Stele (biologie)

Die ataktostele van 'n baard-iris (Iris germanica), sigbaar in die dwarssnit van die wortel. Die groot xileem- en kleiner floëemselle word deur die donkerrooi perisiklus en endodermis ingesluit. Die korteksselle is ligblou, en die ekso- en epidermis onderskeidelik bruin en donkerbruin. Die kleure is danksy kunsmatige kleurstowwe.

In 'n vaatplant is die stele (meervoud: steles of steleë, ook 'n vaatsilinder genoem) die sentrale deel van die wortel of stingel wat weefsels bevat wat uit die prokambium ontwikkel het. Dit sluit vaatweefsel in, en in sommige gevalle grondweefsel (murg) en 'n perisiklus wat, indien teenwoordig, die buitegrens van die stele definieer. Buitekant die stele lê die endodermis, wat naamlik die binneste sellaag van die korteks is.

Die konsep van die stele is in die laat 19de eeu deur die Franse botaniste P.E.L. van Tieghem en H. Doultion as 'n model ingevoer vir ontleding van die verwantskap tussen die stingel en wortel, en vir bespreking van plante se vaatmorfologie. Sedert die aanvang van die 21ste eeu begin molekulêre plantbioloë om die genetika en ontwikkelingspaaie te verstaan wat weefselpatrone in die stele bepaal. Daarbenewens ondersoek fisioloë hoe die anatomie (groottes en vorme) van verskillende steleë die funksie van organe affekteer.

Protostele

Drie basiese soorte protosteleë
     xileemselle       floëemselle       korteksselle

Die vroegste vaatplante het stingels met 'n sentrale kolom van vaatweefsel gehad. Dit het uit 'n silindriese string van xileem, omring deur 'n laag floëem bestaan. Rondom die vaatweefsel mag daar 'n endodermis gewees het, wat watervloei na en vanuit die vaatstelsel gereguleer het. Sodanige samestelling word 'n protostele genoem.

Protostele word gewoonlik in drie basiese soorte onderverdeel:

• haplostele – bestaande uit 'n silindriese kolom van xileem omring deur 'n band van floëem. 'n Endodermis oordek gewoonlik die stele. 'n Kentrarg (protoxileem in die middel van 'n metaxileem-silinder) haplostele kom wydverspreid voor by lede van die uitgestorwe rhyniofiet- parafiletiese groepering, soos by Rhynia.
• aktinostele – 'n variasie van die protostele waarin die kolom gelob of gegroef is. Hierdie stele word by baie kolfmosspesies (Lycopodium en verwante genera) gevind. Aktinosteleë is tipies eksarg (protoxileem buite die metaxileem) en bestaan uit verskillende tot baie kolle protoxileem aan die punte van die metaxileem-lobbe. Eksarge protosteleë is 'n definierende kenmerk van die likofiet-stamlyn.
• plektostele – 'n protostele waarin plaatagtige xileem-lae, omring deur floëem-weefsel, in die transverse snit voorkom, en sodoende die voorkoms van alternerende bande meebring. Hierdie diskrete plate word in longitudinale snit onderling verbind. Sommige moderne kolfmosse het plektosteleë in hul stingels. Die plektostele kan uit die aktinostele ontstaan.

Sifonostele

Drie basiese soorte sifonosteleë. Die sifonostele op linkerhand kan ook 'n amfifloïese sifonostele genoem word. Die eustele op regterhand is kollateraal, d.i. met al die floëem aan een sy van die xileem.

Sifonosteleë het 'n sentrale area van grondweefsel wat die murg genoem word, met die vaatstring wat uit 'n hol silinder om die murg bestaan. Sifonosteleë toon dikwels onderbrekings (sg. blaargapings) in die vaatstring waar blare (tipies megafille) ontstaan.

Sifonosteleë kan ektofloïes wees (floëem slegs buitekant die xileem aanwesig) of hulle kan amfifloïes wees (met floëem binne en buite die xileem). By moderne plante word 'n amfifloïese stele by baie varings en sommige blomplante in die madeliefiefamilie aangetref.

'n Amfifloïese sifonostele kan 'n solenostele genoem word, of hierdie term kan gebruik word om te verwys na gevalle waar die silinder van vaatweefsel hoogstens een blaargaping in enige transverse snit besit (oftewel nie-oorvleuelende blaargapings het). Hierdie soort stele word vandag hoofsaaklik in varingstingels aangetref. Waar daar groot oorvleuelende blaargapings is (sodat veelvuldige gapings in die vaatsilinder in enige enkele transverse snit voorkom), kan die term diktiostele gebruik word. Die talryke blaargapings en blaar-vaatstringe gee 'n diktiostele die voorkoms van baie geïsoleerde eilande van xileem, omring deur floëem. Elk van die blykbaar geïsoleerde eenhede van 'n diktiostele wat 'n enkele blaar bedien kan 'n meristele genoem word. By lewende plante word hierdie soort stele slegs in die stingels van varings aangetref.

Meeste saadplant-stingels besit 'n vaatstand of -rangskikking wat al as 'n afgeleide sifonostele geïnterpreteer is, en 'n eustele genoem word – in hierdie rangskikking bestaan die primêre vaatweefsel uit vaatbondels, gewoonlik in een of twee ringe rondom die murg. Benewens hul aanwesigheid in stingels, word eusteleë ook in die wortels van monokotiele blomplante gevind. Die vaatbondels in 'n eustele kan kollateraal (met die floëem op slegs een sy van die xileem) of bikollateraal (met floëem aan albei sye van die xileem, soos in sommige Solanaceae) wees.

'n Verdere variant van die eustele word in monokotiele soos mielies en rog gevind. Hierdie variasie, uniek aan monokotiel-stingels, het talryke verspreide bondels en word 'n ataktostele genoem. In ware is dit egter 'n blote variant van die eustele.

Kyk ook

• Vaatweefsel
• Vaatbondel

Bronnelys

• Arnold, Chester A. (1947). An Introduction to Paleobotany (1ste uitg.). New York en Londen: McGraw-Hill Book Company.
• Beentje, Henk (2010). The Kew Plant Glossary. Richmond, Surrey: Koninklike Botaniese Tuin, Kew. ISBN 978-1-84246-422-9.
• Bold, Harold C.; Alexopoulos, Constantine J. & Delevoryas, Theodore (1987). Morphology of Plants and Fungi (5de uitg.). New York: Harper & Row. ISBN 0-06-040839-1.
• Foster, A.S. & Gifford, E.M. (1974). Comparative Morphology of Vascular Plants (2de uitg.). San Francisco: W.H. Freeman. ISBN 978-0-7167-0712-7.
• Gifford, Ernest M. & Foster, Adriance S. (1988). Morphology and Evolution of Vascular Plants (3de uitg.). New York: W. H. Freeman and Company. ISBN 0-7167-1946-0.
• Stewart, Wilson N. & Rothwell, Gar W. (1993). Paleobotany and the Evolution of Plants (2de uitg.). Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-38294-7.