Gaan na inhoud

Srebrenica-slagting

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
'n Paar van die grafte in die Srebrenica-begraafplaas.

Die Srebrenica-slagting (Serwies: Масакр у Сребреници, "Slagting in Srebrenica"), ook bekend as die Srebrenica-volksmoord (Геноцид у Сребреници, "Volksmoord in Srebrenica"),[1] was die moord in Julie 1995 op meer as 8 000 Bosniese mans en seuns in en om die dorp Srebrenica tydens die Bosniese Oorlog.[2] Dit is hoofsaaklik uitgevoer deur eenhede van die Bosnies-Serwiese leër van die Republiek Serwië onder bevel van Ratko Mladic, hoewel die Serwiese paramilitêre eenheid ook deelgeneem het.[3][4] Daarbenewens is 25 000 tot 30 000 Bosniërs, hoofsaaklik vroue en kinders, mishandel en met geweld uit Srebrenica verdryf. Die slagting vorm die eerste wetlik erkende volksmoord in Europa sedert die einde van die Tweede Wêreldoorlog.[5]

Voor die slagting het die Verenigde Nasies (VN) die beleërde enklawe Srebrenica as 'n "veilige gebied" onder sy beskerming verklaar.[6] 'n VN-beskermingsmag van 370[7] liggewapende Nederlandse soldate kon nie die inname van die dorp en die daaropvolgende slagting voorkom nie.[8][9][10][11] Op 13 Julie het vredesmagte sowat 5 000 Moslems wat by die Nederlandse basis geskuil het, oorhandig in ruil vir die vrylating van 14 Nederlandse vredesmagsoldate wat deur die Bosniese Serwiërs aangehou is.[12]

'n Muur met 'n lys name van slagoffers by die Srebrenica-volksmoordgedenkteken.

'n Lys van mense wat tydens die slagting vermis geraak of gedood is, bevat 8 372 name.[13] Die Navorsings-en-dokumentasiesentrum in Sarajevo het vasgestel 83% van dié wat gedood is, was burgerlikes. Teen 2020 is byna 7 000 slagoffers van die volksmoord geïdentifiseer deur middel van DNS-ontleding van liggaamsdele wat uit massagrafte herwin is. Sommige Serwiërs het beweer die slagting was vergelding vir burgerlike ongevalle wat Bosniese Serwiërs in Julie 1992 gely het onder die leër van Bosniese soldate uit Srebrenica onder bevel van Naser Oric.[14] Hierdie aansprake van "wraak" is deur die Internasionale Straftribunaal vir die voormalige Joego-Slawië (ICTY) en die VN verwerp en veroordeel.

Die Appèlkamer van die ICTY (in 2004) en die Internasionale Geregshof (in 2007) het beslis die Srebrenica-slagting was volksmoord.[15][16] In 2002 het die regering van Nederland bedank met verwysing na sy onvermoë om die slagting te voorkom. In 2013, 2014 en 2019 is die Nederlandse staat deur sy hoogste hof en die distrikshof van Den Haag aanspreeklik bevind omdat hy versuim het om meer as 300 sterftes te voorkom.[17][18][19][12] In 2013 het die Serwiese president, Tomislav Nikolic, om verskoning gevra vir "die misdaad" van Srebrenica, maar geweier om dit volksmoord te noem.[20]

In 2005 het die destydse VN-sekretaris-generaal Kofi Annan die slagting beskryf as "'n verskriklike misdaad – die ergste op Europese bodem sedert die Tweede Wêreldoorlog",[21] en in Mei 2024 het die VN 11 Julie aangewys as die jaarlikse "internasionale dag van besinning en herdenking van die volksmoord van 1995 in Srebrenica".[22][23]

Agtergrond

[wysig | wysig bron]

Konflik in Oos-Bosnië en Herzegowina

[wysig | wysig bron]

Die Sosialistiese Republiek Bosnië en Herzegowina is hoofsaaklik deur Moslems, Bosniërs (44%), Serwiërs (31%) en Katolieke (17%) bewoon. Toe die voormalige Joego-Slawië begin disintegreer, het die republiek in 1991 nasionale soewereiniteit verklaar en in Februarie 1992 'n referendum oor onafhanklikheid gehou. Die uitslag, wat onafhanklikheid bevoordeel het, is teengestaan deur Bosnies-Serwiese politieke verteenwoordigers, wat die referendum geboikot het. Die Republiek Bosnië en Herzegowina is in April 1992 formeel deur die Europese Gemeenskap en in Mei 1992 deur die Verenigde Nasies erken.

Ná die onafhanklikverklaring het Bosnies-Serwiese magte, gesteun deur die Serwiese regering van Slobodan Milosevic en die Joego-Slawiese Volksleër (JNA), Bosnië en Herzegowina aangeval om die gebied onder Serwiese beheer te beveilig en te verenig, en om 'n etnies homogene Serwiese staat te skep.[24] In die stryd om territoriale beheer is die nie-Serwiese bevolkings van gebiede onder Serwiese beheer, veral die Bosniese bevolking in Bosnië naby die Serwiese grense, aan etniese suiwering onderwerp.[25]

Etniese suiwering

[wysig | wysig bron]
Naser Oric in 2008 by die ICTY.

Srebrenica en die omliggende streek Sentraal-Podrinje was van ontsaglike strategiese belang vir die Bosnies-Serwiese leierskap. Dit was die brug na die afgesonderde dele van die beoogde etniese staat Republika Srpska.[26] Die inname van Srebrenica en die uitskakeling van sy Moslembevolking sou ook die lewensvatbaarheid van die Bosniese Moslemstaat ondermyn.[26]

In 1991 was 73% van die bevolking in Srebrenica Bosniese Moslems en 25% Bosniese Serwiërs. Spanning tussen Moslems en Serwiërs het in die vroeë 1990's toegeneem namate die plaaslike Serwiese bevolking van wapens en militêre toerusting voorsien is wat deur Serwiese paramilitêre groepe, die JNA en die Serwiese Demokratiese Party (Serwies: Srpska demokratska stranka, SDS) versprei is.

