyla is aangewys om die koper en nikkel te poets. In ruil vir inligting oor die spoorweë het Wiesenthal vals identiteitsdokumente vir sy vrou bekom as lid van die Armia Krajowa, ’n Poolse ondergrondse organisasie. Sy het na Warskou gereis waar sy in ’n Duitse radiofabriek gaan werk het. Sy het ook tyd in twee arbeidskampe deurgebring. Die omstandighede was haglik en haar gesondheid het permanent daaronder gely, maar sy het die oorlog oorleef. Die paartjie is in 1945 herenig en hul dogter, Paulinka, is die volgende jaar gebore. [17][18][19]

Elke paar weke het die Nazi’s ’n klopjag in die Lwowse ghetto uitgevoer op mense wat nie kon werk nie. Hierdie klopjagte het gewoonlik plaasgevind terwyl die werkendes afwesig was weens dwangarbeid. In een so ’n deportasie is Wiesenthal se moeder en ander bejaarde Joodse vroue per vragtrein na die Belzec-verdelgingskamp vervoer en in Augustus 1942 vermoor. Omstreeks dieselfde tyd het ’n Oekraïense polisieman Cyla se moeder op haar voorstoep in Buczacz doodgeskiet terwyl sy uitgeplaas is. Tussen Cyla en Simon Wiesenthal is 89 van hul familielede tydens die Holocaust vermoor. [20]

Dwangarbeiders vir die Oostelike spoorweg is uiteindelik in ’n afsonderlike geslote kamp aangehou, waar toestande effens beter was as in die hoofkamp by Janowska. Wiesenthal het argitektoniese tekeninge voorberei vir Adolf Kohlrautz, die senior inspekteur, wat dit onder sy eie naam ingedien het. Om kontrakte te bekom, het boumaatskappye omkoopgeld aan Kohlrautz betaal, wat ’n deel van die geld met Wiesenthal gedeel het. Hy kon verdere inligting oor die spoorweë aan die ondergrond oordra en het soms die kompleks verlaat om voorrade aan te skaf, insluitend wapens vir die Armia Krajowa en twee pistole vir homself, wat hy saamgebring het toe hy laat in 1943 ontsnap het. [21]

Op 2 Oktober 1943 het Kohlrautz hom, volgens Wiesenthal, gewaarsku dat die kamp en sy gevangenes binnekort gelikwideer sou word. Kohlrautz het vir Wiesenthal en sy medegevangene Arthur Scheiman passe gegee om saam met ’n Oekraïense wag dorp toe te gaan om skryfbehoeftes te koop. Die twee mans het agter in die winkel ontsnap terwyl hulle wag by die toonbank gestaan het. [22][23]

Bevryde gevangenes by Mauthausen groet Amerikaanse magte, Mei 1945.

Nadat hulle ’n paar dae lank weggekruip het, het Scheiman by sy vrou aangesluit, en Wiesenthal is deur lede van die ondergrond na die nabygeleë dorp Kulparkow geneem, waar hy gebly het tot aan die einde van 1943. Kort daarna is die Janowska-kamp gelikwideer; dit het dit onveilig gemaak om in die omliggende platteland weg te kruip en Wiesenthal het na Lwow teruggekeer, waar hy drie dae lank in ’n kas weggekruip het.

Daarna het hy verhuis na die woonstel van Paulina Busch, vir wie hy vroeër ’n identiteitskaart vervals het. Hy is op 13 Junie 1944 daar in hegtenis geneem terwyl hy onder die vloere van die huis weggekruip het, en na die oorblyfsels van die kamp by Janowska teruggebring. Wiesenthal het selfmoord probeer pleeg om te voorkom dat hy oor sy verbintenisse met die ondergrond ondervra word. Uiteindelik was daar geen tyd vir ondervraging nie, aangesien Sowjetmagte die gebied begin binnekom het. SS-Hauptsturmführer Friedrich Warzok, die nuwe kampbevelvoerder, het die oorblywende gevangenes na Przemyśl, 97 km wes van Lwow, vervoer waar hy hulle in die bou van versterkings aan die werk gesit het. Teen September is Warzok en sy mense herontplooi na die front, en Wiesenthal en die ander oorlewendes is na die Kraków-Płaszów-konsentrasiekamp gestuur.[24][25]

Teen Oktober is die gevangenes ontruim na die Gross-Rosen-konsentrasiekamp, waar die blyplek oorvol was en daar ’n tekort aan kos was. Wiesenthal se groottoon aan sy regtervoet moes geamputeer word nadat ’n rots daarop geval het terwyl hy in die steengroewe gewerk het. Hy was steeds siek in Januarie toe die toenemende Sowjetmagte weer eens ’n ontruiming nodig gemaak het, hierdie keer te voet na Chemnitz. Met ’n besemsteel as wandelstok was Wiesenthal een van die min wat die mars oorleef het.

