Verskil tussen weergawes van "Khoikhoi"

Jump to navigation Jump to search
183 grepe bygevoeg ,  10 maande gelede
geen wysigingsopsomming nie
 
Autshumao het op [[Robbeneiland]] gewoon en ʼn “poskantoor” vir Engelse en ander seemanne bedryf. In die vroeë jare van die nedersertting het Autshumao hom as Van Riebeeck se enigste tolk gevestig. Hy het raad oor Khoekhoenpolitiek gegee en het Khoekhoenveehandelaars na die fort toe gebring. Teen 1658 het Autshumao groot troppe vee gehad, en was hy die leier van veewagters wat hom voorheen as ʼn aasdier geminag het. Tydens die die Eerste Khoekhoen-Nederlandse Oorlog het Van Riebeeck, wat oor Autshumao se lojaliteit getwyfel het, hom op Robbeneiland gevange gehou. Hy het egter in ʼn lekkende ou boot ontsnap. Daarna was nhy die woordvoerder van die een Khoekhoengroep na die ander. Hy het in 1663 gesterf. Autshumao was al sy vee kwyt, maar sy goeie naam is tot ʼn mate herstel.  
[[Lêer:Maria Quevellerius (1629-64), eerste vrouw van Jan van Riebeeck, of diens tweede vrouw Maria Scipio (ca. 1630-95) Rijksmuseum SK-A-806.jpeg|duimnael|Maria van Riebeeck]]
 
Autshumao se jong verwant KrotoafKrotoa of “Eva”, wat in Van Riebeeck se huishouding diens gedoen het, was in feitlik elke opsig anders as Autshumao. Sy het [[Nederlands]] en [[Portugees]] onder die knie gekry en het gretig gereageer op Christelike onderrig deur [[Maria van Riebeeck]]. Eva was ʼn stoere vriendin van die Nederlanders en het ʼn samewerkingsverband tussen die fort en die volgelinge van Oedasoa, haar ryk verwant, gesmee. Sy het later ʼn groot rol gespeel in die bedinging van die voorwaardes vir die beëindiging van die Eerste Khoekhoen-Nederlandse oorlog.  
 
In die 1650’s was Eva die enigste persoon met ʼn goeie kennis van sowel die Khoekhoen- as die Nederlandse kultuur; elke keer dat sy van een kultuur na die ander oorgestap het, het sy haar Nederlandse klere vir Khoekhoenvelle verruil, en andersom. Sy is in 1662 gedoop en het in 1664 met die ontdekker Pieter van Meerhof getrou. Die Kompanjie het totale kultuurassimilasie van die Khoekhoen voorgestaan en het haar ʼn ruim bruidskat gegee. Eva het Van Meerhoff drie kinders geskenk, en hom vergesel toe hy bevelvoerder van Robbeneiland word. Van Meerhof het tydens ʼn ekspedisie na Madagaskar in ʼn skermnutseling gesneuwel.
[[Lêer:Het Posthoudershuis op Robbeneiland, vanuit zee gezien, RP-T-1914-17-25.jpg|duimnael|Robbeneiland]]
EvanEva was daarna ʼn ruk lank nog ʼn gesiene lid van die Europese gemeenskap, maar het toe swaar begin drink en haar aan prostitusie oorgegee. Die laaste vyf jaar van haar lewe was sy merendeels weens onsedelike gedrag op Robbeneiland in die tronk. Ná haar dood het die Nederlanders haar tragiese lewe voorgehou as bewys dat die Khoekhoen die beste aspekte van die Europese kultuur nie kon aannneem nie. Die amptelike dagboekhouer teken aan: “Soos die honde keer sy na haar eie braaksel terug, ʼn duidelike bewys dat die mens se aard, ongeag hoe sterk dit deur borele beginsels aan bande gelê word, na sy ingebore eienskappe terugkeer.”
 
Daar is min bekend oor die oorsprong van Doman, maar hy was beslis geen hoofman nie. In 1657-1658 het die Nederlanders hom na [[Batavia]] (Jakarta), hul hoofstad in die Ooste, geneem. Hier het hy sowel die potensiële mag van Nederlandse kolonialisme as die klomaksklimaks van weerstand daarteen aan die eiland se noordkus gesien. Doman het trou aan die Nederlanders gesweer en beweer die Christendom lok hom. Dit was egter suiwer takties, want terug aan die Kaap het hy Van Riebeeck se beleid teengestaan en Eva gekritiseer. Hy het haar Christenskap bespot en geskree: “Hier kom die voorstander van die Nederlanders; sy gaan haar mense stories en leuens vertel, en hulle oplaas almal verraai.”
Evan was daarna ʼn ruk lank nog ʼn gesiene lid van die Europese gemeenskap, maar het toe swaar begin drink en haar aan prostitusie oorgegee. Die laaste vyf jaar van haar lewe was sy merendeels weens onsedelike gedrag op Robbeneiland in die tronk. Ná haar dood het die Nederlanders haar tragiese lewe voorgehou as bewys dat die Khoekhoen die beste aspekte van die Europese kultuur nie kon aannneem nie. Die amptelike dagboekhouer teken aan: “Soos die honde keer sy na haar eie braaksel terug, ʼn duidelike bewys dat die mens se aard, ongeag hoe sterk dit deur borele beginsels aan bande gelê word, na sy ingebore eienskappe terugkeer.”
 