Teen April 1992 was Srebrenica deur Serwiese magte geïsoleer. Op 17 April is die Bosniese Moslembevolking 'n ultimatum van 24 uur gegee om alle wapens oor te gee en die dorp te verlaat. Srebrenica is kortstondig deur die Bosniese Serwiërs ingeneem en op 8 Mei 1992 deur Bosniese Moslems herower. Nietemin was die Bosniese Moslems deur Serwiese magte omsingel en het hulle van afgeleë gebiede afgesny gebly. Die uitspraak in die verhoor van Naser Oric het die situasie soos volg beskryf:

Tussen April 1992 en Maart 1993 ... is Srebrenica en die dorpe in die gebied wat deur Bosniese Moslems gehou is, voortdurend aan Serwiese militêre aanvalle onderwerp, insluitende artillerieaanvalle, skerpskuttersvuur ... en sporadiese bombardering deur vliegtuie. Elke aanslag het 'n soortgelyke patroon gevolg. Serwiese soldate en paramilitêre magte het 'n Bosniese Moslemdorp omsingel ... die bevolking opgeroep om hul wapens oor te gee, en toe met willekeurige bombardering en skietery begin ... daarna het hulle die dorp binnegegaan ... die bevolking, wat geen noemenswaardige weerstand gebied het nie, verdryf of gedood, en hulle huise vernietig ... Srebrenica is daagliks uit alle rigtings aan willekeurige bombardering onderwerp. Potocari was veral 'n daaglikse teiken ... omdat dit 'n kwesbare punt in die verdedigingslinie rondom Srebrenica was. Ander Bosniese Moslemnedersettings is ook gereeld aangeval. Dit alles het tot 'n groot aantal vlugtelinge en slagoffers gelei.

Tussen April en Junie 1992 het Bosnies-Serwiese magte, met die steun van die JNA, 296 oorwegend Bosniese dorpe om Srebrenica vernietig, 70 000 Bosniërs met geweld uit hulle huise verdryf en minstens 3 166 Bosniërs, insluitende vroue, kinders en bejaardes, stelselmatig uitgemoor.[27] In die naburige Bratunac is Bosniërs óf gedood óf gedwing om na Srebrenica te vlug, wat tot 1 156 sterftes gelei het.[28] Duisende Bosniërs is in Foca, Zvornik, Cerska en Snagovo gedood.[29]

1992-'93: Stryd om Srebrenica

[wysig | wysig bron]

Teen die einde van 1992 het offensiewe deur magte van die Bosniese regering uit Srebrenica die gebied onder hulle beheer vergroot. In Julie 1992 het Bosniese magte naburige Serwiese dorpe in Srebrenica en Bratunac aangeval en 69 mense gedood.[30] Teen Januarie 1993 het hulle met die Bosniesbeheerde Zepa in die suide en Cerska in die weste saamgesnoer. Die Srebrenica-enklave het sy grootste omvang van 900 km2 bereik, hoewel dit ’n "kwesbare eiland te midde van Serwiesbeheerde grondgebied" gebly het.[31]

Magte van die leër van die Republiek Bosnië en Herzegowina (ARBiH) onder Naser Oric het Srebrenica as ’n basis gebruik van waar naburige Serwiese dorpe aangeval is, wat talle slagoffers tot gevolg gehad het.[32][33] In 1993 is die Serwiese dorp Kravica deur die ARBiH aangeval, wat tot burgerlike Serwiese slagoffers gelei het.

Opgrawing van die lyke van die Srebrenica-slagting.

Die weerstand teen die Serwiese beleg van Srebrenica deur die ARBiH onder Oric is as ’n katalisator vir die slagting beskou. Serwiese propaganda het Bosniese weerstand teen Serwiese aanvalle as ’n grond vir wraak voorgestel. Serwiërs het in 1992 begin om Bosniërs te vervolg. In die daaropvolgende paar maande het die Serwiese weermag die dorpe Konjevic Polje en Cerska ingeneem, die samewerking tussen Srebrenica en Zepa verbreek en die Srebrenica-enklave tot 150 km2 verklein. Bosniese inwoners van die buitegebiede het na Srebrenica saamgetrek, en die bevolking daarvan het tot tussen 50 000 en 60 000 toegeneem, ongeveer tien keer die vooroorlogse bevolking.[34]

Teen Maart 1993 was die dorp oorvol en belegtoestande het geheers. Daar was byna geen lopende water nie, aangesien die oprukkende Serwiese magte die watervoorrade vernietig het; mense was vir elektrisiteit van tydelike kragopwekkers afhanklik. Voedsel, medisyne en ander noodsaaklikhede was skaars. Die toestande het van Srebrenica ’n stadige doodskamp gemaak.[34]

Die Serwiese owerhede was steeds vasbeslote om die enklave in te neem. Op 13 April 1993 het die Serwiërs aan die UNHCR-verteenwoordigers gesê hulle sou die dorp binne twee dae aanval tensy die Bosniërs oorgee en instem om ontruim te word.[35]

Verhongering

[wysig | wysig bron]

Met die mislukking om te demilitariseer en die tekort aan voorrade wat die gebied binnekom, het Oric sy mag gekonsolideer en die swartmark beheer. Sy manne het begin om kos, brandstof en sigarette op te gaar en geld te verduister wat deur hulporganisasies gestuur is om Moslemweeskinders te ondersteun.[36] Basiese benodigdhede was vir baie mense in Srebrenica buite bereik weens Oric se optrede. VN-amptenare het hulle geduld met die ARBiH in Srebrenica begin verloor en hulle as "misdadige bendeleiers en swartmarkhandelaars" beskou.[37] ’n Voormalige Serwiese soldaat van die "Rooi Barette"-eenheid het die taktiek beskryf wat gebruik is om die beleërde bevolking uit te honger en dood te maak:

Dit was amper soos ’n kat-en-muis-speletjie. Maar natuurlik was ons baie meer as die Moslems, so in byna alle gevalle was ons die jagters en hulle die prooi. Ons wou hê hulle moes oorgee, maar hoe kry jy iemand om in ’n oorlog soos dié oor te gee? Jy honger hulle uit. Ons het dus baie vinnig besef dit is nie eintlik wapens wat na Srebrenica ingesmokkel is waaroor ons ons moes bekommer nie, maar kos. Hulle het daar binne werklik honger gely, en daarom het hulle mense uitgestuur om beeste te steel of oeste in te samel, en ons taak was om hulle te vind en dood te maak ... Geen gevangenes nie. Die plaaslike mense het taamlik verontwaardig geraak, so soms het ons iemand aan die lewe gehou om hom aan hulle oor te gee [om dood te maak], net om hulle gelukkig te hou.[38]

Toe die Britse joernalis Tony Birtley Srebrenica in Maart 1993 besoek, het hy beeldmateriaal geneem van burgerlikes wat van honger sterf.[39]

1993-'95: Srebrenica, 'n "veilige gebied"

[wysig | wysig bron]
Gebiede van beheer in die enklaves Oos-Bosnië en Herzegowina naby die Serwiese grens, September 1994.

