Suid-Afrikaanse kernwapenprogram

KI gegenereerde illustrasie van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram.

Die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram was ’n geheime militêre en tegnologiese projek wat gedurende die Koue Oorlog deur die regering van Suid-Afrika ontwikkel is. Die program het in die 1970's momentum gekry en het gelei tot die vervaardiging van ’n klein kernwapenarsenaal wat Suid-Afrika die enigste land in Afrika gemaak het wat kernwapens suksesvol ontwikkel het. Die ontwikkeling van die program het oor verskillende fases plaasgevind, met elke fase wat deur spesifieke doelwitte gekenmerk is. ’n Kenmerkende aspek van die Suid-Afrikaanse program was die inkrementele aard daarvan. Gedurende die vroeë 1960’s het die fokus hoofsaaklik op die ontwikkeling van ’n kerninfrastruktuur geval. Teen die laat 1960’s en vroeë 1970’s het aandag verskuif na die ontwikkeling van ’n sogenaamde “vreedsame” kerntoestel vir moontlike mynboudoeleindes. Eers vanaf die middel 1970’s het die program ontwikkel tot die skepping van ’n militêre kernwapenvermoë. (bl.219)

Suid-Afrika se kernwapens is ontwikkel met behulp van hoogs verrykte uraan, wat by fasiliteite soos die van die Atoomenergiekorporasie (AEK) van Suid-Afrika verwerk is. Internasionale aandag het in 1979 toegeneem ná die sogenaamde Vela-insident, wat moontlik verband gehou het met ’n geheime kerntoets deur Israel in die suidelike Indiese Oseaan.

Suid-Afrika se kernwapendoktrine is ontwerp as ‘n strategiese politieke hefboom eerder as vir gebuik op die slagveld, spesifiek om die Verenigde State te oorreed om in te gryp in enige streekskonflikte tussen Suid-Afrika en die Sowjetunie of sy bondgenote in Afrika. Om 'n minimum geloofwaardige afskrikking te bereik, is altesaam ses kernwapens teen die laat 1980's in die geheim vervaardig. In die vroeë 1990’s het Suid-Afrika onder president F. W. de Klerk besluit om sy kernwapenarsenaal vrywillig te ontmantel en by die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) aan te sluit. Dit het Suid-Afrika die eerste land gemaak wat selfontwikkelde kernwapens volledig afgetakel het.

Internasionale ontleders het aangevoer dat Suid-Afrika se ervaring getoon het dat nasionale veiligheidsdoelwitte deur diplomatieke integrasie en internasionale samewerking bereik kan word, eerder as deur die besit van kernwapens. Die land se besluit om sy kernwapenvermoë af te skaf, het steun vir kernwapenvrye sones versterk, veral in Afrika deur die Verdrag van Pelindaba. In hierdie verband word die geskiedenis van Suid-Afrika se kernwapenproliferasie dikwels as ’n volledige kernwapen-lewensiklus beskryf: vanaf die vestiging van ’n kerninfrastruktuur en die ontwikkeling van ’n toestel vir sogenaamde “vreedsame” doeleindes, tot die skepping van ’n militêre afskrikvermoë, die aftakeling van die kernwapenprogram, en uiteindelik die aanvaarding van ’n aktiewe rol ter ondersteuning van internasionale nie-verspreidingsnorme. Hierdie ontwikkeling weerspieël die uiteindelike doelwit van die internasionale nie-verspreidingsregime ten opsigte van kernwapenstate. (bl.219)

Agtergrond

Die Suid-Afrikaanse besluit om ’n kernwapenvermoë te ontwikkel moet verstaan word teen die agtergrond van die wêreldwye politieke en veiligheidsomgewing van die tyd, veral die oorheersende invloed van die Koue Oorlog op bedreigingspersepsies. Benewens hierdie internasionale konteks het binnelandse faktore ook ’n beduidende rol gespeel, insluitend tegnologiese vooruitgang en die manier waarop besluitnemers die bedreigings teen die land geïnterpreteer het. Die wetenskaplike gemeenskap het ook ’n belangrike rol gespeel, aangesien vooruitgang in die kernnavorsingsprogram geleidelik 'n tegniese vermoë geskep het wat later vir kernwapenontwikkeling aangewend kon word.

Vanaf die middel-1970’s tot die middel-1980’s is Suid-Afrika se beleidsvorming sterk beïnvloed deur ’n politieke realistiese wêreldbeskouing, waarin nasionale veiligheid en oorlewing sentraal gestaan het. Hierdie perspektief was nou verweef met die regering se interpretasie van die internasionale strategiese omgewing en die land se geïsoleerde posisie daarin. Alhoewel die besluit binne hierdie internasionale raamwerk geneem is, het unieke binnelandse dinamika veiligheidsdenke verder gevorm.

Teen die middel-1970's het internasionale norme rakende die nieverspreiding van kernwapens sterker begin ontwikkel, maar dit was nog nie universeel aanvaar nie. In hierdie konteks het ’n kombinasie van Koue Oorlog-gedrewe bedreigingspersepsies en die realiteite van Suid-Afrika se apartheidsbeleid die besluitneming oor kernwapens beïnvloed. Daarbenewens het die kernontwikkelingsprogram geleidelik 'n eie burokratiese momentum opgebou, wat voortgedryf is deur bestaande instellings en kundigheid, en wat binne die breër raamwerk van internasionale en binnelandse veiligheidskwessies gefunksioneer het.(bl161-162)

Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika

KI gegenereerde voorstelling van die aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.

Teen die einde van die Tweede Wêreldoorlog het generaal Jan Smuts, destydse eerste minister van Suid-Afrika, ’n streng geheime telegram van die Britse minister van finansies ontvang. Daarin is hy versoek om die moontlike teenwoordigheid van uraanafsettings in Suid-Afrika te ondersoek. Uraan was van strategiese belang vir die Manhattan-projek, wat daarop gemik was om kernwapens vir die Geallieerde magte te ontwikkel. Plaaslike ondersoeke, in samewerking met die mynbedryf, het vervolgens bevestig dat uraan in die meeste goudmyne van die Witwatersrand voorkom en as ’n neweproduk van goudontginning herwin kon word.

Dit het die eerste fase van Suid-Afrika se kernbedryf ingelui, wat in die laat 1940’s hoofsaaklik op die ontginning en uitvoer van uraanerts gerig was. Ná die Tweede Wêreldoorlog is ’n toename in die wêreldvraag na uraan verwag, gedryf deur vooruitsigte van internasionale uitbreiding in die kernbedryf. Teen die agtergrond van hierdie verwagte ekonomiese voordele het die Suid-Afrikaanse regering in 1948 die Suid-Afrikaanse Atoomenergieraad (AER) tot stand gebring om kernnavorsing en -ontwikkelingsaktiwiteite te koördineer en te bevorder.

Kernsplyting, die grondslag van ‘n kettingreaksie wat sentraal is ten opsigte van die werking van ‘n kernwapen.

Die VSA en die VK het Suid-Afrika as ’n strategiese bron van uraan beskou, aangesien die land na raming oor tot 25% van die nie-kommunistiese wêreld se uraanreserwes beskik het. Hierdie lande het gevolglik ook in plaaslike uraanverwerkingsfasiliteite belê. Die eerste volskaalse aanleg vir uraanonttrekking het in 1952 by die West Rand Consolidated Mine in bedryf gekom. Tussen 1953 en 1971 het die VSA meer as 40 000 ton Suid-Afrikaanse uraanoksied ingevoer, met ’n totale waarde van sowat $450 miljoen.

Personeellede van die AER in opleiding in die VSA. Van links na regs is dr. S.J. du Toit (fisika), dr. J.W.L. de Villiers 9reaktoringenieurswese), W.H. Tabor (Oak Ridge, VSA), dr. L le Roux (chemie) en dr. W.L. Grant (ingenieurswese). Die oorspronklike foto is op 7 April 1961 in Oak Ridge geneem. (Fotos 8)

In ruil vir uraanuitvoere het Suid-Afrika kernverwante ondersteuning van die VSA ontvang. Meer as 90 Suid-Afrikaanse wetenskaplikes en tegnici is by Amerikaanse kernnavorsingsfasiliteite opgelei, wat ’n belangrike grondslag vir die land se eie kernnavorsings- en ontwikkelingsprogram gevorm het. Terselfdertyd is 'n kernnavorsingsprogram aan die Universiteit van die Witwatersrand gevestig en ’n stigterslid van die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEA) geword.

