Slag van Khambula

'n Uitbeelding van die slag in die Illustrated London News van 24 Mei 1879

Die Slag van Khambula was 'n veldslag van die Anglo-Zoeloeoorlog, waartydens 'n aanslag op die militêre kamp van Evelyn Wood deur die Britte afgeweer is. Dit het op 29 Maart 1879 op 'n hoogte noordwes van die huidige Vryheid plaasgevind, en die slagveld is tans 'n erfenisterrein.

Aanloop

Nadat die Britte in Januarie 1879 'n berouvolle neerlaag by Isandlwana gely het, het hulle tyd spandeer om te hergroepeer. Koning Cetshwayo het besluit om Kolonel Wood aan te val, wat vanuit sy kamp hier te Khambula patrollies uitgestuur het om afleiding te skep ten gunste van Chelmsford se opmars na die hart van Zoeloeland.

Die aanslag

'n Leër van tussen 20 000 en 25 000 man het onder bevel van iNkhosi Mnyamana na Khambula vertrek, bygestaan deur die amaKhosi Ntshingwayo en uZibhebu. Pas na 11vm op 29 Maart 1879 het hulle binne sig van die Britse kamp by Khambula gekom, waar Kol. Wood en Lt.-kol. Buller se troepe in twee laers en 'n redoute gestasioneer was.

Ten spyte van die bevel van Koning Cetshwayo om nié die kamp aan te val nie, maar die Britte na die oopte te lok, het die regterhoringregiment (iNgobamakhosi) om 13:30 'n onondersteunde opmars op die kamp geloods. Die Britse berede troepe het hulle vanaf ongeveer 13:45 tot 'n volle aanval uitgelok. Hierdeur is die beplande omsingeling van die kamp ontwrig en die Zoeloes is op 'n afstand gehou, sowat 275 meter van die kamp af, om eindelik teruggedryf te word. Die Zoeloes se linker- en middelhorings het omstreeks 14:15 'n aanval aangevoor. Die middelhoring (uNokhenke, en elemente van die uThulwana, iDlujengwe en inDlondlo) het 'n kompanie van die 1/13de Ligte Infanterie verdryf, terwyl die uMbonambi die hooflaer aangeval het, maar omstreeks 15:00 deur 'n sortie van twee kompanies van die 90ste Ligte Infanterie afgeweer is. Die voorgenoemdes is deur Zoeloe-skerpskutters geteiken en moes gou terugtrek. Gelyketyd het 'n kompanie van die 1/13de begin om die umCijo, wat die suidwestelike hoek van die laer bereik het, te verdryf. Aanvalle en terugslae het voortgeduur, met die iNgobamakhosi wat weer gepoog het om op te ruk, maar nie nader as 275 meter van die kamp gekom het nie.

Omstreeks 17:00 het die Zoeloe-aanval begin taan. Om 17:30 het 'n kompanie van die 90ste regiment opgeruk om op die Zoeloes te vuur. Kort hierop het die Zoeloes op ordelike wyse begin terugtrek, maar dit sou op 'n skrobbering uitloop toe Britse soldate die Zoeloes genadeloos agtervolg en tot donkerte aangeval het. Ongevalle onder Zoeloemagte was meer as 1 000 dooies, met die aantal gewondes onbekend. By die Britse magte het 3 offisiere en 26 manskappe gesneuwel, en 5 offisiere en 49 manskappe is gewond.