Van Chemnitz is die gevangenes in oop vragmotors na Buchenwald geneem, en ’n paar dae later per vragmotor na die Mauthausen-konsentrasiekamp, waar hulle in middel Februarie 1945 aangekom het. Meer as die helfte van die gevangenes het nie die reis oorleef nie. Wiesenthal is in ’n doodsblok vir ernstig siekes geplaas, waar hy oorleef het op 200 kalorieë per dag totdat die kamp op 5 Mei 1945 deur die Amerikaners bevry is. Hy het toe 41 kg geweeg[26][27]

Nazijagter

[wysig | wysig bron]

Binne drie weke ná die bevryding van Mauthausen het Wiesenthal 'n lys opgestel van ongeveer 100 name van vermeende Nazi-oorlogsmisdadigers – meestal wagte, kampbevelvoerders en lede van die Gestapo – en dit aan 'n oorlogsmisdaadkantoor van die Amerikaanse teenintelligensiekorps by Mauthausen oorhandig. Hy het as 'n vertaler gewerk en amptenare wat arrestasies uitgevoer het, vergesel, al was hy steeds baie broos. Toe Oostenryk in Julie 1945 opgedeel is, het Mauthausen in die Sowjetbeheerde gebied geval en is die Amerikaanse oorlogsmisdaadkantoor na Linz verskuif. Wiesenthal het saam met hulle gegaan en is in 'n kamp vir ontheemde persone gehuisves. Hy het as ondervoorsitter van die gebied se Joodse Sentrale Komitee gedien, 'n organisasie wat probeer het om basiese sorg vir Joodse vlugtelinge te reël en mense te help om inligting oor hulle vermiste familielede in te samel.[28][29]

Wiesenthal het 'n jaar vir die Amerikaanse Kantoor vir Strategiese Dienste gewerk, en het voortgegaan om inligting in te samel oor beide slagoffers en oortreders van die Holocaust. Hy het die Bricha, 'n ondergrondse organisasie wat Joodse oorlewendes na die Britse Mandaat vir Palestina gesmokkel het, gehelp. Hy het bygedra om vervalste dokumente, voedselvoorraad, vervoer en so meer te reël. In Februarie 1947 het hy en 30 ander vrywilligers die Joodse Dokumentasiesentrum in Linz gestig om inligting in te samel vir toekomstige oorlogsmisdaadverhore.[30][31] Hulle het 3 289 verklarings ingesamel van konsentrasiekampoorlewendes wat steeds in Europa gewoon het.[32] Namate die VSA en Sowjetunie egter belangstelling verloor het om verdere verhore uit te voer, het 'n soortgelyke groep, onder leiding van Tuviah Friedman in Wene, hul kantoor in 1952 gesluit, en Wiesenthal se kantoor het in 1954 gesluit. Byna al die dokumente wat by albei sentrums ingesamel is, is na die Yad Vashem-argief in Israel gestuur.[33]

Wiesenthal, wat voltyds in twee Joodse welsynsorganisasies in diens was, het sy werk met vlugtelinge voortgesit.[34] Namate dit al hoe duideliker geword het dat die voormalige Geallieerdes nie meer daarin belangstel om Nazi-oorlogsmisdadigers tot geregtigheid te bring nie het Wiesenthal volhard, omdat hy geglo het die oorlewendes is verplig om die taak aan te pak.[32] Sy werk het ’n manier geword om al die mense wat verlore gegaan het, te herdenk en onthou.[35] Hy het in 1974 aan sy biograaf Alan Levy gesê:

Toe die Duitsers my stad in Galisië die eerste keer bereik het, was die helfte van die bevolking Joods: 150 000 Jode. Toe die Duitsers weg was, was daar 500 oor ... Baiekeer het ek gedink alles in die lewe het 'n prys, so om te bly lewe moet ook 'n prys hê. En my prys was altyd dat, as ek leef, ek die plaasvervanger moet wees vir baie mense wat nie meer leef nie.[35]

Adolf Eichmann

[wysig | wysig bron]

Hoewel die meeste van die Jode wat steeds in Linz gewoon het, ná die oorlog geëmigreer het, het Wiesenthal besluit om aan te bly, gedeeltelik omdat Adolf Eichmann se gesin 'n paar blokke van hom af gewoon het.[36][37] Eichmann was verantwoordelik vir die vervoer en deportasie van Jode as deel van 'n plan om alle Jode in Europa uit te roei.[38] Ná die oorlog het hy in Oostenryk weggekruip deur vervalste identiteitsdokumente te gebruik totdat hy in 1950 na Italië en onder 'n aangenome naam na Argentinië is.[39][40] In die hoop om inligting te kry oor waar Eichmann hom bevind, het Wiesenthal die oorblywende lede van die gesin in Linz deurlopend dopgehou totdat hulle in 1952 verdwyn het.[41]

'n Dokument onder die naam van Ricardo Klement wat Eichmann gebruik het om in 1950 na Argentinië te vlug.