In die raamwerk van die "Atoms for Peace"-program is daar in 1957 'n 50-jaarooreenkoms oor kernsamewerking tussen die VSA en Suid-Afrika gesluit. Kragtens hierdie ooreenkoms het Suid-Afrika die SAFARI-1 (South African Fundamental Atomic Research Installation)-reaktor ontvang, tesame met verrykte uraanbrandstof wat periodiek voorsien is. Die reaktor is deur die Amerikaanse maatskappy Allis-Chalmers vervaardig en het in 1964 krities geraak by die Nasionale Kernnavorsingsentrum in Pelindaba, naby Pretoria.(bl.168)

Ontstaan van die kernplofstofprogram

Vroeë kernnavorsing en uraanverryking

Skematiese voorstelling van die uraanverrykingsproses vanaf natuurlike uraan (geel) tot verrykte uraan (rooi) en verarmde uraan (groen) in 'n gassentrifugeaanleg. Bron: World Nuclear Association.

Gourits-gebied geïdentifiseer vir die beplande Pelinduna-reaktor.

Die AER het reeds in 1959 ’n navorsings- en ontwikkelingsprogram vir die verwerking van natuurlike uraan begin. In 1961 het die Kabinet die nasionale kernnavorsingsprogram formeel goedgekeur.(bl.3) Benewens fundamentele kernnavorsing het die AER hom toegespits op die ontwikkeling van ’n plaaslike konsep vir ’n natuurlike uraankragreaktor (Pelinduna), asook op die ontwikkeling van ’n proses vir uraanverryking wat die potensiaal ingehou het om die waarde van Suid-Afrika se uraanuitvoere aansienlik te verhoog. Weens die vroeë sukses van die verrykingsprogram en beperkte hulpbronne is die werk aan die Pelinduna-reaktorkonsep egter in 1967 gestaak.(bl.5)

Daarna het die AER se aktiwiteite hoofsaaklik op uraanverryking gekonsentreer. Met die beëindiging van die reaktorprogram kon nie alle wetenskaplikes wat daaraan verbonde was, elders binne die AER geakkommodeer word nie. ’n Interne komitee het gevolglik moontlike alternatiewe kernnavorsingsrigtings ondersoek wat met uraanverryking verband hou. In dié proses is die ontwikkeling van ’n sogenaamde "vreedsame kernplofstof" as ’n uitvoerbare en praktiese program vir die AER beskou. Hierdie aanbeveling is in 1969 deur die AER aanvaar.

Die ontstaan van die “vreedsame kernplofstof”-idee

In die 1960’s was die idee van burgerlike toepassings vir kernontploffings gewild in die Verenigde State. Die land het sy Projek Ploegskare (Project Plowshare), 'n program vir vreedsame kernontploffings, aktief bevorder en verskeie konferensies oor die onderwerp aangebied. Die konsep het verwys na die gebruik van kernontploffings vir siviele ingenieurs- en mynboudoeleindes, eerder as vir militêre gebruik. ’n Lid van die AER se personeel het selfs een van hierdie byeenkomste bygewoon en daar ’n referaat gelewer waarin hy streke in Suid-Afrika uitgewys het waar kernploftoestelle moontlik vir mynboudoeleindes aangewend kon word.

Die besluit om die ontwikkeling van ’n VP te steun, is geneem sonder dat sekere kwessies wat vir so ’n omvangryke onderneming van belang was, volledig ondersoek is. Geen omvattende koste- of implikasie-ontleding is tydens die ondersoek na die projek uitgevoer nie. Gevolglik was daar onsekerheid—ten minste onder dié wat direk by die program betrokke was—oor presies waar en hoe so ’n toestel in die toekoms aangewend sou kon word. Hierdie situasie word deur sommige navorsers toegeskryf aan die "wetenskaplike kultuur" wat destyds binne die AER geheers het.

Die VP-program en aanvanklike ondersoeke

Die bou van die loodsverrykingsaanleg (die Y-aanleg) het in 1971 begin. In Maart 1971 het die destydse Suid-Afrikaanse Minister van Mynwese, Carl de Wet, die AER se voorstelle goedgekeur om voorlopige ondersoeke na die gebruik van "vreedsame kernontploffings" te onderneem. (bl. 35) Die AER het vervolgens teoretiese ondersoeke en literatuurstudies onderneem oor die haalbaarheid van beide implosie- en kanontipe kerntoestelle. Die AER het later voorkeur gegee aan die ontwikkeling van die meganiese en pirotegniese aspekte van kanontipe-ontwerpe bo dié van implosietoestelle. Volgens latere ontledings het die voorkeur vir die kanontipe-ontwerp verband gehou met veiligheidsoorwegings, die afwesigheid van plutonium en die moontlikheid om die toestel in afsonderlike komponente te berg. (bl.3) Op hierdie stadium was Suid-Afrika se tegnologiese en ekonomiese isolasie nog relatief beperk, en 'n mate van internasionale wetenskaplike en tegnologiese samewerking was steeds moontlik. Uit vrees dat die ontwikkeling van 'n kerntoestel as 'n militêre kernwapenprogram geïnterpreteer kon word, is van die begin af besluit om die program geheim te hou. Die program het die kodenaam VP ("vreedsame plofstof") ontvang. (bl. 1)

Samewerking met Somchem en vroeë tegniese ontwikkeling

Omdat die AER destyds nie oor geskikte fasiliteite by Pelindaba beskik het nie, het ’n klein, streng beveiligde span AER-personeel gedurende 1972 en 1973 by ’n aandrywingslaboratorium van ’n Somchem-aanleg in Somerset-Wes gewerk. Somchem was 'n staatsbeheerde vervaardiger van plofstof en dryfmiddels. Daar het hulle gefokus op die ontwikkeling van meganiese en pirotegniese substelsels vir ’n kanontipe kerntoestel. Die span het ook ’n skaalmodel ontwerp wat in Mei 1974 by Somchem getoets is, waarin ’n projektiel van nie-kernmateriaal gebruik is. (bl.5) Die sukses van hierdie toetse het die AER in sy oordeel versterk dat ’n kernplofstofprogram tegnies uitvoerbaar was.

Regeringsgoedkeuring en politieke posisionering

Vroeg in 1974 is ’n verslag voltooi waarin tot die gevolgtrekking gekom is dat die ontwikkeling van ’n kernploftoestel vir vreedsame gebruik tegnies haalbaar was. Dieselfde jaar het Eerste Minister B. J. Vorster goedkeuring verleen vir die ontwikkeling van ’n beperkte vermoë om kernploftoestelle te vervaardig, asook vir die oprigting van ’n ondergrondse toetsfasiliteit. In 1974 het die AER se vise-president, dr. L. Alberts, verklaar dat Suid-Afrika se wetenskap en tegnologie reeds voldoende gevorder het om, indien nodig, ’n kerntoestel te vervaardig. Hy het egter beklemtoon dat die AER binne die beleidsraamwerk van die regering opgetree het, en dat kernkennis uitsluitlik vir vreedsame doeleindes aangewend sou word.

Onsekerheid oor militêre toepassings

Daar is geen aanduiding dat enige moontlike militêre rol vir die toestel destyds aan personeel binne die program gekommunikeer is nie. Hoewel daar sporadies verwysings in die pers na moontlike militêre gebruike verskyn het, is geen duidelike regeringsstandpunt oor nie-vreedsame toepassings van kernenergie in hierdie stadium openbaar gemaak nie. Geen bekende primêre bronne uit hierdie tydperk bevestig ’n uitdruklike militêre doel vir die program nie.(bl.167)

Die aanvanklike toestel het ook nie aan die vereistes van ’n praktiese kernwapen voldoen nie, veral wat betref gewig en aflewerbaarheid. Dit was omvangryk, met ’n massa van byna 168 ton, en is deur kabels aan toets- en snellertoerusting verbind. Die fokus van die program gedurende hierdie fase was die ontwikkeling van ’n werkende kernploftoestel eerder as ’n operasionele wapenstelsel.

Internasionale druk en die Kalahari-toetsterrein

Intussen het internasionale druk op Suid-Afrika toegeneem. Gedurende die 1970's het internasionale druk op Suid-Afrika toegeneem, met die kernprogram as een van die eerste teikens van beperkende maatreëls en uitvoerbeheer. In 1975 het die Verenigde State byvoorbeeld verdere verskepings van hoogsverrykte uraan (HEU) vir die SAFARI-reaktor opgeskort. (bl. 4) In dieselfde jaar het die ontwikkeling van die Kalahari-kernploftoetsterrein begin. Die terrein was ontwerp om ondergrondse kerntoetse moontlik te maak, soortgelyk aan die toetsmetodes wat destyds deur verskeie ander kernmoondhede gebruik is.