Op 16 April 1993 het die VN se Veiligheidsraad resolusie 819 goedgekeur waarin gelas word dat "alle partye ... Srebrenica en omstreke as 'n veilige gebied hanteer wat vry sal wees van enige gewapende aanval of ... vyandelike daad".[40] Op 18 April het die eerste groep soldate van UNPROFOR (die nuwe naam vir die streeksbevel van Bosnië en Herzegowina in Srebrenica) aangekom. UNPROFOR het Kanadese soldate ontplooi om dit te beskerm as een van vyf nuwe "veilige gebiede". UNPROFOR se teenwoordigheid het 'n algehele aanval voorkom, hoewel botsings en mortieraanvalle voortgeduur het.[34]

On 8 Mei 1993 is ooreengekom om Srebrenica te demilitariseer. Volgens ’n VN-verslag,

het generaal [Sefer] Halilovic en generaal Mladic ingestem tot maatreëls wat die hele Srebrenica-enklave en ... Zepa omvat het. ... Bosnies magte ... sou hulle wapens, ammunisie en landmyne aan UNPROFOR oorhandig, waarna Serwiese "swaar wapens en eenhede wat ’n bedreiging vir die gedemilitariseerde gebiede ... inhou, onttrek sal word". Anders as die vroeëre ooreenkoms het dit spesifiek bepaal dat Srebrenica as ’n "gedemilitariseerde sone" beskou moes word, soos daarna verwys word in die ... Geneefse konvensies.

Albei partye het die ooreenkoms geskend, hoewel twee jaar van betreklike stabiliteit op die instelling van die enklave gevolg het. Luitenant-kolonel Thom Karremans (bevelvoerder van die Nederlandse afdeling, Dutchbat) het getuig Serwiese magte het sy personeel gekeer om na die enklave terug te keer en dat toerusting en ammunisie verhinder is om die gebied binne te kom.

Bosniërs in Srebrenica het gekla oor aanvalle deur Serwiese soldate, terwyl dit vir die Serwiërs gelyk het asof Bosniese magte die "veilige gebied" as ’n gerieflike basis gebruik het om teenoffensiewe van stapel te stuur en dat UNPROFOR nie daarin geslaag het om dit te voorkom nie. Generaal Sefer Halilović het erken dat ARBiH-helikopters die vliegverbodsone geskend het en dat hy agt helikopters met ammunisie vir die 28ste Divisie gestuur het.

’n Sending van die Veiligheidsraad onder leiding van Diego Arria het op 25 April 1993 gearriveer en die Serwiërs in hulle verslag aan die VN veroordeel omdat hulle "’n stadige proses van volksmoord" gepleeg het.[41] Die sending het verklaar: "Serwiese magte moet terugtrek na punte van waar hulle nie die dorp kan aanval, teister of terroriseer nie."

Pogings om die ARBiH te demilitariseer en die Serwiërs tot onttrekking te dwing het vrugteloos blyk te wees. Die ARBiH het die meeste van hulle swaar wapens, moderne toerusting en ammunisie in die omliggende woud versteek en slegs onbruikbare en ou wapens oorhandig.[33] Die Serwiërs het geweier om van die frontlinies af terug te trek weens intelligensie wat hulle ontvang het oor die ARBiH se versteekte wapentuig.[42]

In Maart 1994 het UNPROFOR 600 Nederlandse soldate ("Dutchbat") gestuur om die Kanadese te vervang. Teen Maart 1995 het Serwiese magte al die gebied rondom Srebrenica beheer en selfs VN-toegang tot die toevoerpad verhoed. Humanitêre hulp het afgeneem en lewensomstandighede het vinnig versleg.[34] UNPROFOR se teenwoordigheid het ’n algehele aanval op die veilige gebied voorkom, hoewel skermutselings en mortieraanvalle voortgeduur het.[34] Dutchbat het UNPROFOR se bevel gewaarsku oor die haglike toestande, maar UNPROFOR het geweier om humanitêre verligting of militêre ondersteuning te stuur.[34]

Situasie versleg

[wysig | wysig bron]

Teen vroeg in 1995 het al hoe minder voorraadkonvooie daarin geslaag om die enklave te bereik. Die situasie in Srebrenica en ander enklawes het ontaard in wettelose geweld namate prostitusie onder jong Moslemmeisies, diefstal en swartmarkbedrywighede toegeneem het.[43] Reeds karige hulpbronne het verder afgeneem, en selfs die VN-magte het toenemend gevaarlik min kos, medisyne, ammunisie en brandstof gehad, totdat hulle uiteindelik gedwing is om te voet te patrolleer. Nederlandse soldate wat met verlof vertrek het, is nie toegelaat om terug te keer nie,[41] en hulle getal het van 600 tot 400 man afgeneem. In Maart en April het die Nederlandse soldate ’n opbou van Serwiese magte opgemerk.

In Maart 1995 het Radovan Karadzic, president van die Republika Srpska, ondanks druk van die internasionale gemeenskap om die oorlog te beëindig en pogings om oor vrede te onderhandel, ’n opdrag aan die RS oor langtermynstrategie in die enklave uitgereik. Die opdrag, bekend as "Opdrag 7", het bepaal die RS moes:

Die fisieke skeiding van Srebrenica van Zepa so gou moontlik voltooi en selfs kommunikasie tussen individue in die twee enklawes voorkom, en deur beplande en weldeurdagte gevegsoperasies ’n ondraaglike situasie van totale onveiligheid skep, met geen hoop op verdere oorlewing of lewe vir die inwoners van Srebrenica nie.[44]

Teen middel 1995 was die humanitêre situasie in die enklave katastrofies. In Mei het Oric en sy staf, in opdrag, die enklave verlaat en senior offisiere in bevel van die 28ste Divisie daar gelaat. Laat in Junie en vroeg in Julie het die 28ste Divisie verslae uitgereik, waaronder dringende pleidooie dat die humanitêre korridor heropen moes word. Toe dit misluk, het Bosniese burgerlikes van honger begin sterf. Op 7 Julie het die burgemeester berig dat agt inwoners gesterf het.[45] Op 4 Junie het die UNPROFOR-bevelvoerder Bernard Janvier, ’n Fransman, in die geheim met Ratko Mladic vergader om die vrylating van gyselaars te verkry, van wie baie Frans was. Mladic het van Janvier geëis dat daar geen verdere lugaanvalle sou wees nie.[46]