Wiesenthal het in 1953 uit 'n brief wat aan hom gewys is, verneem dat Eichmann in Buenos Aires gesien is, en hy het dié inligting in 1954 aan die Israeliese konsulaat in Wene oorhandig.[42] Duitse agente kon hom egter nie vind nie tot laat in 1959.[43] Toe Eichmann se vader in 1960 oorlede is, het Wiesenthal reëlings getref vir privaat speurders om lede van die gesin in die geheim af te neem, aangesien Otto Eichmann na bewering 'n sterk ooreenkoms met sy broer Adolf getoon het en geen onlangse foto's van die vlugteling bestaan het nie. Hy het dié foto's op 18 Februarie aan Mossad-agente voorsien.[44] Zvi Aharoni, een van die Mossad-agente wat verantwoordelik was vir Eichmann se inhegtenisneming op 11 Mei 1960 in Buenos Aires, het gesê die foto's was nuttig om Eichmann se identiteit te bevestig.[45] Op 23 Mei het die Israeliese eerste minister David Ben-Gurion aangekondig Eichmann is in hegtenis geneem en is in Israel.

Die volgende dag het Wiesenthal, terwyl hy deur joernaliste ondervra is, 'n gelukwenstelegram van Yad Vashem ontvang. Hy het onmiddellik 'n ster in die kleine geword en het begin werk aan 'n boek oor sy ervarings. Ich jagte Eichmann: Tatsachenbericht ("Ek het Eichmann agtervolg: 'n ware verhaal")[46] is ses weke voor die verhoor in die lente van 1961 gepubliseer. Wiesenthal het die aanklaers gehelp om hulle saak voor te berei en het 'n deel van die verhoor bygewoon.[47] Eichmann is tot die doodstraf gevonnis en is op 1 Junie 1962 gehang.[39]

Intussen het albei van Wiesenthal se werkgewers in 1960 sy dienste beëindig, aangesien daar te min vlugtelinge in die stad oor was om die uitgawe te regverdig.[48] Wiesenthal het 'n nuwe dokumentasiesentrum in 1961 in Wene geopen. Hy het 'n Mossad-agent geword.[49] Hy het lêers oor honderde vermeende Nazi-oorlogsmisdadigers geopen en baie van hulle opgespoor, waarvan ongeveer ses as gevolg van sy aktiwiteite in hegtenis geneem is. Suksesse het ingesluit die opsporing en vonnis van Erich Rajakowitsch, wat verantwoordelik was vir die deportasie van Jode uit Nederland;[50] en Franz Murer, die bevelvoerder van die Vilna-ghetto.[51] In 1963 het Wiesenthal in die koerant gelees dat Karl Silberbauer, die man wat die bekende dagboekskrywer Anne Frank gearresteer het, opgespoor is; hy het in Wene in die polisie gedien. Wiesenthal se publisiteitsveldtog het daartoe gelei tot Silberbauer tydelik uit die polisie geskors is, maar hy is nooit vervolg vir die inhegtenisneming van die Frank-gesin nie.[52]

Ondanks Wiesenthal se protes is sy sentrum in Wene aan die einde van 1963 deur 'n plaaslike gemeenskapsgroep oorgeneem. Hy het dus onmiddellik 'n nuwe, onafhanklike kantoor opgerig.[53] Toe die 20-jarige verjaringstermyn vir Duitse oorlogsmisdade op die punt was om te verval, het Wiesenthal begin druk uitoefen om dit te laat verleng of heeltemal te verwyder. In Maart 1965 het die Bundestag die saak vir vyf jaar uitgestel, wat de facto die vervaldatum verleng het. 'n Soortgelyke aksie is deur die Oostenrykse regering geneem.[52] Maar eindelik het dit moeiliker geword om vervolgings te kry. Getuies het ouer geword en was minder in staat om waardevolle getuienis te bied. Die geld vir verhore was ook onvoldoende, aangesien die regerings van Oostenryk en Duitsland minder geïnteresseerd geraak het in die verkryging van vonnisse vir oorlogsmisdadigers.[54]

Franz Stangl

[wysig | wysig bron]

Franz Stangl was 'n toesighouer by die Hartheim-genadedoodsentrum, deel van Aksie T4, 'n vroeë Nazi-genadedoodprogram wat verantwoordelik was vir die dood van meer as 70 000 geestelik of fisiek gestremdes in Duitsland. In Februarie 1942 was hy bevelvoerder by die Sobibor-verdelgingskamp en in Augustus van dieselfde jaar is hy na Treblinka oorgeplaas. Gedurende sy tyd in dié kampe het hy die dood van byna 900 000 mense aanskou.[55][56] Terwyl hy twee jaar in Amerikaanse aanhouding was, het hy ongeregistreerd gebly as 'n oorlogsmisdadiger, omdat so min getuies van Sobibor en Treblinka oorleef het dat die owerhede nooit besef het wie hy is nie.