Tegniese vooruitgang en hoogsverrykte uraan

Gebou 5000 op ’n afgeskermde deel van die Pelindaba-terrein het gedurende die vroeë jare van die program ’n kritieke fasiliteit vir vinnige-neutron-eksperimente gehuisves. (Fotos 5)

Tussen 1975 en 1978 het die AER beduidende tegniese vordering gemaak deur ballistiese en neutroniese rekenaarmodelle te ontwikkel, sowel as eksperimente uit te voer om die eienskappe van materiale vir kernverwante toestelle te bepaal. In dieselfde tydperk is ’n kritieke fasiliteit in Gebou 5000 by Pelindaba ontwerp en opgerig, terwyl daar ook met dryfmiddels vir ’n kanonloop-tipe toestel geëksperimenteer is. (bl.6) Parallel hiermee het die eerste fases van die loodsverrykingsaanleg, bekend as die Y-aanleg, reeds teen die einde van 1974 in werking getree. Die aanleg het egter eers in Maart 1977 volle kaskade-werking bereik. Weens die lang ewewigstyd, dit wil sê die tyd wat nodig was om 'n stabiele verrykingsgradiënt te vestig, is die eerste hoogverrykte uraan (HEU) eers in Januarie 1978 uit die aanleg onttrek. Daar is egter reeds teen die einde van 1977, 'n kleiner hoeveelheid, ongeveer 3 kilogram uraanheksafluoried (UF6) met ’n verrykingsvlak van 34,6%, onttrek en aan die AER beskikbaar gestel.

Van vreedsame plofstof na strategiese afskrikking

Die sukses van die uraanverrykingsprogram en die gepaardgaande tegnologiese deurbrake het nuwe momentum aan die kernnavorsingsprogram verleen en dit vir die AER moontlik gemaak om betekenisvolle vordering te maak met die ontwikkeling van ’n konsep-kernploftoestel. Aanvanklik is sulke toestelle beskou as potensieel nuttig vir mynbou en ander industriële toepassings. Soos die ontwikkelingswerk gevorder het, het internasionale teenkanting teen sogenaamde vreedsame kerntoestelle toegeneem. Hierdie teenkanting het egter nie tot die beëindiging van die program gelei nie. Die internasionale reaksie het aansienlik toegeneem nadat voorbereidings vir 'n moontlike Suid-Afrikaanse kerntoets in die Kalahari in 1977 bekend geword het. Hoewel daar reeds voor 1977 belangstelling bestaan het in die moontlike strategiese waarde van die program, dui die meeste beskikbare bronne daarop dat die besluit om 'n formele kernafskrikvermoë te ontwikkel waarskynlik eers ná die Kalahari-voorval van 1977 geneem is.(bl.168)

Van ploftoestel tot kernwapen

Samewerking tussen die AER en die SAW

Die AER se besluit om ’n geskikte terrein vir kernploftoetsing te identifiseer en te ontwikkel, het aanleiding gegee tot die eerste formele kontak tussen die programbestuur en die Suid-Afrikaanse Weermag (SAW). Die AER het ondersteuning benodig, nie alleen vir die ontwikkeling van die fasiliteit nie, maar ook vir sekuriteitsreëlings en die verskaffing van ’n sekuriteits- en administratiewe dekmantel. Met hierdie doel voor oë het samewerking tussen die AER en die SAW reeds in 1973/74 begin. Die SAW het vervolgens ’n gebied in die Noord-Kaap verkry en dit as ’n militêre oefenterrein verklaar. As deel van die voorbereidings is twee skagte ook gesink met die oog op moontlike toekomstige kerntoetse. Hoewel sekere SAW-personeel reeds op daardie stadium bewus was van die kernploftoestelprogram, is geen formele inisiatiewe deur die Weermag geneem om die moontlike militêre aanwending van sodanige toestelle te ondersoek of te bespreek nie.

Eerste militêre belangstelling in kernwapens

Die eerste aanduidings van militêre belangstelling in die kernwapenprogram het in 1976 na vore gekom, toe dit aan die lig gekom het dat die SAW, en in besonder militêre intelligensie, besig was met sogenaamde operasionele navorsing, naamlik die toepassing van wiskundige analise op praktiese militêre vraagstukke, met betrekking tot moontlike wapenstelsels wat met kernplofkoppe toegerus kon word. Hierdie ondersoek was aanvanklik beperk in omvang, teoreties van aard en deur slegs twee persone uitgevoer. In die loop van die studie is daar met die AER se kernploftoestelspan in verbinding getree met die doel om die massa van 'n potensiële kernwapen vas te stel. Aangesien die AER-wetenskaplikes op daardie stadium gewerk het met die konsep van 'n “sogenaamde vreedsame kernploftoestel”, waarvoor massa nie ’n kritieke ontwerpparameter was nie, kon geen presiese data verskaf word nie en is slegs ’n benaderde skatting aan die navorsers oorgedra.

Internasionale druk en die Kalahari-insident

Die Kalahari-insident

Internasionale druk met betrekking tot die sogenaamde vreedsame aard van die kernprogram het teen die middel-1970's geleidelik toegeneem. Teen 1977 het die internasionale klimaat merkbaar verskuif, met toenemende skeptisisme oor die konsep van vreedsame kernplofstof. Die beëindiging van die Amerikaanse Project Plowshare-program, tesame met die groeiende internasionale teenkanting ná Indië se kernwapentoets van 1974, het hierdie negatiewe persepsie verder versterk. In dieselfde jaar het die Carter-administrasie besluit om die Verenigde State se langtermynkontrak vir die verskaffing van laagverrykte uraan (LEU) op te skort, tensy Suid-Afrika die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) onderteken. Hierdie kontrak het voorsiening gemaak vir die lewering van LEU aan twee kernkragreaktors by Koeberg-kernkragsentrale, wat destyds in aanbou was. (bl. 150) Aanvanklik het die relatief beperkte internasionale reaksie op die Indiese toets egter die vasberadenheid van die Suid-Afrikaanse kerntoestelprogram versterk. Daar is geargumenteer dat die reaksie minder ernstig was as verwag, en dat Suid-Afrika se program internasionaal as nie-militêr van aard beskou kon word.

Die skuur bo-oor die toetsskag op die Vastrap-terrein in die Kalahari waar Suid-Afrika se "koue" kerntoets in Augustus 1977 beplan is. Die toets het nooit plaasgevind nie, as gevolg van diplomatieke druk na satellietwaarnemings van die voorbereidings deur die USSR. (Foto 5)

Teen die middel-1977 is die eerste toetstoestel voltooi, maar onvoldoende hoogverrykte uraan (HEU) was beskikbaar om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer. Nietemin is daar besluit om voort te gaan met ’n sogenaamde “koue toets” — dit wil sê sonder uraan-235 — by die Vastrap-ondergrondse toetsterrein in die Kalahari, met die doel om logistieke prosedures, diagnostiese stelsels en data-insamelingsvermoë te toets. Op 30 Julie 1977 het ’n Sowjet-satelliet wat oor Suid-Afrika beweeg het, die kenmerkende uitleg van die toetsterrein waargeneem. Die Sowjetunie het vervolgens die Verenigde State van Amerika ingelig dat Suid-Afrika moontlik voorbereidings tref vir ’n kernwapentoets. Ná bevestiging van die inligting het die Verenigde State, saam met ander geïndustrialiseerde lande, diplomatieke druk op Suid-Afrika uitgeoefen om nie met die toets voort te gaan nie. (bl. 10) In reaksie op hierdie internasionale druk het die Suid-Afrikaanse regering besluit om die terrein in Augustus 1977 te ontruim en die beplande toetsaktiwiteite te staak.

Die militarisering van die program

In die nasleep van die ontdekking van Suid-Afrika se voorneme om ’n kerntoets in Augustus 1977 uit te voer, en die daaropvolgende verseëling van die toetsskagte en ontruiming van die toetsterrein, is die toekoms van die kernploftoestelprogram op beleidsvlak heroorweeg. Standpunte onder persone betrokke by die program het die siening ingeslui dat die betrokke tegnologie waardevol was en verder ontwikkel behoort te word. Daar is verder geargumenteer dat strategiese opsies met betrekking tot ’n kernvermoë oopgehou moes word. Die 1977-voorval het gevolglik as ’n keerpunt gedien en uiteindelik bygedra tot die formele militarisering van die program. (bl.170)

Na die gebeure van Augustus 1977 het Eerste Minister B.J. Vorster die AER opdrag gegee om die sogenaamde vreedsame kernprogram te beëindig, die toetsterrein te sluit en voort te gaan met die ontwikkeling van ’n kernafskrikvermoë. (bl.53). Aan lede van die program is oorgedra dat sodanige vermoë as strategies nuttig beskou word in die lig van ’n toenemende militêre bedreiging teen Suid-Afrika. Hierdie beknopte en gedeeltelik vae opdrag het tot uiteenlopende interpretasies binne die program gelei. ’n Beduidende aantal AER-werknemers was van mening dat die blote besit van ’n kernploftoestel voldoende kon wees vir afskrikdoeleindes. Volgens hierdie standpunt sou die ontwikkeling van ’n werkbare toets-toestel voldoende wees, sonder verdere tegnologiese verfyning. Daarteenoor het ander rolspelers, insluitend die Suid-Afrikaanse Weermag (SAW) se stafhoof vir beplanning, John Huyser, wat onlangs by die program betrokke geraak het, geargumenteer dat ’n afskrikvermoë slegs geloofwaardig sou wees indien dit operasioneel bruikbaar was. Volgens hierdie siening sou ’n kernploftoestel nie as ’n effektiewe afskrikmiddel dien indien dit nie bewapen en afgelewer kon word nie.