In die weke voor die aanval op Srebrenica deur die Serwiërs is ARBiH-magte deur die hoë bevel gelas om afleidings- en ontwrigtingsaanvalle op die RS uit te voer.[47] Op een geleentheid, op 25 Junie, het ARBiH-magte RS-eenhede op die Sarajevo-Zvornik-pad aangeval, groot ongevalle toegedien en RS-voorraaddepots geplunder.[47]

6-11 Julie 1995: Serwiese oorname

[wysig | wysig bron]

Die Serwiese offensief teen Srebrenica het op 6 Julie in alle erns begin. Die RS, met 2 000 soldate, was in die minderheid en het nie verwag die aanval sou ’n maklike oorwinning wees nie.[47] Vyf UNPROFOR-waarnemingsposte in die suide van die enklave het geval in die aangesig van die Bosnies-Serwiese opmars. Sommige Nederlandse soldate het na die enklave teruggetrek nadat hulle waarnemingsposte aangeval is, terwyl die bemannings van die ander poste aan die Serwiërs oorgegee het. Die verdedigende Bosniese magte, wat 6 000 man getel het, het onder vuur gekom en is na die dorp teruggedwing. Toe die suidelike gebied oorgeneem word, het sowat 4 000 Bosniërs, wat in ’n nabygeleë Sweedse behuisingskompleks vir vlugtelinge gewoon het, noordwaarts na Srebrenica gevlug. Nederlandse soldate het berig die oprukkende Serwiërs "suiwer" die huise in die suide van die enklave.[48]

’n Nederlandse YPR-765 van die soort wat in Srebrenica gebruik is.

Op 8 Julie het ’n Nederlandse YPR-765-pantservoertuig onder Serwiese vuur gekom en teruggetrek. ’n Groep Bosniërs het geëis dat die voertuig bly om hulle te verdedig en ’n tydelike versperring opgerig om sy terugtrekking te verhinder. Toe die voertuig wel terugtrek, het ’n Bosniese boer wat die versperring beman het, ’n handgranaat daarop gegooi en die Nederlandse soldaat Raviv van Renssen gedood.[49] Op 9 Julie, aangemoedig deur sukses, min weerstand van die gedemilitariseerde Bosniërs en ’n gebrek aan reaksie van die internasionale gemeenskap, het president Karadzic ’n nuwe bevel uitgereik wat 1 500[50] Serwiese soldate gemagtig het om Srebrenica in te neem.[48]

Die volgende oggend, 10 Julie, het luitenant-kolonel Karremans dringende versoeke vir lugsteun tot Navo gerig om Srebrenica te verdedig terwyl skares die strate gevul het, waarvan sommige wapens gedra het. RS-tenks het nader gekom, en Navo-lugaanvalle daarop het op 11 Julie begin. Bomwerpers het probeer om RS-artillerieposisies buite die dorp aan te val, maar swak sigbaarheid het Navo gedwing om die aanvalle te kanselleer. Nog lugaanvalle is gekanselleer nadat die RS gedreig het om die VN se Potocari-kompleks te bombardeer, Nederlandse en Franse militêre gyselaars dood te maak en omliggende plekke aan te val waar 20 000 tot 30 000 burgerlike vlugtelinge saamgedrom het.[48] Dertig Dutchbat-soldate is deur Mladic se troepe as gyselaars geneem.[34]

Laat die middag van 11 Julie het Mladic, vergesel van ander RS-offisiere, triomfantlik deur die verlate strate van Srebrenica gestap.[48] Dié aand[51] is luitenant-kolonel Karremans verfilm terwyl hy saam met Mladic ’n heildronk instel tydens die mislukte onderhandelings oor die lot van die burgerlike bevolking wat in Potocari byeengekom het.[7][52]

Die slagting

[wysig | wysig bron]

Al hoe meer vlugtelinge in Potocari

[wysig | wysig bron]
Hoofkwartier in Potočari vir Nederlandse Dutchbat-soldate. Die gebou was ’n onbruikte batteryfabriek.

Teen die aand van 11 Julie was ongeveer 20 000 - 25 000 Bosniese vlugtelinge uit Srebrenica in Potocari saamgetrek en het hulle beskerming binne die UNPROFOR-hoofkwartier van Dutchbat gesoek. Verskeie duisende het die kompleks binnegegaan, terwyl die res oor die aangrensende fabrieke en velde versprei was. Hoewel die meeste vroue, kinders, bejaardes of gestremdes was, het 63 getuies beraam dat daar minstens 300 mans binne die kompleks en tussen 600 en 900 in die skare buite was.[53]

Daar was "min kos en water" en dit was verstikkend warm. ’n Dutchbat-offisier het die toneel beskryf:

Hulle was paniekerig, hulle was bang, en hulle het mekaar vasgedruk teen die soldate, my soldate, die VN-soldate wat probeer het om hulle te kalmeer. Mense wat geval het, is vertrap. Dit was ’n chaotiese situasie.[53]

Op 12 Julie het die VN se Veiligheidsraad kommer in resolusie 1004 uitgespreek oor die humanitêre situasie in Potocari, die offensief deur Bosnies-Serwiese magte veroordeel en hulle onmiddellike onttrekking geëis. Op 13 Julie het die Nederlandse magte vyf Bosniese vlugtelinge uit die kompleks verdryf, ondanks die wete dat mans buite vermoor word.[54]

Misdade in Potocari

[wysig | wysig bron]