Stangl het ontsnap terwyl hy in Mei 1948 met 'n padwerktaak in Linz besig was.[57] Nadat hy na Rome gegaan het, het die Caritas-hulporganisasie hom van 'n Rooi Kruis-paspoort en 'n bootkaartjie na Sirië voorsien.[58] Sy familie het 'n jaar later by hom aangesluit en hulle het in 1951 na Brasilië geëmigreer.[59]

Dit was waarskynlik Stangl se voormalige skoonseun wat in 1964 vir Wiesenthal vertel het waar Stangl hom bevind.[60] Besorg dat Stangl snuf in die neus sou kry en ontsnap, het Wiesenthal stilletjies 'n dossier saamgestel met die hulp van die Oostenrykse minister van regsake, Hans Klecatsky.[61] Stangl is op 28 Februarie 1967 buite sy huis in São Paulo in hegtenis geneem en op 22 Junie aan Duitsland uitgelewer.[62] 'n Maand later is Wiesenthal se boek The Murderers Among Us uitgereik. Wiesenthal se uitgewers het geadverteer dat hy verantwoordelik was vir die lokalisering van meer as 800 Nazi's – 'n bewering wat nie op feite geskoei was nie, maar tog herhaal is deur betroubare koerante soos die New York Times.[63] Stangl is tot lewenslange tronkstraf gevonnis en het in Junie 1971 aan hartversaking gesterf, nadat hy die vorige dag skuld aan sy biograaf Gitta Sereny bely het.[64]

Hermine Braunsteiner

[wysig | wysig bron]

Hermine Braunsteiner, bekend as "die Merrie van Majdanek", was 'n wag wat by die Majdanek- en die Ravensbrück-konsentrasiekamp gedien het. Sy was 'n wrede en sadistiese vrou wat haar bynaam gekry het weens haar gewoonte om haar slagoffers dood te trap.[65] Sy het 'n vonnis van drie jaar in Oostenryk uitgedien vir haar aktiwiteite in Ravensbrück, maar was nog nie aangekla vir enige van haar misdade by Majdanek toe sy in 1959 na die Verenigde State geëmigreer het nie. Sy het in 1963 'n Amerikaanse burger geword.[66]

Wiesenthal het begin 1964 vir die eerste keer van Braunsteiner gehoor deur 'n toevallige ontmoeting in Tel Aviv met iemand wat haar gesien het terwyl sy keurings by Majdanek gedoen het (om te besluit wie slawewerk moes doen en wie onmiddellik in die gaskamer vermoor moes word). Toe hy na Wene terugkeer, het hy 'n operasionele agent na een van haar familielede gestuur om inligting in die geheim in te samel. Wiesenthal het vinnig uitgevind Braunsteiner bevind haar in Queens, New York, waarna hy die Israeliese polisie en die New York Times ingelig het.[67] Ondanks Wiesenthal se pogings om die saak te bespoedig, is Braunsteiner eers in 1973 aan Duitsland uitgelewer. Haar Majdanek-hofsaak was deel van 'n gesamentlike aanklag, saam met dié van nege ander beskuldigdes wat daarvan aangekla is dat hulle 250 000 mense by Majdanek vermoor het. Sy is in 1981 tot lewenslange tronkstraf gevonnis, is in 1996 om gesondheidsredes vrygelaat en het in 1999 gesterf.[68][69][70]

Josef Mengele

[wysig | wysig bron]
Die hoofartikel vir hierdie afdeling is: Josef Mengele.

Josef Mengele was 'n mediese offisier wat van 1943 tot aan die einde van die oorlog by die Auschwitz-konsentrasiekamp was. Benewens die feit dat hy die meeste van die keurings van gevangenes gedoen het wanneer hulle per trein van oor Europa aangekom het, het hy onwetenskaplike en gewoonlik dodelike eksperimente op die gevangenes uitgevoer.[71] Hy het die kamp in Januarie 1945 verlaat toe die Rooi Leër dit nader en was kortliks in Amerikaanse aanhouding, maar is vrygelaat.[72] Hy het as 'n plaaswerker op die Duitse platteland gewerk, waar hy gebly het totdat hy in 1949 besluit het om uit die land te vlug. Hy het 'n Rooi Kruis-paspoort verkry en na Argentinië vertrek,[73] waar hy in 1951 'n besigheid in Buenos Aires begin het.[74] Op grond van inligting wat van Wiesenthal ontvang is, het die Wes-Duitse owerhede in 1960 probeer om Mengele uitgelewer te kry, maar hy kon nie gevind word nie; hy het inderdaad in 1958 na Paraguay verhuis.[75][76] Hy het in 1961 na Brasilië verhuis en daar gebly totdat hy in 1979 verdrink het terwyl hy geswem het.[77]

Wiesenthal het beweer dat hy inligting gehad het wat Mengele op verskeie plekke geplaas het: in 1960 op die Griekse eiland Kutnos,[78] in 1961 in Kaïro,[79] in 1971 in Spanje[80] en in 1978 in Paraguay, 18 jaar nadat hy dié land verlaat het.[81] Ses jaar ná Mengele se dood het Wiesenthal nog volhard hy leef.[82] Die Mengele-familie het in 1985 aan die owerhede erken dat hy in 1979 gesterf het; die liggaam is opgegrawe en sy identiteit is bevestig.[83] Vroeg in daardie jaar het Wiesenthal as een van die regters by 'n simulasiehofsaak van Mengele gedien wat in Jerusalem gehou is.[84]

Die Simon Wiesenthal-sentrum in Los Angeles.