Kernafskrikking en Huyser se strategie

Brigadier John Huyser het op eie inisiatief ’n beleidsdokument saamgestel waarin die moontlike kernopsies vir Suid-Afrika uiteengesit is. In hierdie dokument is drie strategieë geïdentifiseer. Die eerste het behels dat die kernprogram streng geheim gehou word, met die regering wat die bestaan daarvan en enige kernwapens ontken en die vermoë sou slegs in uiterste omstandighede, in die geval van ’n ernstige bedreiging, gedemonstreer word. Die tweede opsie het voorsien dat die kernvermoë op ’n vertroulike wyse aan geselekteerde state gekommunikeer sou word, met die doel om hul optrede te beïnvloed. Die derde opsie het openlike erkenning van ’n kernvermoë behels, wat Suid-Afrika effektief kernwapenstatus sou verleen. Huyser het laasgenoemde benadering aanbeveel.

Die dokument is in April 1978 deur die destydse minister van verdediging, P.W. Botha, goedgekeur, met die bykomende voorbehoud: “gemagtig, maar slegs wanneer ons gereed is.” Nadat die dokument aan lede van die program beskikbaar gestel is, het dit duidelik geword dat die inisiatief ’n militêre karakter aangeneem het, met die ontwikkeling van bewapende toestelle as doelwit. Hierdie verskuiwing het saamgeval met breër politieke veranderinge binne die regering. In September 1978 het Eerste Minister B.J. Vorster bedank na die sogenaamde Inligtingskandaal, waarna P.W. Botha hom opgevolg het. Botha het sedert 1966 as minister van verdediging gedien en dié portefeulje nog twee jaar behou nadat hy regeringshoof geword het.

Internasionale isolasie en die IAEA

In hierdie tydperk het Suid-Afrika se internasionale kernisolasie toegeneem. Die land is toenemend verhinder om ten volle aan aktiwiteite van die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEA) deel te neem. As een van die mees tegnologies gevorderde lande op die Afrika-kontinent het Suid-Afrika aanvanklik ’n belangrike rol binne die organisasie vervul en tot Junie 1977 as lid van die Raad van Goewerneurs gedien. Die ontwikkeling van ’n kernwapenvermoë, tesame met toenemende internasionale isolasie, het egter gelei tot groeiende druk van ander Afrika-lande en lede van die Beweging van Onverbonde Lande (BOL) om Suid-Afrika van IAEA-aktiwiteite uit te sluit. Tydens die IAEA se Algemene Konferensie in Nieu-Delhi in 1979 is Suid-Afrika se geloofsbriewe gevolglik verwerp. Die Wêreldveldtog teen Militêre en Kernkrag-samewerking met Suid-Afrika het ’n beduidende rol gespeel in die mobilisering van lidlande teen Suid-Afrika se voortgesette deelname. Hoewel die land nie toegelaat is om die 1979-konferensie by te woon nie en daarna uitgesluit is van daaropvolgende jaarlikse konferensie, het Suid-Afrika formeel steeds lidmaatskap en sekere voordele daarvan behou tot die einde van die apartheidstelsel.

PW Botha en die Witvlei-komitee

In Oktober 1978 is 'n aksiekomitee aangestel om die regering te adviseer oor die moontlike vervaardiging van kernwapens, gebaseer op die AER se program vir "vreedsame kernontploffings". (bl. 2) Die liggaam, algemeen bekend as die Witvlei-komitee, is deur Eerste Minister P.W. Botha aangestel en voorgesit. Die komitee het onder meer die Minister van Mynbou (aanvanklik S.P. Botha en vanaf Junie 1979 F.W. de Klerk), die Minister van Buitelandse Sake (RF Botha), asook die ministers van Finansies en Verdediging ingesluit. Ander lede was die voorsitter van Krygkor (Kmdt Marais), die voorsitter van die AER (aanvanklik dr. Wally Grant en later dr. Wynand de Villiers), terwyl die direkteur-generaal van Buitelandse Sake, dr. Brand Fourie, as sekretaris opgetree het.

Die komitee was verantwoordelik vir beleidsbesluite oor kernverwante aangeleenthede, insluitend Suid-Afrika se kernvermoë en vraagstukke rakende die nie-verspreiding van kernwapens. Reeds in 1978 het dit die vordering en toekomstige rigting van die land se kernprogram begin evalueer. (bl.174-175) Die eerste formele voorstelle vir die ontwikkeling van 'n kerntoestel en die nodige infrastruktuur is in Julie 1979 voorgelê. (bl. 2) Daarna het die komitee goedkeuring verleen vir die voortsetting van die kernwapenontwikkelingsprogram met die doel om 'n strategiese afskrikvermoë te vestig. (bl.174-175)

Krygkor en die ontwikkeling van aflewerbare kernwapens

Na aanleiding van hierdie besluit is Krygkor amptelik opdrag gegee om kernwapens te ontwikkel. (bl.13) Die verskuiwing na ’n militêre program het daartoe gelei dat die AER sy eie rol in die projek beëindig het. Nietemin het Krygkor steeds beduidende tegniese ondersteuning van die AER, en later die Atoomenergiekorporasie (AEK), ontvang, veral op die gebiede van neutroniese ontwerp, kernveiligheid, gesondheidsaspekte en die voorsiening van hoogverrykte uraan (HEU). (bl. 178) Die doelwitte van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram is daarna duidelik omskryf as:

• die ontwikkeling en produksie van 'n aantal aflewerbare kanonlooptipe-gemonteerde toestelle;
• litium-6-skeiding vir die produksie van tritium vir moontlike toekomstige gebruik in versterkte toestelle;
• studies van inploffings- en termonukleêre tegnologie; en
• die navorsing en ontwikkeling vir die produksie en herwinning van plutonium en tritium. (bl.6)

Die eerste toestel (wat tydens die burgerlike program gebou en teen die middel van 1977 voltooi is) was 'n "nie-aflewerbare demonstrasietoestel." Die doel daarvan het dwarsdeur die program dié van 'n demonstrasietoestel gebly en dit is nooit in 'n aflewerbare toestel omgeskakel nie.

In 1978 het die AER ’n kleiner toetstoestel ontwikkel wat ontwerp is om, indien nodig, vinnig vir ’n ondergrondse toets ontplooi te kon word ten einde Suid-Afrika se kernwapenvermoë te demonstreer. Hierdie tweede voorproduksietoestel is egter aanvanklik nie met splytbare materiaal gelaai nie. Die Y-aanleg het in dieselfde tydperk sy eerste hoogsverrykte uraan (HEU) vervaardig, hoewel voldoende materiaal vir ’n enkele toestel — ongeveer 55 kilogram — eers teen die tweede helfte van 1979 beskikbaar sou wees. (bl.10)

In Augustus 1979 is bedrywighede by die Y-aanleg tydelik opgeskort nadat ’n ernstige chemiese reaksie die fasiliteit besoedel het. Hoewel beperkte bedrywighede agt maande later hervat is, het die aanleg eers teen Julie 1981 weer daarin geslaag om addisionele HEU te produseer. (bl. 11)

Krygkor se kernwapenprogram is bedryf vanuit fasiliteite bekend as die Sirkel, ongeveer 15 kilometer vanaf die AER se Pelindaba-kompleks geleë. Die Sirkel-fasiliteite is gedurende 1980 opgerig volgens ontwerpe wat deur die AEK verskaf is en is in Mei 1981 amptelik in gebruik geneem. (bl.6) Die fasiliteit is bestuur deur Kentron, ’n filiaal van Krygkor. (bl. 6) Die tweede toestel (en eerste volwaardige kernwapen wat deur die Krygkor-span bebou is), met die kodenaam Hobo, is uiteindelik in Desember 1982 voltooi. In dieselfde jaar is UKOR by die AEB ingelyf, waarna die organisasie as die Atoomenergiekorporasie (AEK) herstruktureer is. Hierna sou daar sowat een kernwapen per jaar voltooi word, tot met die uiteindelike besluit sewe jaar later om die program at te takel. (bl.173)

Die Vela-insident

Die Vela-insident verwys na ’n vermoedelike atmosferiese kernontploffing wat op 22 September 1979 in die suidelike Indiese Oseaan plaasgevind het, in die omgewing van die Suid-Afrikaanse Prins Eduard-eilande. Die gebeurtenis is aanvanklik opgespoor deur ’n Amerikaanse Vela Hotel-satelliet, wat ’n kenmerkende "dubbele flits" geregistreer het: ’n seinpatroon wat voorheen herhaaldelik met atmosferiese kernontploffings geassosieer is. Verdere hidroakoestiese, meteorologiese en radionukliedwaarnemings is later as aanduidings aangevoer dat ’n kernontploffing moontlik plaasgevind het.