Op 12 Julie kon die vlugtelinge in die kompleks sien hoe RS-lede huise en hooimiedens aan die brand steek. Deur die loop van die middag het Serwiese soldate tussen die skare beweeg en die summiere teregstelling van mans het plaasgevind.[53] Op die oggend van 12 Julie het ’n getuie ’n hoop van 20-30 lyke gesien wat agter die vervoergebou opgestapel was, langs ’n trekkeragtige masjien. ’n Ander getuie het verklaar dat hy gesien het hoe ’n soldaat ’n kind met ’n mes doodsteek, in die middel van ’n skare Bosniërs. Hy het gesien hoe Serwiese soldate meer as 100 Bosniese mans agter die sinkfabriek teregstel en toe hul liggame op ’n vragmotor laai, hoewel die aantal en aard van die moorde van ander getuienis in die verhoorrekord verskil het, wat aandui die moorde in Potocari was sporadies van aard. Soldate het mense uit die skare uitgesoek en hulle weggeneem. ’n Getuie het vertel hoe drie broers – een ’n kind en die ander twee tieners – in die nag weggeneem is. Toe die seuns se ma na hulle gaan soek, het sy hulle naak gevind met hul kele afgesny.[53][48]

Daardie nag het ’n Nederlandse mediese ordonnans twee Serwiese soldate gesien wat ’n vrou verkrag[48] ’n Oorlewende, Zarfa Turkovic, het die gruwels beskryf: "Twee Serwiese soldate het haar bene gevat en dit in die lug opgelig, terwyl die derde haar begin verkrag het. Vier van hulle het beurte met haar geneem. Mense was stil, en niemand het beweeg nie. Sy het geskree en uitgeroep en hulle gesmeek om te stop. Hulle het ’n lap in haar mond gedruk, en toe het ons net stil snikke gehoor."[55][56]

Moord op Bosniese mans en seuns

[wysig | wysig bron]

Van die oggend van 12 Julie af het Serwiese magte begin om mans en seuns uit die vlugtelingbevolking in Potocari bymekaar te maak en hulle op afsonderlike plekke aan te hou, en namate die vlugtelinge begin het om op die busse te klim wat noordwaarts na Bosniesbeheerde gebied op pad was, het Serwiese soldate mans van militêre ouderdom wat probeer het om aan boord te klim, uitgesonder. Soms is jonger en ouer mans ook voorgekeer (sommige net 14).[57][58][59]

'n Beskadigde gebou in Srebrenica ná die oorlog.

Dié mans is na ’n gebou geneem wat die "Withuis" genoem is. Teen die aand van 12 Julie het majoor Franken van Dutchbat gehoor geen mans kom saam met die vroue en kinders by hul bestemming in Kladanj aan nie. UNHCR se direkteur van operasies, Peter Walsh, is deur die hoof van die sending, Damaso Feci, na Srebrenica gestuur om te bepaal watter noodhulp vinnig verskaf kon word. Walsh en sy span het die middag by Gostilj, net buite Srebrenica, aangekom maar is deur RS-magte teruggewys. Ondanks hulle aanspraak op vryheid van beweging, is die UNHCR-span nie toegelaat om voort te gaan nie en is hulle gedwing om noordwaarts terug te keer na Bijeljina. Deur die loop van die tyd het Walsh verslae oor die ontwikkelende situasie aan UNHCR in Zagreb teruggestuur, insluitend sy waarneming van die gedwonge verskuiwing en mishandeling van Moslemmans en -seuns, asook die geluide van teregstellings wat plaasgevind het. Op 13 Julie het Dutchbat-troepe duidelike tekens gesien dat Serwiese soldate Bosniese mans wat uitgesonder is, vermoor het. Korporaal Vaasen het gesien hoe twee soldate ’n man agter die "Withuis" neem, ’n skoot gehoor en gesien hoe die twee soldate alleen terugkom. ’n Ander Dutchbat-offisier het gesien hoe Serwiese soldate ’n ongewapende man met ’n skoot in die kop vermoor, en het deur die loop van die middag 20-40 keer per uur geweerskote gehoor. Toe Dutchbat-soldate aan kolonel Joseph Kingori, ’n militêre waarnemer van die VN, daarvan vertel, het Kingori ondersoek gaan instel. Hy het geweerskote gehoor toe hy nader kom, maar is deur Serwiese soldate voorgekeer.

Sommige teregstellings is snags onder boogligte uitgevoer, waarna stootskrapers die liggame in massagrafte gestoot het.[60] Volgens getuienis wat deur die Franse polisieman Jean-René Ruez van Bosniërs versamel is, is sommige mense lewendig begrawe; hy het getuienis aangehoor waarin beskryf is hoe Serwiese magte vlugtelinge doodgemaak en gemartel het, hoe strate met lyke besaai was, hoe mense selfmoord gepleeg het om te voorkom dat hulle neus, lippe en ore afgesny word, en hoe volwassenes gedwing is om toe te kyk terwyl soldate hul kinders doodmaak.[60]

Dit was eers ná 2004 – ná die Srebrenica-kommissie se verslag – dat Serwiese amptenare erken het hulle magte het die massamoord gepleeg. In 'n verslag is erken die moorde op die mans en seuns is beplan, en meer as 7 800 is vermoor.[61][61]

Verkragting en mishandeling van burgerlikes

[wysig | wysig bron]

Duisende vroue is verkrag, seksueel aangerand en op ander maniere gemartel. Daar is getuienis van jong vroue en meisies wat uit groepe vlugtelinge verwyder en verkrag is, soms voor die vroue se kinders. Daar was oral Nederlandse soldate. Een vrou se baba van 'n paar maande is voor haar keelaf gesny omdat hy gehuil het.

"Ek het erger dinge gesien. Daar was byvoorbeeld 'n meisie van sowat nege jaar oud. In 'n stadium het iemand vir haar broer gesê hy moet haar verkrag. Hy het nie en ek dink nie hy kon nie, want hy was nog 'n blote kind. Toe vermoor hulle die jong seun. … Ek het ook gesien hoe ander mense vermoor is. Sommige se kele is afgesny en ander se koppe.[62]

Ander getuies het soortgelyke grustories vertel. [62][63]

Weens mislukte VN-onderhandelings met Serwiese soldate is sowat 25 000 vroue van Srebrenica teen hulle wil na Bosniesbeheerde gebiede verskuif. Sommige busse het blykbaar nooit veiligheid bereik nie. Volgens Kadir Habibović, wat op een van die eerste busse na Kladanj weggekruip het, het hy minstens een bus vol Bosniese vroue sien wegry van Bosniese gebied.[64]

Kolom Bosniese mans

[wysig | wysig bron]

Op die aand van 11 Julie het die gerug versprei dat weerbare mans die woude moes invlug, ’n kolom saam met die ARBiH se 28ste Divisie vorm en probeer deurbreek na 'n gebied in die noorde wat deur die Bosniese regering beheer is.[65] Hulle sou glo ’n beter kans gehad het om te oorleef deur te probeer ontsnap as om in Serwiese hande te val.[66]

Langs die pad is die kolom bestook en in ’n lokval gelei. In ernstige geestelike nood het sommige vlugtelinge selfmoord gepleeg. Ander is oorreed om oor te gee. Oorlewendes het beweer hulle is met ’n chemiese middel aangeval wat hallusinasies, disoriëntasie en vreemde gedrag veroorsaak het. Dehidrasie en ’n gebrek aan slaap was verdere probleme.[67][68][69][70] Infiltreerders in burgerklere het vlugtelinge verwar, aangeval en vermoor.[67][71] Baie van dié wat gevange geneem is, is op die plek doodgemaak.[67] Ander is bymekaargemaak en na afgeleë plekke geneem om tereggestel te word.