Simon Wiesenthal-sentrum

[wysig | wysig bron]

Die Simon Wiesenthal-sentrum in Los Angeles is in 1977 gestig deur rabbi Marvin Hier, wat Wiesenthal 'n honorarium betaal het vir die reg om sy naam te gebruik.[85] Die sentrum het gehelp met die veldtog om die verjaringstermyn vir Nazimisdade te verwyder en soek steeds na verdagte Nazi-oorlogsmisdadigers. Deesdae sluit sy primêre aktiwiteite egter Holocaust-herdenking, onderrig en die bestryding van antisemitisme in.[86][87]

Wiesenthal was nie altyd gelukkig met die manier waarop die sentrum bestuur is nie. Hy het gedink die sentrum se Holocaust-museum is nie waardig genoeg nie en dat hy 'n groter rol in die algehele bestuur moes hê. Hy het selfs aan die direksie geskryf en gevra dat Hier verwyder word, maar eindelik moes hy tevrede wees met die rol van 'n simboliese figuur.[88]

Latere lewe

[wysig | wysig bron]

Oostenrykse politiek

[wysig | wysig bron]

Bruno Kreisky

[wysig | wysig bron]
Bruno Kreisky in 1983.

Kort nadat Bruno Kreisky in April 1970 as Oostenrykse kanselier ingehuldig is, het Wiesenthal vir die pers gesê vier van sy nuwe kabinetsaanstellings was lede van die Naziparty. In 'n toespraak in Junie het Kreisky se minister van onderwys en kultuur, Leopold Gratz, Wiesenthal se Dokumentasiesentrum van die Vereniging van Joodse Slagoffers van die Naziregime as 'n privaat spioenasiering beskryf wat die privaatheid van onskuldige partye binnedring. In 'n onderhoud 'n week later het Kreisky self Wiesenthal beskryf as 'n "Joodse fascis," 'n opmerking wat hy later ontken het. Wiesenthal het ontdek dat hy nie in staat sou wees om te dagvaar nie, omdat Kreisky onder Oostenrykse reg deur parlementêre immuniteit beskerm is.[89][90]

Toe sy herverkiesing in 1975 onseker lyk, het Kreisky voorgestel dat sy Sosiaal-Demokratiese Party 'n koalisie met die Vryheidsparty vorm, onder leiding van Friedrich Peter. Wiesenthal het dokumente gehad wat bewys het dat Peter 'n lid van die 1 SS-infanteriebrigade was, 'n eenheid wat in 1941-'42 meer as 13 000 Joodse burgers in Oekraïne uitgewis het. Hy het besluit om hierdie inligting tot ná die verkiesing nie aan die pers bekend te maak nie, maar het sy dossier aan president Rudolf Kirchschläger gestuur. Peter het ontken dat hy betrokke was by, of kennis gehad het van, enige gruweldade. Uiteindelik het Kreisky se party 'n duidelike meerderheid gewen en nie die koalisie gevorm nie.[91]

In 'n perskonferensie kort ná die verkiesing en Wiesenthal se onthullings het Kreisky gesê Wiesenthal het "die metodes van 'n semipolitieke Mafia" gebruik.[92] Wiesenthal het 'n lasterklag ingedien (alhoewel Kreisky die mag gehad het om sy immuniteit te gebruik indien hy wou), en toe Kreisky later Wiesenthal daarvan beskuldig het dat hulle agente van die Gestapo is wat saamgewerk het met die Judenrat in Lwow, is dié beskuldigings ook in die hofsaak ingesluit.[93] Die saak is in 1989 in Wiesenthal se guns beslis, maar ná Kreisky se dood nege maande later het sy erfgename geweier om te betaal. Toe die betrokke argiewe later vir navorsing geopen is, is geen bewyse gevind dat Wiesenthal 'n samewerker was nie.[94]

Kurt Waldheim

[wysig | wysig bron]
Kurt Waldheim in 1986.

Toe Kurt Waldheim in 1971 as sekretaris-generaal van die Verenigde Nasies aangewys is, het Wiesenthal berig – sonder om dit deeglik te kontroleer – dat daar geen bewyse was dat hy 'n Naziverlede gehad het nie.[95] Hierdie ontleding is ondersteun deur die menings van die Amerikaanse Kontraspionasiediens en die Kantoor van Strategiese Dienste toe hulle sy rekords reg ná die oorlog ondersoek het.[96]

Waldheim se outobiografie van 1985 het egter nie sy oorlogsdienste ingesluit nadat hy van 'n besering in 1941 herstel het nie. Toe hy in 1942 weer aktief diens gedoen het, is hy na Joego-Slawië en Griekeland gestuur, en hy het kennis gehad van moorde op burgerlikes wat in dié lande plaasgevind het tydens sy diens daar.[97] Die Oostenrykse nuustydskrif Profil het in Maart 1986 – tydens sy veldtog vir die presidentskap van Oostenryk – 'n artikel gepubliseer waarin beweer is dat Waldheim lid van die Sturmabteilung (SA) was. Die New York Times het kort daarna berig Waldheim het nie al die feite oor sy oorlogsdienste openbaar gemaak nie. Wiesenthal, wat verleë was, het probeer om Waldheim te help om homself te verdedig.[98] Die Joodse Wêreldkongres het die saak ondersoek, maar die Israeliese prokureur-generaal het tot die gevolgtrekking gekom dat hulle materiaal onvoldoende bewyse was vir 'n veroordeling.