Daar is wyd bespiegel dat die voorval verband kon hou met ’n geheime kerntoets deur Israel, moontlik met logistieke of tegniese ondersteuning van Suid-Afrika. Geen direkte betrokkenheid van Suid-Afrika is egter ooit amptelik bevestig nie. Ten tyde van die voorval het Suid-Afrika reeds oor ’n aktiewe kernwapenprogram beskik, maar volgens sommige bronne was die land se voorraad hoogverrykte uraan nog onvoldoende vir ’n eie volskaalse kerntoets.

Suid-Afrika se kernwapenstrategie

Die aanvanklike memorandum wat deur brigadier Huyser opgestel is, het beperkte riglyne verskaf rakende moontlike kernbekendmakings, dreigemente of die operasionele aanwending van Suid-Afrika se kernvermoë. In 1983 het André Buys, bestuurder van die kernwapenprogram, ’n werkgroep saamgestel om ’n meer omvattende kernstrategie te ontwikkel. (bl.56) Die strategie wat uiteindelik aanvaar is, het uit drie progressief eskalerende fases bestaan en is gebaseer op die oorspronklike memorandum van Huyser.

Fase 1 is gekenmerk deur ’n strategie van doelbewuste onsekerheid. Hierdie benadering is in praktyk reeds sedert die aanvang van die program gevolg en het behels dat die regering nie sou bevestig of ontken dat Suid-Afrika oor ’n kernwapenvermoë beskik nie. Streng geheimhouding is gehandhaaf, terwyl gebeure soos die Kalahari-insident die element van onsekerheid verder versterk en die strategie indirek ondersteun het. Fase 2 het uit ’n geheime drukstrategie bestaan. Hierdie benadering sou slegs toegepas word indien Suid-Afrika deur ’n oorweldigende militêre bedreiging gekonfronteer word en Westerse moondhede terselfdertyd onwillig sou wees om direk betrokke te raak. In so ’n scenario sou Suid-Afrika sy kernvermoë vertroulik aan invloedryke Westerse regerings, veral die Verenigde State, bekend maak. Die onderliggende aanname was dat Westerse state, uit vrees vir die moontlike gebruik van kernwapens in die streek en die gevolge daarvan vir die internasionale nie-verspreidingsorde, sou ingryp voordat Suid-Afrika militêr oorweldig word.

Indien hierdie benadering onsuksesvol sou wees, sou fase 3 (’n openlike afskrikstrategie) in werking gestel word. As uiterste maatreël sou Suid-Afrika sy kernarsenaal openbaar maak, hetsy deur ’n amptelike verklaring of deur die uitvoering van ’n ondergrondse kerntoets. Om die afleweringsvermoë van die wapens te demonstreer, is daar ook voorsiening gemaak vir ’n moontlike atmosferiese toets in die “suidelike oseane”, ver van bevolkte gebiede, as finale afskrikmiddel.

Die strategie het egter nie die werklike gebruik van kernwapens teen ’n teenstander voorsien nie, maar was uitsluitlik op afskrikking gerig. Die gebruik van ’n kernwapen teen die USSR sou byvoorbeeld as strategies selfvernietigend beskou word, weens die Sowjetunie se oorweldigende kernoorwig. (bl. 15).

Beperking van die kernwapenprogram

In September 1985 het president P.W. Botha besluit om die omvang van Suid-Afrika se kernwapenprogram te beperk. Hierdie besluit is hoofsaaklik aan begrotingsbeperkings toegeskryf, aangesien die president erken het dat die koste van die program aansienlik kon toeneem. Omdat die kernstrategie hoofsaaklik op afskrikking gerig was, is ’n uitgebreide aanvallende kernvermoë as onnodig beskou. Die regering het gevolglik die program beperk tot die vervaardiging van sewe kanonlooptipe kernwapens. Alle ontwikkelingwerk met betrekking tot plutoniumtoestelle is beëindig, terwyl pogings om plutonium en tritium vir militêre gebruik te vervaardig, gestaak is. Die produksie van litium-6 is eweneens beperk. Nietemin is studies oor implosietegnologie en teoretiese navorsing oor meer gevorderde kernwapenontwerpe voortgesit. (bl. 10)

Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987)

Oorsig van kodename soos vervat in ’n skrywe van die Suid-Afrikaanse Weermag aan die Witvlei-kommissie, September 1987. (bl.190)

Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987)

Kodenaam	Tipe wapen / stelsel	Plofkrag	Status en beskrywing
Gardenia / Melba	Ondergrondse toetstoestel	± 6 kiloton TNT	Die ou Melba-toestel (voorheen Video) is deur die AEK ontwikkel. Die plasing- en beheerstelsels is gesamentlik Gardenia genoem. Die ontwerp was bedoel vir ’n ondergrondse toets sonder terugvulling van die toetsskag, wat die risiko van radioaktiewe vrystelling verhoog het. Daarom is dit as ’n “vuil” toets beskou.
Cabot	Ballistiese of gravitasiebom (“dom bom”)	± 6 kiloton TNT	Een bestaande ontwerp, voorheen bekend as Hobo, die eerste toestel wat deur Sirkel ontwikkel is. Die tegnologie is as verouderd beskou en sou uiteindelik deur die Hamerkop-stelsel vervang word. Die bom sou vanuit ’n vliegtuig vrygelaat word en onder gravitasie val.
Hamerkop	Geleide sweefbom (“slim bom”)	± 20 kiloton TNT	Voorheen bekend as Bakker. Vyf wapens is voorsien, met die eerste toestel wat teen Oktober 1987 gereed sou wees. Ontwerp vir ontplooiing vanaf Blackburn Buccaneer, en later ook Mirage F1- en Atlas Cheetah-vliegtuie.
Husky	Mediumafstand-ballistiese missiel	Onbekend	Nog in ontwikkeling gedurende 1987. Produksie sou eers in die 1990’s begin. Die kernplofkopontwikkeling, bekend as Projek Ostra, was reeds aan die gang maar sou waarskynlik eers teen 1996 voltooi word.

Voltooiing van die kernwapenarsenaal

Die eerste volledig gekwalifiseerde produksietoestel is eers in Augustus 1987 voltooi. Die aansienlike vertraging tussen die voltooiing van die eerste twee voorproduksietoestelle en die finale produksiemodel was hoofsaaklik die gevolg van die implementering van ’n omvattende ingenieurskwalifikasieprogram wat op veiligheid en sekuriteit gefokus het. Hierdie program het die wapens onder ’n verskeidenheid hipotetiese bergings-, aflewerings- en ongelukscenario’s geëvalueer.

Die kernwapens moes aan streng veiligheids- en betroubaarheidsvereistes voldoen, en ’n beduidende deel van die program se hulpbronne is aan hierdie aspekte bestee.

Gedurende die middel-1980’s is Suid-Afrika se kernstrategie van doelbewuste onsekerheid herbevestig, en die regering het ondersoek ingestel na die tydsduur wat benodig sou word om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer. (bl. 13) In 1987 het Krygkor die toetsskagte by Vastrap, asook ’n gegalvaniseerde sinkplaatstruktuur wat oor een van die twee skagte opgerig is, geïnspekteer. In 1988 is die Sirkel-fasiliteit met nuwe installasies saamgevoeg om die Advena Sentrale Laboratoriums te vorm. (bl. 6)

Toe die Suid-Afrikaanse regering in November 1989 die formele besluit geneem het om die kernwapenprogram te beëindig, was een toetstoestel en vyf volledig gekwalifiseerde, aflewerbare kanonlooptipe kernwapens reeds voltooi. Daarbenewens was die hoogsverrykte uraankern (HEU) en verskeie nie-kernkomponente vir ’n sewende toestel reeds vervaardig.

Aflewering van die kernwapens

‘n SALM Canberra T.4   

Die konsep RSA-3 ruimte lanseerder.

Die kernwapens was oorspronklik gekonfigureer om afgelewer te word vanaf een van verskeie vliegtuigtipes wat toe in diens van die Suid-Afrikaanse Lugmag (SALM) was, insluitend die Canberra B12 en die Hawker Siddeley Buccaneer. Kommer oor die kwesbaarheid van die verouderende vliegtuie vir die Kubaanse lugafweernetwerk in Angola het die SAW daarna gelei om missielgebaseerde afleweringstelsels te ondersoek.