Die aanvalle het die kolom in kleiner dele laat opbreek. Slegs ongeveer ’n derde het daarin geslaag om die teerpad tussen Konjevic Polje en Nova Kasaba oor te steek

Massateregstellings

[wysig | wysig bron]
Lyke wat by Nova Kasaba opgegrawe is.

Die omvang van die beplanning en koördinering op hoë vlak om duisende mense binne enkele dae dood te maak, is duidelik uit die omvang en stelselmatige aard waarop die teregstellings uitgevoer is.

Die RS het op 13 Julie die grootste aantal gevangenes geneem, langs die pad tussen Bratunac en Konjevic Polje. Getuies beskryf die versamelpunte, soos 'n veld, pakhuise, 'n skool en 'n sokkerveld. Etlike duisende mense is in die veld naby Sandici en op die veld in Nova Kasaba saamgedryf, waar hulle deursoek en in kleiner groepe verdeel is. In ’n video deur die joernalis Zoran Petrović verklaar ’n Serwiese soldaat dat minstens 3 000 tot 4 000 mans hulle langs die pad oorgegee het. Teen laatmiddag op 13 Julie het die totaal volgens onderskepte radiokommunikasie tot 6 000 gestyg; die volgende dag is dieselfde syfer deur kolonel Radislav Jankovic van die Serwiese leër aan majoor Franken van Dutchbat gegee. Baie gevangenes is op die beskryfde plekke gesien deur verbygaande konvooie wat vroue en kinders per bus na Kladanj vervoer het, terwyl lugfoto’s bewyse gelewer het wat dit bevestig.[72] Die kolom was 12-15 km lank; die begin en einde was twee en 'n half uur uitmekaar.[48]

Opdrag is gegee dat die 700 mans in Sandici bymekaargemaak word, en die soldate wat hulle bewaak het, het hulle gedwing om hulle besittings op ’n hoop te gooi en waardevolle goed aan hulle te oorhandig. Deur die middag is die groep in Sandici deur Mladiv besoek, wat vir hulle gesê het dat hulle geen leed aangedoen sou word nie, as krygsgevangenes behandel sou word, vir ander gevangenes geruil sou word en dat hulle families veilig na Tuzla begelei is. Sommige mans is op voertuie na Bratunac en ander plekke geplaas, terwyl sommige na pakhuise in Kravica gemarsjeer is. Die mans wat op die veld in Nova Kasaba versamel is, is gedwing om hulle besittings te oorhandig. Mladic het hulle ook op die middag van 13 Julie besoek; by dié geleentheid het hy aangekondig dat die Bosniese owerhede in Tuzla hulle nie wou hê nie en dat hulle dus elders heen geneem sou word. Die mans in Nova Kasaba is op busse en vragmotors gelaai en na Bratunac of ander plekke geneem.[48]

Die Bosniese mans wat in Potocari van die vroue, kinders en bejaardes geskei is, ongeveer duisend, is na Bratunac vervoer en daar het Bosniese mans wat uit die kolom gevange geneem is, by hulle aangesluit.[73] Byna sonder uitsondering is die duisende gevangenes wat ná die oorname gevange geneem is, tereggestel. Sommige is individueel of in klein groepe deur die soldate wat hulle gevange geneem het, doodgemaak. Die meeste is in noukeurig georkestreerde massateregstellings doodgemaak wat op 13 Julie net noord van Srebrenica begin het.

Die massateregstellings het ’n goed gevestigde patroon gevolg. Die mans is na leë skole of pakhuise geneem. Nadat hulle ure lank aangehou is, is hulle op busse of vragmotors gelaai en na ’n ander plek geneem, gewoonlik in ’n afgesonderde gebied. Hulle was ongewapen en daar is dikwels stappe gedoen om weerstand tot ’n minimum te beperk, soos om hulle te blinddoek, hulle polse agter hulle rug met bande vas te bind of hul skoene uit te trek. Wanneer hulle by die teregstellingsplekke aangekom het, is die mans in klein groepies van die vragmotors afgehaal, in ’n ry opgestel en doodgeskiet. Diegene wat die aanvanklike skietery oorleef het, is met ’n verdere skoot doodgeskiet, hoewel dit soms eers gebeur het nadat hulle 'n ruk lank gely het.[48]

Slagoffers

[wysig | wysig bron]

Die sogenaamde Bosniese Boek van die Dooies noem 8 331 slagoffers wat in die slagting dood is. Die soldate onder hulle was 1 416, oftewel 17%, wat beteken 83% van dié wat gedood is, was burgerlikes. Van dié 8 331 was 5 113 uit Srebrenica, 1 766 uit Bratunac, 900 uit Vlasenica, 437 uit Zvornik en 115 uit Rogatica/Zepa.[74]

Teen Julie 2020 het die Internasionale Kommissie vir Vermiste Persone (IKVP) 6 993 mense geïdentifiseer wat sedert die val van Srebrenica vermis is, hoofsaaklik deur DNS-profiele wat uit opgegrawe oorskot verkry is te ontleed en dit met die profiele van familielede van die vermistes te vergelyk. Die IKVP skat die totale aantal sterftes was net meer as 8 000.[75]