Waldheim is in Julie 1986 as president verkies.[99] 'n Paneel van historici wat aangestel is om die saak te ondersoek, het 18 maande later 'n verslag uitgereik. Hulle het tot die gevolgtrekking gekom dat, hoewel daar geen bewyse was dat Waldheim gruweldade gepleeg het nie, hy moes geweet het dat dit plaasgevind het, maar niks gedoen nie. Wiesenthal het onsuksesvol geëis dat Waldheim bedank. Die Joodse Wêreldkongres het suksesvol druk uitgoefen dat Waldheim toegang tot die Verenigde State geweier word.[100]

Sails of Hope

[wysig | wysig bron]

In 1968 het Wiesenthal Zeilen der hoop. De geheime missie van Christoffel Columbus uitgegee. (Dit is in 1972 in Engels vertaal as Sails of Hope: The Secret Mission of Christopher Columbus.) Dit was sy eerste niefiksieboek wat nie oor die Holocaust gehandel het nie. In die boek beweer Wiesenthal Christopher Columbus was 'n Sefardiese Jood van Spanje wat sy Judaïsme in die geheim beoefen het om vervolging vry te spring. (Die konsensus van die meeste historici is dat Columbus van die Republiek Genua aan die noordwestelike kus van die huidige Italië was.) Wiesenthal het gemeen die soeke na die Nuwe Wêreld is nie deur roem gemotiveer nie, maar deur Columbus se behoefte om 'n hawe vir die Jode te vind wat in dié tyd erg in Spanje vervolg is. Wiesenthal glo ook Columbus se konsep van "seil wes" is geskoei op Bybelse profesieë (sekere verse in Jesaja) eerder as enige vorige geografiese kennis.[101]

Pryse en benoemings

[wysig | wysig bron]

Wiesenthal is in 1985, die 40ste herdenking van die einde van die Tweede Wêreldoorlog, vir die Nobelprys vir Vrede benoem. Daar was gerugte dat die Nobel-komitee besluit het om die prys aan 'n Holocaust-verwante kandidaat te gee. Die mede-oorlewende van die Holocaust en -skrywer Elie Wiesel, wat ook benoem is, het 'n veldtog begin in die hoop om die prys te wen: Hy het na Frankryk, Ethiopië en Oslo gereis en in die openbaar gepraat. Rabbi Hier van die Wiesenthal-sentrum het Wiesenthal aangespoor om ook die prys te probeer wen, maar hy het min gedoen om sy kandidaatskap te bevorder. Toe Wiesel die prys in 1986 wen, het Wiesenthal beweer die Joodse Wêreldkongres het die komitee se besluit beïnvloed – iets wat die JWK ontken het.

In 1992 het Wiesenthal die Erasmusprys by die Praemium Erasmianum Foundation gewen.[102]

In 2004 het hy 'n ere-KBE by die Britse regering gekry.[103]

Wiesenthal se graf in Herzliya, Israel.

Aftrede en dood

[wysig | wysig bron]

Wiesenthal het oor die jare baie doodsdreigemente ontvang. Nadat neo-Nazi's 'n bom op 11 Junie 1982 buite sy huis in Wene laat ontplof het, is polisiewagte vir 24 uur per dag buite sy huis gestasioneer.[104] Cyla het die stresvolle aard van haar man se loopbaan en die slepende regsake rakende Kreisky as oorweldigend ervaar, en sy het soms aan depressie gely.[104]

Wiesenthal het tyd in sy kantoor by die Dokumentasiesentrum van die Vereniging van Joodse Slagoffers van die Naziregime in Wene deurgebring, selfs net voor sy 90ste verjaardag.[105] Hy het uiteindelik in Oktober 2001 afgetree, toe hy 92 was.[106] Die laaste Nazi wat hy voor die hof help bring het, was Untersturmführer Julius Viel, wat in 2001 gevonnis is vir die doodskiet van sewe Joodse gevangenes.[105][107] "Ek het hulle almal oorleef. As daar nog mense oorleef het, sou hulle vandag te oud en te swak wees om voor die hof te staan. My werk is gedoen," het Wiesenthal gesê.[108] Cyla is op 10 November 2003 oorlede, op die ouderdom van 95, en Wiesenthal is op 20 September 2005 oorlede, op die ouderdom van 96. Hy is in Herzliya, Israel, begrawe.[109]

In 2010 het die Oostenrykse en Israeliese regering gesamentlik 'n herdenkingsstempel uitgereik ter ere van Wiesenthal.[110] Wiesenthal het ná die oorlog 'n passievolle poskaart- en stempelversamelaar geword, op advies van sy dokters om 'n stokperdjie te begin om hom te help ontspan.[34][110] In 2006 is sy versameling van Zemstwo-stempels ná sy dood vir €90 000 op 'n veiling verkoop.[111]