H-2 Raptor Sweefbom

Die missiele sou gebaseer wees op die RSA-3 en RSA-4 lanseerders wat reeds vir die Suid-Afrikaanse ruimteprogram gebou en getoets is. Volgens Al J Venter, outeur van How South Africa Built Six Atom Bombs, was hierdie missiele onversoenbaar met die beskikbare groot Suid-Afrikaanse kernplofkoppe. Venter beweer dat die RSA-reeks, wat ontwerp is vir 'n vrag van 340 kg, 'n plofkop van sowat 200 kg sou voorstel, "ver bo SA se beste pogings van die laat 1980's." Venter se analise is dat die RSA-reeks bedoel was om 'n geloofwaardige afleweringstelsel te vertoon, gekombineer met 'n aparte kerntoets in 'n finale diplomatieke beroep op die wêreldmoondhede in 'n noodgeval, al was hulle nooit bedoel om saam in 'n bewapende stelsel gebruik te word nie.

Terwyl werk op ballistiese missiele voortgeduur het, het verskeie ontleders en voormalige programdeelnemers aangedui dat die H-2-sweefbom uiteindelik as ’n moontlike afleweringsplatform vir Suid-Afrika se kernwapens bedoel was. Ten tyde van Suid-Afrika se besluit om sy kernwapenprogram te laat vaar, was die Suid-Afrikaanse bom reeds klein genoeg om beide die H2 en Suid-Afrika se ballistiese missiel onder ontwikkeling te bewapen.

Veiligheidsmaatreëls en bevelstrukture

Bevelstrukture vir ontkluising. (bl.173)

Elke kerntoestel is in twee afsonderlike dele vervaardig: ’n voorste gedeelte, bekend as die voorplofkop wat die uraankomponent bevat het, en ’n agterste gedeelte, die sogenaamde agterplofkop, waarin die kanonmeganisme met die uraanprojektiel gehuisves is. Die hoogsverrykte uraan is dus tussen die twee dele verdeel, wat elk apart in afsonderlike kluise bewaar is. Hierdie samestelling het verseker dat geen toevallige of onbedoelde ontploffing kon plaasvind nie. (bl.173)

Daarbenewens is daar nooit gelyktydig aan beide die voor- en agterplofkop van dieselfde toestel gewerk nie. Die kluise waarin die komponente gestoor is, kon ook nie deur slegs een persoon geopen word nie. Die voorplofkop kon verder slegs ontkluis word op spesifieke gesag van die Staatspresident, wat deur twee afsonderlike bevelskanale — ’n militêre en ’n siviele kanaal — bevestig moes word. Sien diagram vir die bevelskanale. (bl.173)

Finale kernwapenarsenaal

Diagram van 'n kanonlooptipe kernwapen.

Aan die einde van die program, tot en met die aftakeling later, was daar ses toestelle wat as kernwapens beskou kon word: Melba (demonstrasiemodel), 306 en die produksiemodelle 501, 502, 503 en 504. Genoeg hoogverrykte uraan was beskikbaar vir 'n sewende kernwapen, maar dié is nooit gebou nie. (bl.173)

Hierdie relatief eenvoudige kanonlooptipe toestelle is ontwerp om sonder neutroninisieerders te funksioneer. (bl. 7) Die beraamde plofkrag van die wapens het tussen 10 en 18 kiloton TNT gewissel. Omdat geen kernwapentoets ooit uitgevoer is nie, is die werklike plofkrag egter nooit eksperimenteel bevestig nie. (bl. 18)

Produksie van Suid-Afrikaanse kerntoestelle

Wapen-identifikasie	Voor- of agterplofkop	Produksiedatum	Opmerkings
Video/Melba	—	November 1979 (deur AEK gebou)	Herplateer in 1982
Hobo/Cabot	—	Desember 1982 (eerste toestel deur Krygkor gebou)	Plofkop later in ’n ander toestel (502) ingebou
306	Voor	September 1986	Opgegradeerde voorproduksiemodel
	Agter	November 1986
501	Voor	Augustus 1987	Eerste produksiemodel
	Agter	Junie 1988
502	Voor	November 1988	Produksiemodel
	Agter	Oktober 1988
503	Voor	November 1988	Produksiemodel
	Agter	Maart 1989
504	Voor	Maart 1989	Produksiemodel
	Agter	Maart 1989

Bron: Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram. Pretoria: Litera, 2014, bl. 173.

Koste en omvang van die program

Kluise in 1993. Hierdie beeld is geskep nadat die gebou aan die IAEA verklaar en toeganklik gemaak is. Die voorste en agterste gedeeltes van die kernwapens is afsonderlik in hierdie kluise by Advena gestoor. (Fotos 8)

Daar bestaan beduidende verskille in ramings van die werklike koste van Suid-Afrika se kernwapenprogram. Waldo Stumpf het die totale uitgawe oor die volle duur van die program op ongeveer R680 miljoen beraam. David Fig voer egter aan dat die breër kernprogram Suid-Afrika tussen 1970 en 1995 sowat R20 miljard gekos het.

Suid-Afrika het moontlik tot 400 kg hoogsverrykte uraan (HEU) geproduseer, (bl. 253) hoewel die vervaardiging daarvan in November 1989 beëindig is. (bl. 380) Die Y-aanleg is kort daarna, op 1 Februarie 1990, gesluit. Teen dié tyd het Suid-Afrika, buiten die erkende kernwapenstate, oor die grootste uraanverrykingsprogram beskik wat nie onder toesig van die Internasionale Atoomenergieagentskap (IAEA) gestaan het nie. (bl. 369)

Van siviele program na militêre vermoë

Die militêre kernprogram is grootliks moontlik gemaak deur die voorafgaande ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf en die vroeë werk aan siviele kernploftoestelle. Die mees komplekse fases van ’n kernwapenprogram — naamlik die verkryging van voldoende splytbare materiaal en die ontwerp van ’n basiese kernploftoestel — was reeds afgehandel.(bl.175)

Ná die internasionale reaksie op die beplande kerntoets het dit feitlik onmoontlik geword om die program openlik as ’n siviele of “vreedsame” kernontploffingsprojek voort te sit. Tog het die bestaande tegnologiese vordering Suid-Afrika se besluitnemers in ’n besondere posisie geplaas. Op grond van die werk wat reeds voltooi is, het dit tegnies hoogs waarskynlik gelyk dat ’n funksionele strategiese kernwapen ontwikkel kon word.(bl.175) Die faktore en aansporings wat hierdie besluit beïnvloed het, word later in meer besonderhede bespreek.

Beëindiging van die kernwapenvermoë

Politieke besluit en hersiening van die program

Die nuwe Staatspresident, F. W. de Klerk, is ná sy bewindsoorname op instruksie van die Witvlei-komitee oor die status van die kernwapenprogram ingelig. Hoewel hy reeds as Minister van Mynbou en later Minerale- en Energiesake tot 1982 by die ontwikkeling betrokke was, het hy ’n volledige hersiening van Suid-Afrika se kernprogram en kernvermoë gelas.. ’n Interdepartementele komitee het die toekoms van die program ondersoek en die beëindiging daarvan aanbeveel. Hierdie aanbeveling is deur ’n ad hoc-kabinetskomitee aanvaar. Die komitee het besluit dat:

• Suid-Afrika bereid sou wees om die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) te onderteken;
• alle kernplofkoppe so gou moontlik ontmantel moes word;
• die kernmateriaal uit die wapens hersmelt en by die AEK gestoor moes word;
• die ongeveer 250 werknemers van Advena hertoegewys moes word;
• ’n bedrag van R52,2 miljoen vir die ontmantelingsproses bewillig moes word.