Verwysings

[wysig | wysig bron]
  1. ↑
  2. ↑ "Bosnia's Srebrenica massacre 25 years on – in pictures". BBC News. 10 July 2020. Besoek op 11 July 2020.
  3. ↑ Williams, Daniel. "Srebrenica Video Vindicates Long Pursuit by Serb Activist". The Washington Post. Besoek op 26 May 2011.
  4. ↑ "ICTY – Kordic and Cerkez Judgement – 3. After the Conflict" (PDF). Besoek op 11 July 2012.
  5. ↑ "IMPR Report News". Geargiveer vanaf die oorspronklike op 2014-10-06. Besoek op 2024-07-12. The July 1995 events have become the first legally established case of genocide in Europe since the Second World War.
  6. ↑ United Nations. "International Day of Reflection and Commemoration of the 1995 Genocide in Srebrenica". United Nations (in Engels). Besoek op 2025-01-27.
  7. 1 2 "Dealing With Genocide: A Dutch Peacekeeper Remembers Srebrenica". Spiegel Online. 12 July 2005.
  8. ↑ ICTY, , "Case No. IT-98-33, United Nations" (PDF). 2 August 2001. Geargiveer vanaf die oorspronklike (PDF) op 8 June 2006. Besoek op 8 June 2006. 685 KB, "Findings of Fact", paragraphs 18 and 26
  9. ↑ "UN Srebrenica immunity questioned". BBC. 18 June 2008. Besoek op 1 November 2008.
  10. ↑ "Srebrenica :: Introduction to the Case Srebrenica". Van Diepen Van der Kroef. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 6 Maart 2016. Besoek op 26 Mei 2011.
  11. ↑ "Under The UN Flag; The International Community and the Srebrenica Genocide" by Hasan Nuhanović, pub. DES Sarajevo, 2007, ISBN 978-9958-728-87-7 Geargiveer 23 September 2015 op Wayback Machine Geargiveer 24 Oktober 2019 op Wayback Machine
  12. 1 2 "Netherlands '10% liable' for 350 Srebrenica deaths". BBC News. 19 July 2019.
  13. ↑ "Victims of the Srebrenica Massacre". The Polynational War Memorial. Besoek op 2 February 2022.
  14. ↑ Niksic, Sabina (9 October 2017). "Bosnian court acquits ex-Srebrenica commander of war crimes". Associated Press. Serbs continue to claim the 1995 Srebrenica slaughter was an act of revenge by uncontrolled troops because they say that soldiers under Oric's command killed thousands of Serbs in the villages surrounding the eastern town
  15. ↑ "Prosecutor vs Krstic, Appeals Chamber Judgement" (PDF). ICTY. 19 April 2004. para. 37. Besoek op 25 April 2017.
  16. ↑ ICJ (26 February 2007). "Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide (Bosnia and Herzegovina v. Serbia and Montenegro), Judgment" (PDF). p. 166 § 297. General List No. 91. Geargiveer vanaf die oorspronklike (PDF) op 1 March 2011. Besoek op 27 April 2017. {{cite web}}: no-break space character in |page= op posisie 6 (hulp)
  17. ↑ "Judgement of the Supreme Court of the Netherlands, First Chamber, 12/03324 LZ/TT (Engelse vertaling)" (PDF). 6 September 2013. Geargiveer vanaf die oorspronklike (PDF) op 27 February 2021. Besoek op 17 July 2015.
  18. ↑ "Netherlands Supreme Court hands down historic judgment over Srebrenica genocide". Amnesty Int. 27 Sep 2013. Besoek op 15 July 2015.
  19. ↑ Comiteau, Lauren. "Court Says the Dutch Are to Blame for Srebrenica Deaths". Time. The Hague. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 25 February 2021. Besoek op 14 July 2015.
  20. ↑ "Serbian president apologises for Srebrenica 'crime'". BBC News. 25 April 2013.
  21. ↑ Staff (11 July 2005). "UN officials commemorate 10th anniversary of Srebrenica massacre". UN News (in Engels). Besoek op 2 July 2021.
  22. ↑ "UN Human Rights Chief welcomes resolution to commemorate 1995 genocide in Srebrenica". Office of the High Commissioner for Human Rights. 2024-05-23. Besoek op 2024-05-23.
  23. ↑ "UN approves annual commemoration of 1995 Srebrenica genocide". Euronews. 2024-05-23. Besoek op 2024-05-23.
  24. ↑ "Prosecutor vs Radislav Krstic, ICTY Appeals Chamber Judgement" (PDF), International Tribunal for the Prosecution of Persons Responsible for Serious Violations of International Humanitarian Law Committed in the Territory of the Former Yugoslavia since 1991, Para. 15, 19 April 2004, besoek op 21 March 2011
  25. ↑ "ICTY: The attack against the civilian population and related requirements". Geargiveer vanaf die oorspronklike op 19 February 2009.
  26. 1 2 ICTY, Prosecutor vs. Krstic; Trial Chamber Judgement; United Nations; para. 15.
  27. ↑ Daniel Toljaga (18 November 2010). "Bosnian Institute UK, the 26-page study: Prelude to the Srebrenica Genocide – mass murder and ethnic cleansing of Bosniaks in the Srebrenica region during the first three months of the Bosnian War (April–June 1992)". bosnia.org.uk (in Engels). Londen: Bosnian Institute. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 22 October 2019. Besoek op 14 February 2021.
  28. ↑ "Istina o Bratuncu" [Truth about Bratunac]. Bratunac Municipality Officials. 1995. Besoek op 29 Junie 2006.[dooie skakel]
  29. ↑ "IDC: Podrinje victim statistics". Geargiveer vanaf die oorspronklike op 7 July 2007.
  30. ↑ Živić, Petra (12 July 2018). "Srebrenica i Bratunac: Pomen za srpske žrtve ubijene na početku rata u Bosni" [Srebrenica and Bratunac: Memorial for the Serbian victims killed at the beginning of the war in Bosnia]. BBC (in Serbian).{{cite news}}: VS1-onderhoud: onerkende taal (link)
  31. ↑ ICTY. "Prosecutor vs. Radislav Krstic Judgement". United Nations. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 5 February 2006. Besoek op 8 June 2006.
  32. ↑ "Naser Orić: second amended indictment". The International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 3 March 2009. Besoek op 23 July 2015.
  33. 1 2 "Dutchbat in the enclave". Netherlands Institute for War Documentation (NIOD). Geargiveer vanaf die oorspronklike op 21 July 2006. Besoek op 23 July 2015.