Daar is min bekend oor die oorsprong van Doman, maar hy was beslis geen hoofman nie. In 1657-1658 het die Nederlanders hom na [[Batavia]] (Jakarta), hul hoofstad in die Ooste, geneem. Hier het hy sowel die potensiële mag van Nederlandse kolonialisme as die klomaks van weerstand daarteen aan die eiland se noordkus gesien. Doman het trou aan die Nederlanders gesweer en beweer die Christendom lok hom. Dit was egter suiwer takties, want terug aan die Kaap het hy Van Riebeeck se beleid teengestaan en Eva gekritiseer. Hy het haar Christenskap bespot en geskree: “Hier kom die voorstander van die Nederlanders; sy gaan haar mense stories en leuens vertel, en hulle oplaas almal verraai.”
[[Lêer:Kasteel de Goede Hoop circa 1680.jpg|duimnael|Kasteel de Goede Hoop circa 1680]]
Van Riebeeck se verdraagsaamheid teenoor die Khoekhoen is tot breekpunt beproef. Op 19 Oktober 1653 het Autshumao en sy volgelinge byna al die vee van die Kompanjie gesteel en die veewagter David Jansz gedood. Toe Autshomao weer in Junie 1655 by die fort opdaag. Moes Van Riebeeck sy ontkennings en verskonings aanvaar. Die tolk Doman, wat Autshomao se taak oorgeneem het, het intussen die Kaapmans aangeraai om tydens reënweer die vee van die verversingspos te steel, aangesien Van Riebeeck se mense dan nie met klam lonte en kruit hul pangewere doeltreffend kon gebruik nie.
Toe die Kaapmans in Julie 1659 die veewagter Sijmon in’t Velt doodsteek en 68 beeste en 67 skape wegvoer, het Van Riebeeck die plaaslike soldate en burgers opkommandeer. Die Kaapmans het met ʼn ontwykingstrategie gereageer, maar in ʼn skermutseling is drie Khoekhoen gedood. Daar is eers in April en Mei 1660 met die verskillende leiers vrede gesluit nadat ʼn vaste grenslyn en spesifieke toegangsroetes wedersyds neergelê is. Daarna is die amptelike versoeningsbeleid hervat.
 
Die Khoekhoen het as veewagters en in hul ruilhandel met die Kompanjie meer vertroud geraak met die Nederlandse taal, leefwyse, kleredrag en gebruiksartikels. In die eerste dekade van die verversingspos se bestaan was daar net een Christenbekeerling onder die Khoekhoen, naamlik Krotoa. Sy is in Van Riebeeck en sy vrou Maria se huishouding in die fort opgeneem as jong dogter en is deur almal Eva genoem.
 
== Koloniale uitbreiding en die Khoekhoen ==
Aanvanklik het die Kompanjiesamptenare en burgers hulself bloot op grond van godsdienstige oorwegings van die Khoekhoen onderskei, naamlik as Christene teenoor heidene. Teen die middel van die 18de eeu het hierdie onderskeiding al hoe meer op ʼn ras- en standverskil in die samelewing berus. Reeds in 1661 is ʼn onderwyser in Kaapstad aangestel om die Khoekhoen in die Nederlandse taal en Christelike godsdiens te onderrig. Sommige burgers in die afgesonderde binneland het hul werkers nie van hul huisgodsdiens uitgesluit nie, maar die lewenspeil van die Khoekhoen het daardeur nie juis verbeter nie. Hulle is oor die algemeen karig besoldig en het in hul tradisionele matjieshutte naby die plaasopstalle gewoon. Georganiseerde sendingswerk onder Khoekhoen in die kolonie het teenstand gekry toe die Morawiese sendeling Georg Schmidt in 1742 op grond van klagtes van geordende predikante en sommige lidmate, deur die owerheid verbied is om die sakramente aan bekeerde Khoekhoen by Baviaanskloof in die latere distrik Caledon te bedien. Schmidt moes in 1744 onverrigter sake na Europa terugkeer.
 
Teen die einde van die 18de eeu het baie burgers egter ʼn nuwe, positiewer ingesteldheid teenooor Christelike sendingaksies onder die Khoekhoen ingeneem. Dit kan aan die heersende tydsgees van filantropie en die ywer van predikante en sendelinge uit eie geledere toegeskryf word. In 1799 is die Zuid-Afrikaansche Zendeling Genootschap (ZAG) in Kaapstad gestig om saam met buitelandse genootskappe sendingwerk onder veral die Khoekhoen te bevorder. In 1792 het die Morawiërs die Baviaanskloof-sendingstasie heropen, en in 1805 is dit herdoop tot [[Genadendal]]. Dit het spoedig ʼn navolgenswaardige voorbeeld van deugsaamheid gestel wat by die owerheid en burgers agting gewek het.
 