Ontmanteling van die arsenaal

Op 26 Februarie 1990 het President De Klerk skriftelike instruksies uitgereik om die kernwapenprogram te beëindig en alle bestaande wapens te ontmantel. Die bestaan van die program is nie op daardie stadium erken nie. Die kernmateriaal is gesmelt en aan die AEK terugbesorg ter voorbereiding van Suid-Afrika se toetreding tot die NPT. (bl.16) Suid-Afrika se toetreding tot die NPT op 10 Julie 1991 is onmiddellik gevolg deur die ondertekening van 'n omvattende veiligheidsooreenkoms (INFCIRC/394) met die IAEA op 16 September 1991. Vier dae later het die IAEA se Algemene Konferensie 'n resolusie aangeneem wat daarop gemik was om die vroeë implementering van die veiligheidsooreenkoms en die verifikasie van die volledigheid van die inventaris van Suid-Afrika se kerninstallasies en -materiaal te verseker. 'n Aanvanklike inventaris van kernmateriaal is op 30 Oktober 1991 aan die IAEA voorgelê. (bl. 253)

Toetreding tot die NPT en IAEA-verifikasie

Na Suid-Afrika se toetreding tot die NPT in September 1991 het inspekteurs van die IAEA begin om die land se verklaarde voorraad splytbare materiaal te verifieer en dit onder die organisasie se veiligheidsmaatreëls te plaas. Hierdie proses was die mees ingewikkelde taak wat die IAEA se Veiligheidsinspektoraat tot op daardie stadium aangepak het, aangesien Suid-Afrika vir langer as ’n dekade uraan van wapengraad vervaardig het. Teen die einde van 1992 het die IAEA meer as 75 terreine in Suid-Afrika geïnspekteer. (bl. 253)

Probleme met die verifikasieproses

Ondanks die mate van deursigtigheid was dit uiters moeilik om die volledigheid van Suid-Afrika se inventaris te bevestig. Die IAEA moes produksie- en materiaalrekords oor ’n tydperk van meer as twintig jaar ontleed. Volgens Waldo Stumpf het die “... verifikasie van die HEU-uitset van die loodsverrykingsaanleg — deur middel van ’n materiaalbalansberekening gebaseer op die aanleg se bedryfsrekords, asook op die natuurlike uraaninsette, uitgeputte uraanuitsette en gasverliese tydens die proses — ’n besonder ingewikkelde uitdaging gebied.” (bl. 7)

Afskaling van Advena

Verskeie moontlike kommersiële gebruike vir die Advena-fasiliteite is ondersoek, maar geen daarvan was suksesvol nie. Teen die einde van 1991 is ongeveer die helfte van Advena se personeelkorps van sowat 230 werknemers afgelê. Minder as twee jaar later is al die maatskappy se bedrywighede beëindig, waarna die oorblywende personeel na die aangrensende ammunisievervaardigingsfiliaal, Pretoria Metal Pressings, oorgeplaas is. (bl. 10).

Openbare bekendmaking van die program

Dit was eers op 24 Maart 1993 — vier jaar nadat hy die vernietiging van die arsenaal gelas het — dat President F. W. de Klerk Suid-Afrika se kernwapenprogram amptelik in die openbaar erken het. Die regering was bekommerd dat ’n vroeëre bekendmaking van die kernarsenaal tot konfronterende IAEA-inspeksies kon lei, soortgelyk aan dié wat destyds in Irak plaasgevind het. (bl. 2)

De Klerk se aankondiging in die Parlement het gevolg op toenemende internasionale en binnelandse druk om die program openbaar te maak — iets wat reeds wyd vermoed is. In sy toespraak het hy self na hierdie druk verwys en melding gemaak van bewerings in die media, sowel as deur sekere lande, dat Suid-Afrika nie sy volle voorraad hoogsverrykte uraan (HEU) verklaar het nie. Volgens hom was sulke bewerings nadelig vir Suid-Afrika se pogings om sy kerninfrastruktuur te kommersialiseer en meer samewerkende betrekkinge met ander lande te ontwikkel. (bl. 381)

Finale IAEA-verifikasie

Na aanleiding van die aankondiging deur die regering het die IAEA 'n span vir die verifikasie van veiligheidsmaatreëls na Suid-Afrika gestuur om te verseker dat alle kernmateriaal se bestaan verantwoordbaar is. Teen die tyd van die IAEA-span se besoek in April 1993 was die aftakeling en vernietiging van wapens en komponente en die vernietiging van die tegniese dokumentasie byna voltooi. Die ontmanteling van rekords rakende die HEU-komponente van die wapens was beskikbaar en het voldoende besonderhede verskaf om die Krygkor-data te korreleer met die ooreenstemmende data in die kernmateriaalrekeningkundige rekords wat deur die AEK gehou word. (bl. 8)

Met behulp van gedetailleerde daaglikse bedryfsrekords van die aanleg, tesame met ondersteunende tegniese data, het die IAEA die daaglikse produksie van hoogsverrykte uraan (HEU) by die Y-aanleg gerekonstrueer. Die agentskap het tot die gevolgtrekking gekom dat die “...hoeveelhede HEU wat deur die aanleg geproduseer kon word, ooreenstem met die hoeveelhede wat in die aanvanklike verslag verklaar is”. (bl. 10-11) Prakties beteken dit dat die verskil tussen die IAEA se beraamde HEU-produksie en Suid-Afrika se verklaarde produksie minder was as ’n sogenaamde “beduidende hoeveelheid”, naamlik 25 kg wapengraad-uraan. (bl. 378) Ná die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het die regering hom formeel tot kern-nie-verspreiding verbind en vervolgens ’n beleid van nie-verspreiding geïmplementeer.

Vestiging van ’n beleid van nie-verspreiding

Die besluit om die kernwapenprogram te beëindig, was een van die eerste belangrike besluite wat tydens President F. W. de Klerk se ampstermyn geneem is. Om te verseker dat die beëindiging van die program volledig en geloofwaardig deur die IAEA geverifieer kon word, is omvangryke werk onderneem. Hierdie proses is verder versterk deur die latere openbare erkenning van Suid-Afrika se kernwapenvermoë en die addisionele verifikasie deur die IAEA. Gedurende hierdie fase is die vermoë doelbewus vernietig en nasionale sowel as internasionale maatreëls ingestel om dit vir Suid-Afrika prakties onmoontlik te maak om die program weer te hervat.(bl.178)

Beëindiging van die missielprogram

In 1994 het Suid-Afrika, onder druk van die Verenigde State, ook ingestem om nie langafstandmissiele te ontwikkel nie en om die fasiliteite en toerusting wat vir die bou van groot ruimtelanseervoertuie gebruik is, af te breek. Nadat die belangrikste lanseerterreine en verwante infrastruktuur in 1995 gesloop is, is Suid-Afrika toegelaat om by die Missieltegnologiebeheerregime (MTCR) aan te sluit — ’n internasionale groep lande wat die verspreiding van langafstandmissieltegnologie probeer beperk. As deel van hierdie proses het Suid-Afrika groter toegang tot die hoëtegnologie- en militêre markte van geïndustrialiseerde lande verkry. Hierdie stappe het uiteindelik die grondslag gevorm vir die Suid-Afrikaanse regering se latere sterk ondersteuning van internasionale norme oor kernwapen-nie-verspreiding.(bl.178)

Suid-Afrika as aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm

As simbool van vrede het oudminister Pik Botha in April 1994 tydens 'n funksie in Wene 'n miniatuur-ploeg aan Hans Blix van die IAEA geskenk. Die materiaal vir dié beeldjie is direk uit afgetakelde kernwapens herwin. Dit bevat ook 'n tweetalige inskripsie (Afrikaans en Engels) van Jesaja 2:4 op die voetstuk: “Hulle sal van hul swaarde ploegskare snee en van hul spiese snoeiskêre. Die een nasie sal nie meer die swaard teen die ander opneem nie, en hulle sal nie meer leer om oorlog te maak nie.” (Fotos 16)

Na die beëindiging van sy kernwapenprogram het Suid-Afrika hom toenemend as ’n voorstander van internasionale nie-verspreiding van wapens van massavernietiging en ontwapening begin posisioneer. Die land het wetgewende en institusionele maatreëls ingestel om die verspreiding van massavernietigingswapens te voorkom.

Wetgewende en institusionele raamwerk vir nie-verspreiding en uitvoerbeheer

Die Wet op die Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging is op 16 Augustus 1993 in werking gestel. Hierdie wetgewing het die staat die nodige bevoegdheid gegee om die handel in Suid-Afrikaanse toerusting, materiale en tegnologie wat moontlik vir die ontwikkeling van massavernietigingswapens aangewend kan word, streng te beheer. (bl. 8).

Die beheermaatreëls het ook sogenaamde “dubbele gebruik”-toerusting en -tegnologie ingesluit. Hierdie term verwys na produkte en kennis wat vir vreedsame siviele doeleindes gebruik kan word, maar ook aangewend kan word in die vervaardiging van massavernietigingswapens.

Suid-Afrika se benadering tot nie-verspreidingsbeheer het berus op die registrasie van individue en ondernemings, sowel as die uitreiking van permitte wat aan spesifieke eindgebruikvoorwaardes gekoppel is. Aansoeke vir permitte word deur die Suid-Afrikaanse Raad vir Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging beoordeel en goedgekeur nadat interdepartementele ondersoeke, oorwegings en aanbevelings afgehandel is. (bl. 28).