Verwysings

[wysig | wysig bron]
  1. ↑ Levy 2006, pp. 15, 17–19.
  2. ↑ Segev 2010, p. 35.
  3. ↑ Segev 2010, pp. 36–38.
  4. ↑ Walters 2009, pp. 82–83.
  5. ↑ Levy 2006, p. 20.
  6. ↑ Walters 2009, p. 83.
  7. ↑ Levy 2006, pp. 25, 27.
  8. ↑ Segev 2010, p. 27.
  9. ↑ Walters 2009, pp. 77–78.
  10. ↑ Levy 2006, pp. 31.
  11. ↑ Segev 2010, pp. 41–43.
  12. ↑ Levy 2006, pp. 31–35.
  13. ↑ Segev 2010, pp. 44–47.
  14. ↑ Evans 2008, p. 223.
  15. ↑ Levy 2006, pp. 32–34.
  16. ↑ Walters 2009, pp. 85–86.
  17. ↑ Levy 2006, p. 37.
  18. ↑ Walters 2009, p. 87.
  19. ↑ Segev 2010, pp. 50, 73.
  20. ↑ Levy 2006, pp. 38–39.
  21. ↑ Segev 2010, p. 50.
  22. ↑ Walters 2009, pp. 88–89.
  23. ↑ Segev 2010, pp. 52–53.
  24. ↑ Levy 2006, pp. 52–58, 63.
  25. ↑ Segev 2010, pp. 54–61.
  26. ↑ Levy 2006, pp. 63–69.
  27. ↑ Segev 2010, pp. 61–63.
  28. ↑ Segev 2010, pp. 66–67.
  29. ↑ Levy 2006, pp. 75–77.
  30. ↑ Levy 2006, pp. 86–87.
  31. ↑ Segev 2010, pp. 76–77.
  32. 1 2 Walters 2009, p. 98.
  33. ↑ Levy 2006, pp. 139, 143.
  34. 1 2 Segev 2010, p. 122.
  35. 1 2 Levy 2006, p. 5.
  36. ↑ Levy 2006, p. 146.
  37. ↑ Segev 2010, p. 127.
  38. ↑ Evans 2008, pp. 266–267.
  39. 1 2 Evans 2008, p. 747.
  40. ↑ Levy 2006, p. 136.
  41. ↑ Levy 2006, p. 138.
  42. ↑ Walters 2009, p. 286.
  43. ↑ Segev 2010, pp. 135–141.
  44. ↑ Walters 2009, p. 281.
  45. ↑ Segev 2010, pp. 143–144.
  46. ↑ Wiesenthal 1961.
  47. ↑ Segev 2010, pp. 148–152.
  48. ↑ Segev 2010, p. 146.
  49. ↑ Segev 2010, pp. 157, 166, 182.
  50. ↑ Segev 2010, pp. 162–163.
  51. ↑ Segev 2010, pp. 172–173.
  52. 1 2 Segev 2010, pp. 173–176.
  53. ↑ Segev 2010, pp. 180–181, 185.
  54. ↑ Segev 2010, pp. 226, 250, 376.
  55. ↑ Walters 2009, pp. 22–23.
  56. ↑ Levy 2006, pp. 328, 336.
  57. ↑ Levy 2006, pp. 359–360.
  58. ↑ Levy 2006, p. 363.
  59. ↑ Levy 2006, pp. 368–369.
  60. ↑ Walters 2009, p. 334.
  61. ↑ Levy 2006, p. 374.
  62. ↑ Walters 2009, p. 225.
  63. ↑ Walters 2009, pp. 336–337.
  64. ↑ Levy 2006, pp. 378–379.
  65. ↑ Walters 2009, p. 357.
  66. ↑ Levy 2006, pp. 387–388.
  67. ↑ Segev 2010, pp. 180–181.
  68. ↑ Segev 2010, pp. 358–359.
  69. ↑ Levy 2006, p. 403.
  70. ↑ Martin 2005.
  71. ↑ Levy 2006, p. 241.
  72. ↑ Levy 2006, pp. 255, 257.
  73. ↑ Levy 2006, pp. 258, 263.
  74. ↑ Levy 2006, p. 266.
  75. ↑ Walters 2009, p. 316.
  76. ↑ Levy 2006, p. 269.
  77. ↑ Levy 2006, p. 295.
  78. ↑ Segev 2010, p. 167.
  79. ↑ Walters 2009, p. 317.
  80. ↑ Walters 2009, p. 370.
  81. ↑ Levy 2006, p. 296.
  82. ↑ Levy 2006, pp. 297, 301.
  83. ↑ Segev 2010, p. 339.
  84. ↑ Levy 2006, p. 251.
  85. ↑ Walters 2009, p. 398.
  86. ↑ Walters 2009, p. 407.
  87. ↑ Segev 2010, pp. 352, 354.
  88. ↑ Segev 2010, pp. 360–361.
  89. ↑ Levy 2006, pp. 410–413.
  90. ↑ Segev 2010, p. 245.
  91. ↑ Levy 2006, pp. 417–419.
  92. ↑ Segev 2010, p. 282.
  93. ↑ Segev 2010, pp. 283–284.
  94. ↑ Segev 2010, pp. 309–310.
  95. ↑ Segev 2010, p. 365.
  96. ↑ Levy 2006, p. 466.
  97. ↑ Levy 2006, pp. 428, 432, 435, 448.
  98. ↑ Segev 2010, pp. 370–371.
  99. ↑ Segev 2010, p. 373.
  100. ↑ Segev 2010, p. 374.
  101. ↑ Wiesenthal & de Metz 1968.
  102. ↑ Praemium Erasmianum Foundation.
  103. ↑ Pick 2004.
  104. 1 2 Segev 2010, p. 305.
  105. 1 2 Segev 2010, pp. 406–407.
  106. ↑ Leidig 2001.
  107. ↑ Los Angeles Times, 27 Februarie 2002.
  108. ↑ Haaretz obituarie, 20 September 2005.
  109. ↑ Segev 2010, pp. 406, 408.
  110. 1 2 Stamp Community Forum 2011.
  111. ↑ Kandell 2010.