Op militêre gebied was daar in die 18de eeu noue samewerking tussen die burgers en ontwortelde Khoekhoen. Individuele werkers van burgers het geleer om met die ou voorlaaiers akkuraat te skiet. Dit was noodsaaklik in die jagveld, maar ook vir beter beskerming van veekuddes teen diewe en roofdiere. Weens die beperkte getal soldate in die Kaapse garnisoen het ʼn unieke kommandostelsel in die binneland ontwikkel. Dit het op die noue samewerking tussen berede burgers, vryswartes en ervare Khoekhoen berus, met die goedkeuring van die landdros van die betrokke distrik.
== Die Khoekhoen onder druk ==
[[Lêer:Hottentottin (Khoikhoi woman).jpg|duimnael|Skets van 'n Khoekhoenvrou]]
Die Khoekhoen se onafhanklikheid het in die 1770’s begin verkrummel. Vanuit die westekant het die trekboere hulle verjaag of onderwerp. Groot getalle Khoekhoen is deur [[Xhosas|Xhosa]]-stamme aan hul oostekant ingelyk, eral die Gqunukhwebe en Ntinde. Hulle is nie as gelykes opgeneem nie. Dit was nie omdat hulle as ʼn minderwaardige ras beskou is nie, maar omdat hulle arm was. Weens hul vrye biologiese vermenging met die Xhosa het hulle geen aparte kaste gevorm nie. Die nasate was Xhosa. Terselfdertyd het die Khoekhoen nie heeltemal vrywillig hulle aan die Xhosa odnerwerp nie. Sommiges het eerder by die Boere as die Xhosas in diens getree.
 
Die koloniste het swaar op die Khoekhoen geleun. Hulle het die veld baie goed geken en geweet hoe om vee op te pas en om in ʼn dorre omgewing veeteelt te bedryf, maar hulle moes hul grond en soms ook hul vee afstaan. Stropers het veewagter dikwels vermoor en talle Khoekhoen het ook as skuts aan kommando’s deelgeneem.
Tog was daar teen 1850 nog verskeie onafhanklike of minstens semi-onafhanklike Khoekhoengemeenskappe in Suid-Afrika. Daarbenewens was daar verskeie Suid-Afrikaanse gemeenskapsgroepe wat uit die Khoekhoen ontwikkel het, waaronder die Griekwas. Maar vir dié groepe was die tweede helfte van die 19de eeu ʼn hartseer tydperk.
 
Die Khoekhoen en ander gemeenskappe wat nie as wit omskryf is nie en wat in die [[Katrivier]]<nowiki/>nedersetting in die [[Oos-Kaap]] woonagtig was, het toenemend soos tweedeklasburgers begin voel. Die rede hiervoor was die plaaslike Britse amptenare en wit boere van die omgewing wat dwangmaatreëls aan hulle opgedring en hulle probeer dwing het om as arbeiders op die wit boere se plase te gaan werk. Toe die sogenaamde Agtste Grensoorlog (die Mlanjeni-oorlog) in 1850 uitbreek, het hul ontevredenheid oorgekook. Die meeste van die Katrivier se inwoners, insluitende die Khoekhoengarnisoen van Fort Armstrong, wat teen hul wit offisiere gemuit het, het die kant van die Xhosa in hierdie oorlog gekies. Die Khoekhoen van die Shiloh- en die TheololisTheopolis-sendingstasies het spoedig in solidariteit by die Katrivieropstandelinge aangesluit. Die Britse owerhede het intussen bruin troepe in die huidige Wes-Kaap opgekommandeer en na die Oosgrens gestuur om die oorlog en die opstand wat daarmee saamgehang het, te beëindig. Hierdie soldate was egter onwillig om teen hul rasgenote te veg en is uiteindelik na die Kaap teruggestuur.
[[Lêer:Adam Kok III - Griqua Captain - 1848.jpg|duimnael|Adam Kok III]]
Die [[Griekwas (stam)|Griekwas]] was langs die Garieprivier in die huidige Vrystaat gewoon het, met [[Adam Kok III]] as leier, was teen 1850 nog relatief goed daaraan toe. Sommige het hulle in die hoofstroom van ekonomiese bedrywighede bevind deur hul boerdery met merinoskape. Diegene wat hul grond aan wit boere verkoop het, het egter arm gebly. Met die stigting van die [[Oranje-Vrystaat|Republiek van die Oranje-Vrystaat]] in 1854 het die Griekwas geen politieke regte gehad nie. Met die instemming van die Britte was hulle geheel en al ondergeskik aan die Boere. Hulle moes aanvaar dat hulle as afsonderlike gemeenskap sal verdwyn, tensy hulle veg vir hul onafhanklikheid, of elders ʼn heenkome gaan soek. Hulle het besluit om ʼn nader tuiste te vind.
430

wysigings

Navigasie-keuseskerm