Suid-Afrika se internasionale nie-verspreidingsverpligtinge en beleid ná 1994

Die Wet op Nie-verspreiding het verder die nodige regsraamwerk geskep vir die uitvoering van Suid-Afrika se internasionale verpligtinge rakende nie-verspreiding en ontwapening. Hierdie verpligtinge het voortgespruit uit die land se deelname aan verskeie internasionale konvensies en uitvoerbeheerregimes. Die nuwe demokratiese regering wat in 1994 aan bewind gekom het, het hierdie beleid bevestig en daarna verder uitgebrei.(bl.178-179)

Om 'n duidelike beleid oor die nie-verspreiding van massavernietigingswapens te implementeer, het die Suid-Afrikaanse Kabinet op 31 Augustus 1994 'n voorstel van die Minister van Buitelandse Sake aanvaar dat Suid-Afrika:

• “'n aktiewe deelnemer aan die verskeie nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe moet wees,
• in die openbaar standpunte moet inneem wat die nie-verspreiding van massavernietigingswapens ondersteun met die doel om internasionale vrede en veiligheid te bevorder, en
• sy posisie as 'n lid van die verskaffersregimes, die Afrikagroep en die Beweging van Onverbonde Lande (BOL) moet gebruik om die belangrikheid van nie-verspreiding te bevorder en te verseker dat hierdie beheermaatreëls nie ontwikkelende lande toegang tot gevorderde tegnologieë wat vir vreedsame doeleindes en hul ontwikkelingsbehoeftes benodig word, ontken nie.”

Suid-Afrika as brug tussen ontwikkelde en ontwikkelende state

Suid-Afrika as die eerste land in Afrika, asook binne die BOL wat lid is van — of daarna streef om deel te wees van — al die belangrikste nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe. As ’n staat met erkende gevorderde tegnologiese vermoëns word Suid-Afrika in verskeie sektore as ’n relatief ontwikkelde land beskou. Hierdie posisie stel die land in staat om as brug tussen die ontwikkelde en ontwikkelende wêreld op te tree: aan die een kant bevorder dit samewerking met gevorderde nywerheidslande, terwyl dit terselfdertyd die bekommernisse van ontwikkelende state aanspreek oor toegang tot tegnologie wat noodsaaklik is vir ekonomiese en wetenskaplike ontwikkeling. (bl. 3)

Volgens die voormalige minister van buitelandse sake, Alfred Nzo, het Suid-Afrika hom daartoe verbind om “beide die kernwapenstate en die drumpelstate te betrek om op ’n konstruktiewe en vasberade wyse met kernontwapening voort te gaan”.

Deelname aan internasionale massavernietigingswapens nie-verspreidingsregimes

Deur die voortsetting van die vorige regering se nie-verspreidingsbeleid, tesame met die beleid wat ná 1994 deur die demokratiese regering aanvaar is, het Suid-Afrika die eerste ontwikkelende land geword wat aan die meeste van die belangrikste kernverwante nie-verspreidingsregimes en beheermaatreëls deelgeneem het. Dit sluit onder meer die Zangger-kommitee (1993), die Kernvoorsienersgroep (NSG) in 1995, die Missieltegnologiebeheerregime (MTCR) in 1995, en die omvattende Kerntoetsverbodverdrag (CTBT) in 1999. Suid-Afrika het verder ’n aktiewe rol gespeel in die onderhandelinge oor die Afrika-kernwapenvrye sone-verdrag, beter bekend as die Pelindaba-verdrag, saam met ander Afrikastate. Die verdrag is daarop gemik om ’n kernwapenwedloop op die Afrika-vasteland te voorkom en die ontplooiing of invoering van kernploftoestelle deur enige staat in Afrika te verbied.

Kernwapenbesluitneming

Aansporings vir die ontwikkeling van die Suid-Afrikaanse kernwapenvermoë

'n Kombinasie van politieke, strategiese en tegnologiese faktore het die ontwikkeling van Suid-Afrika se kernwapenprogram beïnvloed. Die program het oor verskeie fases ontwikkel, elk met eie doelwitte en prioriteite. 'n Kenmerkende eienskap van die Suid-Afrikaanse kernprogram was die inkrementele aard daarvan.

Gedurende die vroeë 1960's was die fokus hoofsaaklik op die vestiging van 'n kerninfrastruktuur. Teen die laat 1960's en vroeë 1970's het die aandag verskuif na die ontwikkeling van 'n "vreedsame" kerntoestel vir moontlike mynboutoepassings. Vanaf die middel van die 1970's het die program geleidelik ontwikkel tot die vestiging van 'n militêre kernwapenvermoë. Selfs nadat besluit is om die bestaande burgerlike kerntoestelprogram vir militêre afskrikking aan te wend, was daar aanvanklik geen duidelik geformuleerde ontplooiingsdoelwit of kernstrategie nie. 'n Samehangende strategie het eers later ontwikkel, grootliks op aandrang van persone wat direk by die program betrokke was.

Volgens verskeie ontledings van die program was daar gedurende die vroeë fases min aanduiding van omvattende strategiese beplanning oor die langtermyngevolge van 'n kernwapenvermoë. Die Suid-Afrikaanse ervaring illustreer gevolglik verskeie van die aansporings en beperkings wat ook in ander gevalle van kernwapenontwikkeling waargeneem is.(bl.219)

Aansporings vir die beëindiging van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram

Die eerste belangrike stap in die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het in 1985 plaasgevind toe president P.W. Botha besluit het om die kernarsenaal tot sewe toestelle te beperk. Hiermee is verdere uitbreiding van die program effektief gestuit, insluitend planne vir meer gevorderde implosiewapens.

Teen die laat 1980’s het veranderende internasionale en streekstoestande die Suid-Afrikaanse regering se bedreigingspersepsie beïnvloed. Die afname in Koue Oorlog-spanning, die onafhanklikheid van Namibië en die onttrekking van Kubaanse magte uit Angola het die behoefte aan ’n kernafskrikmiddel verminder. Terselfdertyd het die regering begin met politieke hervormings en pogings om internasionale isolasie te beëindig.

Ekonomiese en diplomatieke oorwegings het ook ’n belangrike rol gespeel. Beide die Atoomenergiekorporasie (AEK) en Krygkor het besef dat Suid-Afrika se herintegrasie in die internasionale kern- en wapenmark afhanklik sou wees van toetrede tot die Nie-verspreidingsverdrag (NPT) en die beëindiging van die kernwapenprogram. Die program is toenemend as duur en strategies minder noodsaaklik beskou.

Met F.W. de Klerk se bewindsoorname in 1989 het die proses versnel. De Klerk het aangevoer dat die kernwapenvermoë ’n hindernis vir Suid-Afrika se internasionale betrekkinge geword het en nie meer by die land se veiligheidsbehoeftes gepas het nie. (bl. 198-201)

Nalatenskap en betekenis

Die Suid-Afrikaanse kernwapenverspreidingsgeskiedenis het uit vyf periodes bestaan, van die vestiging van 'n kerninfrastruktuur, die ontwikkeling van 'n toestel vir "vreedsame" doeleindes, 'n militêre afskrikmiddel, die beëindiging van die wapenprogram, tot 'n aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm. Dit verteenwoordig 'n volledige lewensiklus vir 'n kernwapenvermoë en die uiteindelike doel van die nie-verspreidingsnorm vir kernwapenstate. (bl.219)

Die beëindiging van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram het ’n unieke plek in die internasionale geskiedenis van kernontwapening ingeneem. Suid-Afrika was die eerste en tot dusver enigste staat wat selfstandig ontwikkelde kernwapens vervaardig en daarna vrywillig afgebreek het voordat dit tot die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) toegetree het as ’n nie-kernwapenstaat.

Die program se afbreek en die daaropvolgende samewerking met die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEA) is internasionaal beskou as ’n belangrike voorbeeld van verifieerbare ontwapening. Dit het bygedra tot Suid-Afrika se herintegrasie in die internasionale gemeenskap ná apartheid en het die land se beeld as ’n voorstander van multilateralisme en nie-verspreiding versterk.

Simboliese waarde in globale ontwapening

Die Suid-Afrikaanse kernontwapening word dikwels as ’n simboliese keerpunt in die geskiedenis van kernwapens beskou. Anders as state wat kernwapens ontwikkel het as deel van ’n voortgesette afskrikstrategie, het Suid-Afrika doelbewus afstand gedoen van sy kernvermoë tydens ’n periode van politieke oorgang en hervorming.

Internasionale ontleders het aangevoer dat die Suid-Afrikaanse voorbeeld bewys het dat sekuriteitsdoelwitte deur diplomatieke integrasie en internasionale samewerking bereik kan word eerder as deur kernwapenbesit. Die land se optrede het later ook bygedra tot steun vir kernwapenvrye sones, veral in Afrika deur die Verdrag van Pelindaba.

Sien ook

• Kernwapen
• Suid-Afrika se wapens van massavernietiging

Bibliografie

• Stott, N., von Wielligh-Steyn, L. & Larkin, J. (Reds). 2025. From Swords to Ploughshares: The Dismantlement of the South African Nuclear Weapons Programme. VERTIC.
• Van Vuuren, R. 2003. Nuclear Non-Proliferation: The South African experience in global context. Ongepubliseerde MA-verhandeling. Pretoria: Universiteit van Suid-Afrika.
• Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. 2014. Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram. Pretoria: Litera.