Bibliografie

[wysig | wysig bron]
  • Brennan, Sandra (30 Januarie 2013). "The Art of Remembrance – Simon Wiesenthal (1994)". Movies & TV Dept. The New York Times. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 30 Januarie 2013. Besoek op 10 Oktober 2019.
  • Evans, Richard J. (2008). The Third Reich at War. New York: Penguin Group. ISBN 978-0-14-311671-4.
  • Finkelstein, David (20 Augustus 2009). "It is right to expose Wiesenthal". The Jewish Chronicle. Besoek op 10 Oktober 2019.
  • Garner, Dwight (2 September 2010). "Simon Wiesenthal, the Man Who Refused to Forget". New York Times. Besoek op 2 Junie 2015.
  • Hawson, Fred (29 Augustus 2020). "Amazon Prime review: Al Pacino leads 'Hunters' against Nazis in polarizing series". ABS-CBN News (in Engels). Besoek op 6 Desember 2020.
  • Kampeas, Ron (31 Januarie 2017). "'Remember the 11 million'? Why an inflated victims tally irks Holocaust historians". Jewish Telegraphic Agency. Besoek op 18 Maart 2020.
  • Kandell, Jonathan (11 Februarie 2010). "Postage Pays For Norwegian Philatelist". Institutional Investor (in British English). Besoek op 8 Oktober 2020.
  • Leidig, Michael (7 Oktober 2001). "The hunt is over, says Wiesenthal as he retires". The Telegraph. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 12 Januarie 2022. Besoek op 2 Februarie 2021.
  • Levy, Alan (2006) [1993]. Nazi Hunter: The Wiesenthal File (Revised 2002 uitg.). London: Constable & Robinson. ISBN 978-1-84119-607-7.
  • Martin, Douglas (2 Desember 2005). "A Nazi Past, a Queens Home Life, an Overlooked Death". The New York Times. Besoek op 5 Julie 2022.
  • Pick, Hella (19 Februarie 2004). "Knighthood for Nazi hunter". The Guardian. Besoek op 17 Augustus 2020.
  • Segev, Tom (2010). Simon Wiesenthal: The Life and Legends. New York: Doubleday. ISBN 978-0-385-51946-5.
  • Staff. "Erasmus Prize: Former Laureates". Praemium Erasmianum Foundation. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 3 Mei 2019. Besoek op 10 Oktober 2019.
  • Staff (27 Februarie 2002). "Julius Viel, 84; Former Nazi Officer Convicted of Murdering Jews". Los Angeles Times. Besoek op 10 Oktober 2019.
  • Staff. "Simon Wiesenthal Archive: Filmography". Documentation Center of the Association of Jewish Victims of the Nazi Regime. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 2 November 2019. Besoek op 10 Oktober 2019.
  • Staff (20 September 2005). "Simon Wiesenthal, 'conscience of the Holocaust,' dies at 96". Haaretz. Amos Schocken. Besoek op 10 Oktober 2019.
  • Staff (3 Februarie 2011). "Simon Wiesenthal, Israel-Austria Joint Issue". Stamp Community Forum. Besoek op 10 Oktober 2019.
  • Staff (20 September 2005). "Simon Wiesenthal to be laid to rest Friday in Herzliya". Haaretz. Amos Schocken. Besoek op 10 Oktober 2019.
  • Wallace, Julia (15 Mei 2007). "I Have Never Forgotten You: The Life and Legacy of Simon Wiesenthal". The Village Voice. Michael Cohen. Besoek op 10 Oktober 2019.
  • Walters, Guy (2009). Hunting Evil: The Nazi War Criminals Who Escaped and the Quest to Bring Them to Justice. New York: Broadway Books. ISBN 978-0-7679-2873-1.
  • Wiesenthal, Simon (1961). Ich jagte Eichmann. Tatsachenbericht [I chased Eichmann. A true story]. Gütersloh: S. Mohn.
  • Wiesenthal, Simon; de Metz, Max (1968). Zeilen der hoop. De geheime missie van Christoffel Columbus [Sails of Hope: The Secret Mission of Christopher Columbus] (in Nederlands). Amsterdam: H. J. W. Becht. OCLC 492941413.
  • Wong, Curtis (30 Oktober 2014). "Tom Dugan Examines The Heroic (And Comedic) Side Of Simon Wiesenthal in One-Man Show". Huffington Post. Besoek op 10 Oktober 2019.

Skakels

[wysig | wysig bron]
Ontsluit van "https://af.wikipedia.org/w/index.php?title=Simon_Wiesenthal&oldid=2863213"