  34. 1 2 3 4 5 6 7 Bartrop, Paul R. (2016). Bosnian genocide: the essential reference guide. Santa Barbara: ABC-CLIO. ISBN 978-1-4408-3868-2.
  35. ↑ ICTY, Prosecutor vs. Krstic; Trial Chamber Judgement; United Nations; para. 13–17.
  36. ↑ Danner 2009, p. 232
  37. ↑ Danner 2009, p. 233
  38. ↑ Anderson, Scott (28 May 2014). "Life in the Valley of Death". The New York Times Magazine. Besoek op 18 April 2017.
  39. ↑ "Starvation in Pre-Genocide Srebrenica / Gladovanje u Srebrenici (1993)". 15 August 2010 – via YouTube.
  40. ↑ "Resolution 819". United Nations. 16 April 1993. para. No. 1. S/RES/819(1993).
  41. 1 2 "Report of the Secretary-General pursuant to General Assembly resolution 53/35 – The fall of Srebrenica". undocs.org (in Engels). United Nations. pp. 1-21, 55, 103-107. Besoek op 15 March 2017.
  42. ↑ "Srebrenica: 'a safe area' Part 2 Dutchbat in the enclave" (PDF). Netherlands Institute of War Documentation. 17 January 2005. Besoek op 5 May 2017.
  43. ↑ Ramet (2006), p. 443
  44. ↑ "Prosecutor vs Krstic, Appeals Chamber Judgement" (PDF). ICTY. 19 April 2004. p. 29. Besoek op 25 April 2017.
  45. ↑ "BALKAN WATCH The Balkan Institute 10 July 1995 A Weekly Review of Current Events Volume 2.26 Week in Review 3–9 July 1995". Geargiveer vanaf die oorspronklike op 1 Augustus 2020. Besoek op 6 September 2026.
  46. ↑ "Remarks by the High Commissioner to the Security Council meeting on Bosnia and Herzegovina (Srebrenica)". ohchr.
  47. 1 2 3 Ingrao 2012, p. 218.
  48. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 "Krstic Judgement Part II. Findings of Fact" (PDF). ICTY. 2 August 2001. pp. 10-18, 27, 32-92.
  49. ↑ LeBor, Adam (1 October 2008). "Complicity with Evil": The United Nations in the Age of Modern Genocide. Yale University Press. p. 97. ISBN 978-0300135145.
  50. ↑ "1,500 Bosnian Serb troops overran the enclave of Srebrenica". CNN. 11 July 1995. Besoek op 7 October 2012.
  51. ↑ Visser, Nadette De (13 July 2011). "Dutch Court Rules Netherlands Responsible for Three Deaths in Srebrenica Massacre in Bosnia". The Daily Beast.
  52. ↑ Daruvalla, Abi (21 April 2002). "Anatomy of a Massacre". Time. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 16 March 2005. Besoek op 20 July 2006.
  53. 1 2 3 4 "Prosecutor vs. Kristic, Judgement" (PDF).
  54. ↑ Simons, Marlise (6 September 2013). "Dutch Peacekeepers Are Found Responsible for Deaths". The New York Times. Besoek op 7 September 2013. {{cite news}}: Aanhaling het leë onbekende parameter: |1= (hulp)
  55. ↑ Vukic, Snjezana (17 July 1995). "Srebrenicans Detail Serb Gang Rape, Other Atrocities". Associated Press.
  56. ↑ Danner, Mark (20 November 1997). "The US and the Yugoslav Catastrophe". The New York Review of Books. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 28 December 2018. Besoek op 2 June 2009.
  57. ↑ "Separation of boys, Krstic ICTY Potocari". International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia. 26 July 2000. Besoek op 26 May 2011.
  58. ↑ "Separation, Popovic ICTY". International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia. Besoek op 26 May 2011.
  59. ↑ "Separation, Krstic ICTY". International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia. 11 July 1995. Besoek op 26 May 2011.
  60. 1 2 Graham Jones. "Srebrenica: A Triumph of Evil". CNN, 3 May 2006
  61. 1 2 "Srebrenica Commission Report to be assessed by judges before public comments". Office of the High Representative in Bosnia and Herzegovina. 18 October 2004. Besoek op 1 May 2017.
  62. ↑ "Radislav Krstic Trial Chambers Judgement". International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia. 5 March 2007. Besoek op 26 May 2011.
  63. ↑ Rohde, David (2 October 1995), Account of Women Taken, Columbia University, besoek op 7 January 2018
  64. ↑ "ICTY: Radislav Krstić verdict – The Column of Bosnian Muslim Men". Geargiveer vanaf die oorspronklike op 5 January 2008.
  65. ↑ Getuie P-104 se getuienis in die Blagojevic-verhoor, ICTY-saak IT-06-60-T, Uitspraak van die Verhoorkamer, 17 Januarie 2005, voetnota 460, p. 52. Onttrek op 9 April 2010.
  66. 1 2 3 "Witness PW-139 evidence to the Popovic et al trial, 6 November 2006, ICTY transcript". International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia. pp. 3665-66.
  67. ↑ "Testimony of Diane Paul to US House of Representatives Committee on International relations Subcommittee on International Operations and Human Rights hearing on the Betrayal of Srebrenica". p. 39. Besoek op 24 July 2010.
  68. ↑ "Serbs accused of chemical attacks". BBC News. 19 November 1999.
  69. ↑ "SENSE Tribunal report". 22 August 2006. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 8 October 2007.
  70. ↑ Testimony of I.N., J.C., J.T., G.I., N.T., Human Rights Watch Report "The Fall of Srebrenica and the Failure of UN Peacekeeping", 15 October 1995 (12. Trek through Serbian-Controlled Territory). Retrieved 7 April 2010.
  71. ↑ NIOD Institute for War-, Holocaust- and Genocide Studies (2002). "Srebrenica – Reconstruction, background, consequences and analyses of the fall of a 'safe' area" (PDF).
  72. ↑ Jean-René Ruez se getuienis in die Blagojevic-verhoor, 19 Mei 2003 ICTY-transkripsie p. 480
  73. ↑ "Human Losses in Bosnia-Herzegovina 1991–1995 part I". Research and Documentation Center. pp. 173-174.
  74. ↑ "ICMP and the Srebrenica Genocide" (PDF). International Commission on Missing Persons. July 2020. Geargiveer vanaf die oorspronklike (PDF) op 30 September 2020. Besoek op 30 October 2020.

Skakels

[wysig | wysig bron]
Ontsluit van "https://af.wikipedia.org/w/index.php?title=Srebrenica-slagting&oldid=2970960"